HEVPEYVNA BI PROFESOR EKROY XUDO MIHOY RA

Kemal Tolan

Min ev hevpeyvna li xwar roja 18.10.2004 li Oldenburg li mala Dr. Esker Boyik bi Prof. ekroy Xudo Mihoy re pk aniye.  

- Hn dikarin ji kerema xwe re di derheq jiyana xwe de hinek agehdar bidine xwendevanan?

- Ez li Ermenstan gund zdiyan -Elegez bme. Min dibistana ort li gund xwe temam kiriye. Pa xwendina bilind (aliy drok da) du sala li gund xwe wek dersdar xebitme. Gava Rya Teze di sala 1955 an de dsa destpkir derket(di sala 1938 de ew hatib girtin), gaz min kirin, ku w rojnama me ye kurd de wek serok beek bixebitim. Salek nda ez kiv kirim katib abdar-cger berpirsyar rojnam. Sala 1960 ez derbaz xebata ulmiy bm li Insttta Rohilatzaniy ya Akadmya Ermenistanye zanistiy, li be Kurdzaniy. Sala 1963 a min dsertasya kanddatiy(doktoriya yek) xweykir derheqa tevgera Kurda li bar welt pa er chany dda. Sala 1977 a li Moskvay min disertasiya doktoriy(ya dda) xweykir li ser pirsgirka Kurdaye netewy li Iraq. Ji sala 1968 a heta sala 1976 cara yekemn min pirogiramek ekir li Unverstteta Yerevan leksya xwend derheqa droka Kurdstan da. Sala 1983 a nav  Profesoriy stend. Ji sala 1981 heta sala 1994 a serok be Kurdzaniy bm(li  Insttta Rohilatzaniy). Sala 1990 hatime bijartin endem- miqaledar Akadmya Ermenstan ye zanist, sala 1996 a hatim bijartin akademk. Sala 1993 a li Moskvay Navenda Lkolnn Kurd hat vekirin, professor doktorn S.Petersburg Moskvay yn endamn w, ez bijartim wek serok w. Heta niha w kar dikim. 10 pirtk sed zedetir gotarn zanist min li ser droka Kurdstan apkirine, pay pir ser droka Kurdstana Barin.

 

- Hn dikarin ji me re hinek j derheqa malbata ku hn t da mezin bn e gil bikin?

- Piyn min di sedala XIX a ji Qers reviyane hatine Rusiya y (herma Ermen a). Sala 1918 a esker roma re kete gund me Elegez temamiya mera qir kir, nava wan da usa j kalk min Miho herd bir w Elo Egt. Git hatibne serjkirin. Bav min rahmet digot, wek keek meyt meriv xwe nasnekir gik mezelek de defandin. Bav min Xudo, bir w evav Memd etm mezin bn. Wexte dwana Sovet (1927-1930) bav min li eskeriy qulix kiriye, pa demeke dirj nzk il sal serok end gundn zdiyan yn nava Elegez bye. ar  sala buye endam komta rvebir ya Federasiyona Pkovkaz. Sala 1981 bav min, ya 1983 a daka Meyan ne remet. Em ar bira ar xk bn. D bired min Egt-p xwe va mamoste-flolog b, serok bea edebyet ya Rya Teze, avtor romana  D damar, Ttal- fzk, serok gunde Elegez, xkn min Kaw Zn dersdarn dibistan bn ne rehmet. Bir min bick Georg doktor profesor doxtr , niha li Amerikay ye. Herd xukn min e mayn xwendina bilind standine dersdarin.

 

- Dema desthilatdariya Yektiya Sovyet da rewa Kurdan (zdiyan) ku li wur dijtin awa b dewleta Sovyet i alkar da wan?

