JI BER I ME ZDIYN LI BAKUR KURDISTAN DEV JI WELAT XWE BERDAYE?

 

 

Kemal Tolan

 

 

Ez di van saln daw de bi heweseke mezin dibnim, ku gelek geriyok, nivskar lkolnvan bi raman, berhem nrnn xwe li ser baweri, drok ch-warn Kurd zdiyan radiwestin. Ji xwe dema fersenda meriv hebe meriv karibe li hinek qann, dokument delln  dagirkern Kurdstan yn kevn birne, meriv hing dikaribe  batir ji er, zilm zora wan rvebirn mparatoriya Osman, nijadperest karbidestn Tirkan ku li piyn me Kurdan kirine fahm bike.

 

Ez dixwazim pn li ser v babet lkolneke (M.A.Hasratyan, ya ku di Almanxana Kurd- rpel:53-71, Weann Roja N .Gulan 1997- hatiye nivsandin heta ji min hatiye min titek j km yanj l zde ne kiriye min tev weke asl w nivsandiye. Min ten hinek tarix gotinn ku zde bala min kiandine  bi taybet rekiriye anj xwar nivsandiye.) ku piraniya w ji ber arfa hukumeta Yekitiya Soviyet hatiye berhevkirin li ba min gelek bi tespt li ser hinek ch guhastin, surgun(nef), curmkirina mal milk baprn me, bi taybet yn di saln 1920-1930 an de hatiye nivsandin, pk we hjayan j bikim.

 

 QANNDARIYA TIRKIY KURD DI NAVBERA HERDU ERN C HAN DE

 

Berdewamiya serhildann kurd di saln 20 an 30 an de di wlyetn rojhilata Tirkiy de, bingeheke wan objktiv heb. Tev wiha j, karbidestn Tirkiy bi riya er qannn dar dixwastin problemn Kurdan areser bikin her wiha j bi alkariya hinek tedbrn qnn, tevgera rizgarxwaza kurd binax bikin.

 

Bi taybet di v arev de, pirsa kurd b tma guftgoy di Kongra Erzurom de, ku ji 10-23 trmeh sala 1919 a derbaz b. L, bel, biryar manfsta kongr da xuyakirin ku nasyonalstn Tirkan ne hitin areke konkrt ji bo mafn Kurdan bte standin. Hela serda j wiha kir, ku biryarek bi v reng bte standin, ku hem misulman( digel wan j Kurd) derkevin dij veqettandina Ermenstan Rojava Kurdstana Bakr ji dewleta Tirkiy.

 

Bi v away, di manfest  de tte gotin, ku wlayetn Erzurom, Swas, Diyarbekir, Xarbt Bidls perek welt in i dibe bila bibe, ew ji mparatoriya Osman nay parekirin veqetandin. Misilmann ku li ser v ax dijn, bi etnk civaka xwe rengo rengo ne, l bi hawak git , hem lmentn slam di xwe de diparzin ew dibin birayrn hev, fena ku ew kurr dk ne.1

 

Di w dem de, panslamzma bi v reng ji nasyonalstn Tirkan re pwst b. Wan bi hest ol lstin, ji bo ku misilmann din(wek Kurd, erkez, Laz t.d.) li dora xwe kom bikin, wan dijrn beyanyan her weha j dij geln Fileh di welt de bikar bnin.

 

Di v war de, biryarn Kongra Civata Parastina Mafn Anadol Rumeliy, a ku di 4-12 ln sala 1919 a de lidar ket, titek bal e.

 

Manfesta ji aliy Kongra Swas di 11 ln sala 1919 a hatib qeblkirin, bhna ovenzm j dihat mafn miletn km ( Kurd yek ji wan) nef dikirin. Di manfest de dihat gotin: Axa mparatoriya Osman ku bineliyn w bi piraniya xwe misilman in, li gora peymana ku 30 ileya pn sala 1918 a bi dewletn serket(Antanta) hatib mzekirin, ew bi i reng ikl be, nayn parekirin di areva  mparatoriya Osman de dimnin .2

 

Biryarn Kongrn Erzurom Swas bne bingehek ji Sonda netewre, ya ku li Stenbol, di iley pana sala 1920 a parlementa Tirkan(piraniya endaman Kemal bn) hatib qeblkirin. Ev Sonda netew bi iyan ovnst dagirt b bi awak git dij geln bindest b li Tirkiyay.