- Pa tkna Yektiya Sovyet sstema sosyaltiy derheqa neheq, dktator gaz-qusrn Sovyetstana ber pir hatiye t nivsar. L, bi dtina min gelek tit j her ten bi rengek pir negatv re hatiye t nivsandin. Deyn her drokzanek pisporn  deheqa pirsn civak dinivsinin ewe, weke derheqa her buyerek drokda rast b nivsar, titn pak xirab bi nav qmet xweye awa hene sa bene darkirin. Bersiva rast ya pirsa we ewe, wek gelek kmas qisurara tevay(wek hebskirina mirovn b guneh- Ereb emo, Heciy Cind, Cangir Axa yed mayn, sirgunkirina Kurdan, ji zd musilmanan titn dn) gelek titn ba j hatin kirin ji bona kemnetewn Sovtstan, nava wanda saj Kurdn zd musulman. Kurdn zd ji xezeba ber xilaz bn. d wek ber bona zdtye t kes tedey li wan nedikir. Zordayn li ser wan tneb. Derg xwendin, kar-xebata pir hindik li ber wan veb. Extiyarn zdyan Kurdn musulman bn wek yn hemiy netewn Sovetistanye bik mezin. Bi reqemeke mezin merivn xwend peda hatin, wek endem parlamentn Yektiya Sovet Ermenstan Kurd hatin bijartin, derge-dwan ber wan vebn qulixn bilindda hatin kivkirin, ulmdar nivskar peda hatin. Rojnama Kurd , xeberdann radoyye Kurd, koma nivskarn Kurd rex Tifaqa nivskarn Ermenstan, para kurdzany li nsttta Rohilatzany, Tatroya Kurda ya Elegezye dewlet (sala 1938 heta 1948) end ocaxn anda Kurdiye mayn li Ermenstan kardikirin. Usa hat stendin, wek pa er chaniy yek, xezeba ku li Turkiy dihate ser Kurdan bawer bik t ocaxn anda Kurd ne li Kurdstan, ne j ji j der tunebn, Sovyetstan da pce tit dihat kirin ji bo xweperastina kurdtiy. Di v karda pay pire Kurdn zd dixebtin. Ew kar ku hat kirin b berbn heta dema n saln 50-60 gava kar xebata lekoln agehdarkirin derheq Kurd Kurdstan da kete meeke pedauyveye n.

 

- Hn dikarin ji me re hinek din j besa Kurdzaniya li Sovyet xiss li Ermenstan da bikin?

- Ji destpka zeman sovyt da heta niha li Rsyay Ermenistan karek mezin hatye kirin ji bo pdayna kurdzany. Di v hol da gelek rewenbirn miletn mayn j karek ba kirine. L giranya hml li ser miln Kurdn zd bye. Xebatn  profesorn navdar Heciy Cind, Qanat Kurdo, Emn Evdal, erkez Beko, Meksm Xemo, Zera Usib, ekroy Xudo, Cell Cell, Ordxan Cell, Xald Cetoyv, Memoy Xalit geleked mayn emek berbicavin  di kar Kurdzaniy da.  Lazime b gotin, wek ev kar Kurdzaniy dihat amedakirin ser hm resm(ferm) v dereceda pir mezine emek ulmdarn Rs miletn mayn. Laq brannye nav akademk Iosf Orbl, Olg Vlvsk, Iosf Skrman, Margarta Rdnko, Yvgna Vaslyvay, Irada Smrnovay yed mayn. awa zeman Sovyet da, usa j niha Kurdzan hesab dibe beek rohilatzaniy xebata w t pilankirin. Titek eyan ekere ye, wek zeman Sovyet da Ermenstan b navendeke naskir di kar Kurdzann pedebirina anda Kurd da. Sala 1959 a li Sektora rohilatzaniy  ya tezevebuy da usa j be Kurdzaniy veb serokatiya w dikir Prof. Heciy Cind. end salan nda ew xebat Dr. Xalit etoyv berdewan kir. Ji sala 1981 1994 a serok be Kurdzaniy Insttta rohilatzan (Yervan) Prof. ekroy Xudo b. V gav ne weke ber, l dsa j end ocaxn anda Kurdan li Ermenstan hene. 

 

- ima pirsa zdiyatiy di dawiya saln 80 de li Ermenstan pda hat k ew pirs an hol?

- Nezk tkna sstema Sovyet, lah pa herfandina w, pirsa netewtiy peywendiyn nava mileta da tevlhev xirab bn. Nasiyonalzm pl da gelek xirab peda ann. Di pirsa ezdiyetiy, c rola w di nava Kurd Kurdstan da karek gelek xirab kir Partiya tevgera Ermeniya ye hemnetewy, hinek grbn Ermeniyan yn paver. Bi helana w desthilatdard dwana teze grubeke ezdyn cahile nvxwend ezdt ezd raber Kurdan Kurdstan kerin, gotin: em ne Kurdin, dij rewenbrn Kurden ezd er-dew kirin, c-ciya anjotine ser wana.

i b mana v yek? rovekirina w dirje. Bi krt bersva w eve:

Dwana teze xwest Kurdn zd musulman ju hev biqetne wan ber hevde.

end ezdyaen dr nedt maoqn qulix kursiya bi dest ezdiyatiy xwestin kar bistnin, bibine merivn navdar bi zbat av bikin li ser a dujminn Kurd Kurdstan ezdiyan ji pra. Em w j bjin, wek siyaset kar himber hevkirina ezdiyan Kurden musulman ji teref gelek rewenbrn Ermeniya ve hat retkirin, ermezakirin gunekarkirin.

Prezdent Akademya zanist ya Ermenstan, ulmdare mezin deneyan Vktor Hambarzmyan gaz min kir, kirinen v crey gunekarkir got: Eger di v pirs da i arkar lazime ez bidime we. Profesor Ermen Paryr Mradyan derheq v pirs da miqaleyeke ba nivs bi ermen kurd rojnem Ermenistan da weend. W gotara xwe da  dida kiv, wek titek brmete bona armancn siyasye ne temz ezdiyan ji Kurdan biqetnin. L mixabin dwana teze ev siyaset berdewam kir ro j li Ermenstan grubeke pik ala ezdiyatiy xwe re kirine kar tcaret dest dwane da bune faktora perekirina olka Kurda- ezdya.

 

- Gelo kara zdiyatiy di v pirsgirka peda hat da heye?

- Ne ku ten merivn xwend, siyasetzan, l her exsek pir- hindik haya w ji dinyay, droka me heye nikare nebne, wek ew pirsgirka ku peda ann dij zdiyatiy zdiyan b. Di olka meye bere da dutret by, w dema giranda, gava nasiyonalzma nexwe pl dida extiyariyen kemnetewa pepes dikir, dewsa xwe bikin yek xwe biparzin end xwefiroa milet pere kir zyaneke mezin ghiande w.

 

- zdiyn li Ermenstan li dij v nerastiy derketin?

- Kurdzanya cihan da, di nav pirtkn ulmdarn mezin da awa ber, usan j niha hatye t zbatkirin, ku Kurdn musulman Kurdn zd netewekin. Droka v pirs ekereye. Pa pdahatina dn Mehmedy (ji qurna VII an) piranya Kurdan, hml bi dest zor dn slam qebl kir. zd ew per Kurdan ne, ku ew dn qebl nekirine mane li ser dn xwe y ber slam zdyaty. Ji bo parastina dn xwe hezar yek xezeb dtine. Sed mixabin usa j ji teref  beek netewa xwe: Kurdn musulman da. L ikir ev yek d derbaz pala drok bye. ro li ser esas femdatya netewetya Kurd Kurdistan tedekirin li zdyan nay kirin. ew kesn zdyan baqe dikin wan Kurdn musulman radikin dij hev ew hesab dibin dijmin him zdyan him j Kurdn musulman. Min bi xwe pir caran ji birayn meye Kurdn musulman dtye bihstye, wek ew zdyan hesab dikin kurdn xalis, birayn xwe. Sala 2002 an li Lalia Nran, wexta rasthatina me Mr me zdyan Tehsn Beg got: Em zd ne, me dn slam qebl nekirye. Em zd Kurd musulman netewekin, netew Kurdistan. Fikira me sed sed yeke.

 

Dinyay da tu tit b bersv ekerekirin nabe. Ez bawarim wek derheqa w kar birmet, ku ne ten Kurdn zd yn musulman, l usan j zd bi xwe perekirin w hrgil b nivsar wek karek re, y nezan xwefiroa.

Di v pirsda piraniya zdiyan dij w koma ku zd j Kurdan diqetandin derketin. Temamiya gunden ezdiyan yn li herma Elegez Taln(bi serhev 24 gund), gund amram mezin li herma Eterek ya sereke temamiya rewenbren me ezdiyan (xnj d-s tcarn siyaset) ekere gotin, wek em dne xweva ezdne, qedr dn xwe digrin, l wek milet em Kurdn musulman yekin, em bir hevin, Kurdstan j welat me ye .

Di v pirsda buyareke kiv ew b, wek sala 1992 a bi nsatva komeke rewenbren me bi serokatiya min: .Xudo Komela reenbren Kurd hat avakirin ya ku bi resm hat organzekirin kar xwey kurdayety peda bir. Kongreya komale da serokatiya wda  hatin bijartine ekroy Xudo, Esker Boyk, Emerk Serdar, Kuyaze Hemd, erkeze Re, Tosin Reid, Kerehme Seyad, eref Er, Karlan aan, Egt Xudo, Georgiy Xudo, Tmr Xell Gray Mem, Rizgan Rocev gelekn mayn.

 

- Gelo hal rewenbriya Kurdan li Ermenstan niha ewa ye?

- Sed mixabin, v gav rewenbiriya Kurda li Ermenstan ne weke berye, ne bi kar xwe va ne, ne bi reqema xwe va. Gelek ji wan a ji welat derketine ne yan Rusyay, yan j li welaten chanye mayn. L yn ku mane anegor mecal- mikann hey kar xwe dikin.