 

Di xala yek, ya Sonda netew de hatib gotin: Ew pereyn mparatoriya Osman ku li gora peymana Mdros ya lihevhatin, di herd aliyn snorn kivkir Misilman Tirk piran hesab dibin yekitke neperekir tu hukmn qann nikarin bibin sedemn jihhevxistina wan .3

 

Prenspn Sonda netew bne bingeh ji bo xebata nasyonalstn Tirkan. Ev yeka Mistefa Kemal bi xwe di axavtina xwe de 1 adar sala 1922 a bikar an b: i di siyaseta hundur i ya derve de, xaln Sonda netew ji me re dibin rna xebat. .4

 

Biryarn Kongrn Erzurom Swas her wiha j biyarn Sonda netew dane xuyakirin, ku Kemal tu soz otonomiy nadin Kurdan mafn wan yn netew qebl nakin. Kemaliyan her ten dixwast daxwaziyn Kurdan yn rizgarxwaziy, ji bo berjewendiyn xwe bikar bnin. Ev siyaseta Kemaliyan dij berjewendiyn gel Kurd b ew yek b sedem sereke y serhildann Kurdan di serdema nuh de.

 

Kurda tevgera xwe ya azadxwaziy berdewam kirin. Dwana Anqer bi taybet meclsa Tirkiy qann dij Kurda qebl kirin.

 

Meclisa Tirkiy, di 29 nsan sala 1920 a de bi nav Qanna derheqa gunehkar xiyaneta dij nitiman qannek qebl kir.

 

Di v qann da htib gotin: Kesn ku bi isyan radibin, an j bi crn din, mna nivs propaganda dij desthilata rawe , ya meclsa mill ku hatib damezrandin ji bo azadiya xlafet sultanet rizgarkirina axa welt ji biyaniyan, ew ji xayinan bne hejmartin. Ew kesn ku li ber welt tawanbar bin curm di derheqa w da kiribin, ew bi spiyan va bne dalqandin 5 ev qann bi awak fireh di hindava Kurdn azadxwaz hate bikarann. L bel serkarn Anqar bi v yek raz nebn 11 ln sala 1920 meclisa mill qannek nuh (h.21), derheqa kesn ku ji lekeriy direvin, qebl kir. Angor v qann Dadgehn serxwebn hatin damezrandin. endamn w ji meclis bixwe bn. diviyab ew li gora qannn meden leker hukum bikin. L li gor pwstiy ewan dikarib li gora mehkemn meydan, lekern revok kesn alkar, mahkeme bikin.(benda 1) Hukmn ku Dadgehn serxwebn distandin , b veger bn diyar b desthilatn leker meden bordar bn wana tenfz bikin.6  Pa desthilatn Dadgehn serxwebn firehtir bn. Di meha temz de sala 1922 a meclisa mill qanna h.249 a derxist. V qann guhartinn nuh di sstema Dadgehn serxwebn de bi xwe re ann. Li ser bingeha v yek sala 1923 a li Diyarbekir dadgeha wilayetn rojhilat hate avakirin. Armanca w ew b, ku dij tevgera rizgarxwaziya Kurdan raweste.

 

Di irya pn sala 1923 a da meclisa mill qanna 356 a derheqaserikandina etetiy qebl kir. Ev qanna ji aliy Feth beg, wezr karbarn hundir hatib amadekirin. Ew qanna ku hat stendin, cezetan yn ku ew dihewandin, girantir kir.7  Piraniya endamn meclis ev proje pejirandin, ten hinek parlamentariyn herma Rojhilat dij v qann rawestiyan. Di v war de parlamenter ji Dersim Ferdn Fikr Beg got: Wezr karbarn hundir bi rengek vekir dibje, ten bi alkariya v qann ez dad li welt bic bikim ew dixwaze ev qann bte qeblkirin. Dmek tu kes ji hevaln me dij v tit nesekinin, d hn ima v yek li ser me ferz dikin?....... Me nexin tora xwe hn i dixwazin, ji xwe re bikin. 8

 

Ev qannn wan hat kirin, desthilatn Tirkiy bikarann dij wan kesan, ku hevalbendn tevgera kurd bn apemeniyn resm yn Tirkiy ew bi etetiy bi nav dikirin. Siyaseta nepijirna mafn netew yn Kurdan siyaseta nasyonalzma Tirkan bi rengek temam di destra Tirkiy, ya yek de, ku meclisa mill di sala 1924 a de qebl kirib, hate xuyakirin. Ev bendn han mimna v tit ne:

- Her kes Tirk, azad ji dayika xwe dibe (benda 68).