 

- Hn ji ber ji Yrvan derketin hna girdann we bi Ermenstan ra hene?

- Sala 1993 a li Moskvay civna Kurdzann Rusiyay da ez hatim bijartin wek serok Navenda Lkolnn Kurd. Bi w yekva girday ez derbaz w kar bm heta niha di we qulixeda me. L tevgirdana min bi Ermenstanra heye. Heta niha j ez hesab dibim usaj xebatkar nsttuta rojhilatzaniy ya Akedemiya Ermenstan zanistiy, xn j w wek endam v Akademiyay tev kar bijartinn w dibim.

 

- Hn dikarin hinek j qala kar ciy xwe y nh bikin?

- Weke serok Navenda Lkolnn Kurd kar min ewe wek:  xebata lkolnn Kurdzaniy amade (organze) bikim xebata xwe ye zanistiy berdewam dikim.V gav pirtka xwe dinivsim derheqa prossa amedebna xweserbna Kurda li Bar welet ji sala 1970 an heta niha. Beek w d hatiye nvsar. Sala t ez got ya xilazkim bidim apkirin.

Kar min y esas y lkoln-tevgera Kurda ya azadare ye li Bar welt. Neta min ewe wek tev kiteben mine mayn ser droka erkarya azadarda ev kitba ku hazir dikim w sifete temamiya tevgera Kurda li Kurdstana bar bne ber eva.

 Nta min heye usa j kitba derheqa General Mistefe Barzan da bnime ser. Emir jyana pekar tevgera Kurday nemir hml eyane. Neta min ewe, wek diha zef ser xaraktr w wek meriv tekoer biseknim bidime kiv rola w nava droka Kurda Kurdstane da. Ev kiteb ewa jor me got, w di crga Giregirn Kurdstan da b apkirin.

 

- Hn dikarin ji kerema xwe re hinek din fire bahsa pilann xebata Navenda Lkolnn Kurd bikin gelo di aliy abor da hn awa birva diin ?

- Navenda me , awa min got , di sala 1993 da hat amedekirin me di sala 1994 da dest bi kar lkolnn Kurdzaniy kir.

Heta niha me 14 kitb ap kirine. Nava wan da ya sereke Droka Kurdstan ye, ku bi nsatfa navenda me 5 Kurdzann navdar: M. Lazarev, .Xudo, E. Vaslyeva e, M.Hasratyan O, Jgalnay nivsne. Eva pirtuka yekemne, ku bi akadem li ser bingeha zanist temamiya droka  Kurdstan hatiye nivsar. Tercma w ya Tirk, ev 3 sal e li Stenbol ap buye. Ew usa j hatiye tercimekirin bi ziman ereb, faris , kurmanc dimne wana bidine apkirin.

ewa xwandevann me zanin gelek pirsn drok anda me ten falsfkasakirin (fekirin). Lewma j  navenda me guhdarke mezin dide ser wan pirsan yen ku hatine tn kefkirine. A bi  v men j me kitebek ap kiriye derheqa zarav Zazak da, ya ku bi ulm zbat dike, wek Zazak pereyek Kurdiye. Xebateke bihagirane ktba derheq gramara (rezimana) Kurdiye drok. Eva kitba yekemne kurdzany da li wir ser hme hem zaravn Kurd qannn girameriya Kurd tn dyarkirin. end kitbn mayn derheqa problemn Kurdstaneye royndanin

Pilann me, yen vir hada apkirina van pirtkanin:

Almanxana Kurd clda II(bi rs kurd), d yan s kitbn bi nav Ezd ezdiyat.Rpeln wan da em dixwazin bi ziman Kurd Rus lkolnan derheqa dn ezdiyan da, qewln ezdiyan fikir- br bawariyn din ezdiyara gireday raber xwandevan ulmdaran bikin; berdenankirina-cerga kitba bi nav Giregirn Kurdstan. Kitba yekemn derheqa emirjyan felsefe netewetiya erefxan Bls da d hatiye apkirine. Pa yen derheqa Mistefe Barzan, Ehmede Xan, Mahmd Berznc, Hejar, Cegerxwn, Qaz Mehemed mezinen mayn..Niha d deste me dane kiteba derheqa belabna dne slam li Kurdstan, ku ulmdar mey merfet li Unversteta Suleymaniy hazire kiriye. Xen ji w em usa j konferansa, semnera, mas girover derbasdikin.

Bersiva bea duda ya  pirsa we bi kurt ev e:

Mixabin em pitegirtiya angor kar xwe nastnin. Eger ew komekdariya abor hebe em zedetir batir kar xwe peda bimenin. Qusra min ef bikin bona v hevok : kujan Merkeza Kurd ewqas xebat kiriye?..