- Hemi kesn Tirk, li ber qann yek in (benda 69).

L gelo kesn ne Tirk, miletn bik Kurd, rewa. wan w  be?.....Bersiva v pirs di xala 88 a de xuya dibe. T de t gotin: Hem hemwelatiyn Tirkiy, netewe ola wan i dibe j, ew gik Tirk in.

L van alakiyn bqann guhertinan bi xwe re ne ann. Ew geln ku li Tirkiy dijn, nexwestin nikarbn bibin Tirk. Kurdan j nedixwestin bibin Tirk tkona xwe ji bo parastina netewi serxwebn dij ewsandina netew ji aliy nn destelata Tirkan, berdewam kirin. Serhildana Sx Seid yek ji van nimna ye. Ev serhildana ku 14 wilayetn rojhilat dab ber xwe, ji bo pelixandina w, dewleta Tirkiyay ne ten tedbrn leker, her wiha tedbrn qann j bikar ann.

 

25 sibat sala 1925 a meclisa mill guhertinek nuh xiste xala yekemn ji qanna xiyaneta welt, ya ku 15 nsan sala 1923 a hatib qebl kirin (qanna h. 556). Bi riya v qann, avakirina rxistinn siyas li ser bingehek ol bikaranna w ji bo armancn siyas hate qedexekirin.

 

Pit mnaqen tj berdewam di navbera nasyonalstn hik opozsiya lberal de, meclisa mill di 4 adar de qanna (h. 578 a) a li ser parastma emniyet qebl kir. Bi v qann, rjma Tirk deshelatn fireh dane xwe dij rapernn gelr bizava opozsiy bikar ann.

Bi qeblkirina van qannan r li ber xebata opozisyay hate girtin azadiya borcuwaziya ku di destr de nan bib, hate qurmiandin. V yek ht ku dktatoriya Kemaliyan tam ciy xwe bigre.

Di nsana sala 1925 a de meclisa mill hukm urf (meydan) li herma ku serhildan l radibn wilayetn nzk wan, 7 mehn din dirj kir. Di eyn wext de j meclisa mill selahiyet da hukumet ku guhertinan di sistma dariya van wilayetan de bike. Ji alk din ve meclis alakiyn Dadgehn serxwebn n Anqar Diyarbekn e mehn din dirj kirin maf dan wan li Anqerey ku ew bryarn hukm mirin, ku meclis derxistin, c bi c bine b wra meclis.

Di nv nsana sala 1925 a de, Dadgeha serxwebn li Diyarbekr bangek ji bo xelk belav kir, t de hat nankirin, ku bryarn w li ser wlayetn Erdehen, El-Ezz, Diyarbekr, rfay, Hekar, Drsim, Mrdn, Melaty, Mu, Xenc, Bidls her wiha j hermn Xinis, Kix, yn girdayi bi wlayeta Erzurom ve, tne stendin. li gora qannn komar, maf wan heye ku di derheqa tawanbaran da biryann giran bistne.9

 

Di 22 nsan de sala 1925 a meclisa mill biryara qanna (h. 635) li sen guhertinn derheqa mafn curmkaran stend. Li ser bingeh v qann, her kes ku bixwesta destra komar biguhere, yan destr bi temam biguhze, meclis rake yan j nehle ew meclis bi kar bar xwe rabe ek di ry dewlet de bilind bike dijayetiy bxe nava milet Tirkiyay, bi hukm darvekirin ceza dibe. Dawiya meha gulan sala 1925 a, wezareta karn hundur projek li ser snzr derxist. Li gora w, li wilayetn rojhilat poste dihatin kontrolkinin. Karmendn ku byi senzra korspondansiya belav dikirin, didan mehkem. Tlgramn ku ji v herm dihatin hinartin, gerek ten bi ziman Tirk bihatana nivsandin. Ber rojname belavokn peryodk bne apkirin, divyab ew di snzr re derbas bibin. .10

 

Di meha hezran sala 1925 a da hukumeta Tirkiy biryar da, ku ji bo maln chguastin yn bineliyn bajar gundan ku lekern tadb dagirkiribn mrat mabn. got hesab wan b kirin. Her wiha ji biryara parastina wan malan hate stendin. Maln wan kesn ku bedar serhildan bbn, kete ber msader li bajaran hate firotin!.11

Di 21 iriya pan sala 1925 a da meclisa mill pinyara hukmet qebl kir, wek hukm urf salek din li herma ku serhildana x Said l bb, dirj bike.

31 guln sala 1926 a meclisa mill qanna li ser sirgn (h. 885) qebul kir. V qann maf da meclisa wezra, ku eren koer xelkn gundn ku gerek sirgn bibin, ji ber rewa tendurust zehmetbna jiyan li gundn kmnifs bihwirin kesn nzik snor ku guman bi cassiy dihate ser wan, heq hukumet heb wan ji ciy wan rake.

Dewleta Tirkiyay dt ku rewa w li Kurdstan riziya ye, rab ji bil rn xwe yn serkutkirin, tevdrn serperet bikar ann. Bi v yek w dixwest can gel Kurd aza serbest bbawer bike. 10 hezran sala 1927 a meclisa mill biyara qanna (h.1079) derxist. Angor v Kurda ji wilayetn rojhilat got cguhast bikin bibin wilayetn rojavay. Di qann de t gotin: Ji ber pwstiyn dar, serbaz civak, nzk 1400 mirovn li gel maln wan 80 ma1batn ku bedar serhildanan bne kesn bi tawanbariy hatine hesabkirin, maf hukmet hey wan ji wilayetn rojhilat wilayetn hatin binavkinn Bayezd, cguhast li willayetn Rojava dike. (benda yek)

 

Eger em hesab hildin, ku her maleke Kurd ji du nivan btir e, em dibnin ku tevaya Kurdn ku hatin kokirin hejmara wan pir bilind e. Li gor benda duda ji v qann divyab ku di dawiya tebax de sala 1927 a de kokirina wan here ser .

 

Li gor benda sisya ya qann, kes muhtac, mesrefa r qtn wan bela b. L bel, hertim Kurda kirya r mesrefa xwe didan.

li gora benda pnca, Kurd li wilayetn rojava gerek b li wan ciya bidebiriyana ku dewlet ji wan re kiv kirib. Her wiha ji kesn mehkm, pit xilasbna cez wan, pwst b ew j li van herman bijn. L meclisa wezran dikanb r nede wan, ku ew bi malbatn xwe ra bijn. Kurdan dikaribn li hundur Tirkiyay herin bn, l zna wan tuneb vegerin wilayetn rojhilat.

Ev bn bendn bingehn ji qanna (1097 a); qanna ku hit bi hezaran Kurd mal hebna xwe winda bikin li wilayetn Rojava bne belavkirin. apemeniyn Tirkiy gelek kfxweiya xwe ji v qanne re ann. Rojnama Hekmiyet miliye, 19 hezran sala 1927 di nivis ku giva dewlet ev qann derxist, weke dey xwe nsan biqedne. imk bi v yek piraniya bineliyn rojhilat ji bin nr x nezanan hatibn rizgarkirin.

V. Nktn dinivse: wek bi saya vrizgarriy, di saln 1926-1927 a de, desthilatn Tirkiy nzk milyonek Kurd (mr, prek zarok) bi dar zor sirgn Anadola Rojava kirin, ewa Ermen kokirin di dema er cihan yekem da, wiha j xezeb ann ser Kurdan.

Siyaseta tror rejma eskeriy di wilayetn rojhilat de, di hem qonaxn hukm Kemaliyan de berdewam kir. V yek ht ku rewa siyas li welt dijwartir bibe. Ji ber v tit, havna sala 1927 a hukumeta Partiya Mill-komar biryar qebl kir, ku ji bo wilayetn rojhilat mtodek nuh bikar bne.

25 hezran sala 1927 a meclisa mill qanna (h.1164 a) qebl kir. V qann maf didan meclisa wezran ku gava pwst be, darn teftiyn git ava bike her end wilayet bihev re bne bestin hem j ji ck bne darekirin.