Hn dikarin ji me re hinek bahsa guhartinen siyaseta Rusya ye n qewmandinen li Kurdstan da dibin bikin ?

Bersiva v pirsa heweskar pir mezine. Bi kurt ez dikarim bejim, wek di hem pirsn navnetew da pa tekna Yektiya Sovyet ra guhartin bne. Mixabin ev guhartin di syaseta pirsa Kurd da nay kiv. T texmnkirin, wek siyaseta hindava pirsa Kurd da w bere- bere b  guhartin, imk ;

rola faktora Kurd ekere bihagiran zede dibe. Eva prosseke objektve bi w ra got hesab bnn.

Prossa safkrina pirsa Kurda di goveka nzk snor kara Rusyay da, bi vra gireda aw angor w siyaseta xwe derbazke.

Niha lobiyeke Kurda ya xurt li Rsyay heye eger tne i pwste meriv bike?

- Bi dtina min di v pirsda hxem heye. awa ew kar got b amadekirin ? Bersiva v pirs nay meneqeokirin, imk hezar yek crn w hene. Titek ekereye: ew kar got b danne ser hmek ba. Masarkirina w kar merivn zana, xwed hurmet durdtne.

 

- Hn dikarin ji me re bibjin, ka niha hal zdiyn li welatn Sovyeta ber awa ye?

- Mixabin v gav zd li Sovyetstana ber gelek bela bne. Piraniya wan li Rusyay ne. Rewa wane abor bi temam ne xirab, dikarim bejim bae. V gav li Rusiyay gelek Kurdn ezd xwediy milyone dolarane. Kurdn ezd, dost min xudanuret Zlmxan Elik Msyv xudan zavodeke (fabrke) mezine eva cara ddana t bijartin deptat (parlamntar) parlamnta Rusiyay, nav hurmeta w bilinde. Ez bawerim, wek yrn tazeda j Kurdn ezd hml w dn netewatiya xwe biparzin. Em gitik hera Kurdstana azane gelek dixwezin seredana zyarta xwe Lalia Nran bikin. Daweda dixwazim w j bjim, wek pa tekuna Sovyet ekere b, wek jimara zdiya ya rast diha zefe, ne ku bi statstkaye dihate kive. Pa ji Ermenstan Gurcstan cuyina bi deh hezaran Kurda li van komara jimara wan wek ya beriya resm heye

 

- Nrna we li ser peroja zdiyn li xerbiy  awa ye?

- zdt li xerbiy w b parastin eger end ertn esas bn hesabhildan. Gelek ferze, wek mal-mallet b xwedkirin. Li yra jyan ya ber ew wek qann, erf edetn ber berdewam dib. Li Avropay, welatn per chnye mayn emir, qeyde-qannn jiyn, pewendiyn nav mal tn guhartin. Eger mezin malbata bi femdar nzk emir teze xwestin guhartinan bibin, nehlin navbera d-bavan u zarokn wanda konflkt peda bn bi wera tevay ser dnhebandina xwe bimnin, tradsayn ezdtiy ba biparzin w ax olka ezdtiy w brdewam bibe h peda here. ertek girng j ewe, wek tevgiredana zdiyan bi welat kal-bava, Kurdstan Lalia Nran ra qewn be. Ya daw, xwendina bi ziman zikmak, kultra netew got bibe beek emir wan herroj.

 

- Li gor dtina we, zdiyn di Kurdistana azad da ji zulmn ber xilas bibin?

- Ez naxwazim bawarkim, wek Kurdistana aza da dikar zulma ber b ser zdiyan. Rpeln re yen xezeba ser zdiya bi dest merivn paver, fanatk dn hlann dujminn Kurda Kurdistan hatine kirin.

Bi dtina min Kurdstana roynda femdariya netewetiy, tegihtina w yek, wek ezdiyet dn Kurda y Xudnasiy qedme beek drok kltra me ye zn nade wek ew bextreya netwiy li Kudstan dsa b weklandin. Ev br bawer di syaseta Kurdstana azada te maserker.

 

- Dawiy da hn i dixwzin ji xwandevan me ra bjin?

- Ez xwendevand we ra xwebextiy dixwazim hvdar im wek merivek xwed xret nams, li kjan perc dinyay dibe bila bibe, got emeke xwe bike nava kar bona welat me y aza.

Ez j we gelek spas dikim ji Xwed hv dikim ku hn j di sax amancn xwe de her serkevt bin..

Kemal Tolan

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org