Ev qanna (h. 1164) bi taybet dij Kurdan b, imk piraniya bineliyn van herma ew bn. 27 iriya pan sala 1927 a hukumeta Tirkiy talmat derheqa funksiyn darn teftii belav kir. Li ser bingeha v yek, wilayetn Al-Aziz, Urfay, Bidls, Hekariy, Diyarbekir, Srt, Mrdn Wan hatin binavkirin wek hermn dar pa nav w b Mufetiiya Giti ya Yek

Em bendn berbiav yn talmatn qanna Mufetiiya Giti ya Yek ron bikin. Li gora baweriya desthilatiyn Tirkiy, bi saya wan jiyanek normal Ii Kurdistan w ciy xwe bigirta. Di van fermanan de y her giring ew in, n ku li ser wezfa Mufeti Git hatine.12 Em li jr ji xalan 7 a heya l7 a ji van fermana berav bikin:

            7 - Mufeti Git li herma dara xwe dibe nner hukumet hin wezaretan. Hem karmendn hukumet wal j tev wan, dikevin bin emr Mufeti Git.

            8 - Wal karmendn din, mna ber borcdar in qann bikar bnin pwendiyn xwe bi wezaretn xwe re bidomnin. L gava pwst be div ew ji Mufeti Git re raporn xwe binivsin t de kar xebata xwe diyar bikin dokmentn pwst bidin dest w. Mufeti Git, destgehn jhat pispor dadimezirne di halet pwstiy de wal mamrn din gereke wra xwe p bikin. Wek din j, Mufeti Git ji van destgehan re erewn areserkirina pirsn her giring nan dide.

            9 - Gava Mufeti Git kar xwe dike zna w heye ku ew cenderma polsan bide xebat.

            l 0 - Dema pwst be, Mufeti Git dikare alkariyn leker ji wlayetn ne di snoren hukm w de, ji wezareta karn hundur bixwaze. Mufeti Git, daxwaziya xweya ji bo hzn ekdar j re r bikin, rdike ji komandor lekeriy sereke re, di herma ku ew berpirsyar w ye; bi daxwaziya xwe re j, br baweriyn xwe li ser areserkirina pirsn hatin dann, rawe dike.

            l l - Gava Mufeti Git funksiyn xwe diqedine, ew ten li ber hukumeta navend bersvdar e, muhaseba w bibe. Li gor benda 3 a ji qanna dara git, mufeti dara urf berpirsiyar van titan e:

a) Kontrol himayeta nzam;

b) Kontrola pkanna qann fermann dewlet d mayn.

            l2 - Eger Mufeti Git bibne ku rew bi aliy nebabn ve die enmiyet di xeter de be, ew dikare pit qayilbna wezareta hundur, hukm lekar li herm lan bike;

            l3 - Mufeti Git, ku desthilatiya heri bilind di dest wi de ye, zna w heye bi dara git rabe, karn desthilatn herm kontrol bike. Loma j wal, darn belediyan dikarm fermann xwe bibin ser pit qayilbna Mufeti Git. Mufeti Git projn bjtan yn desthilatiyn wilayetan dikare li wan vegerne, eger kmasiyn wan hebin, yan j dij qann bin.

            l4 - Mufeti Git dikare, gava pwst be, dezgehan di nav wilayetan de ava bike ji bo v yek wal dikare, mesrfa wan ji btya wilayeta veqetne.

            l5 - Mufeti Git her 3 mehan carek raportek li ser peydakirina emniyet di herma xwe de her wiha i nernn xwe li ser rewa git dinivse ji wezareta karn hundur re dine.

            l6  - Wezareta kar hundur kontrola xebata Mufeti Git dike.

            l7 - wrdar gitiy yekemn hesab dibe cgir Mufeti Git bi wra w xebata xwe dike dikare li dewsa w dokmentan qol bike.l3

Analza ben van talmatan didin kiv, wek li Kurdstana Tirkiy Mufeti Git xwed desthilatek b snor b. Di iley Pan de sala l928 a, ji bo hilanna tevgera kurd hukumeta Tirkiy biryara damezrandina fesln cendirmn ekdar da. Di ware formal de, ew di bin dest wezareta kar hundur de bn, l di praktk de ew di bin nrna Mufeti Git de diman.

7 gulan sala l928 a meclisa Tirkiy qannek (h. l239) ji bo efya git derxist. Li gor w, kesn ku ji bo bedariya serhildana x Said gunehkar bbn, dihatin efkirin. T de hatib gotin, ku alakiyn ku di wext serhildan de heya rakirina hukm leker di herma serhildan de (23 ileya pan sala l927 a) d gunehkar nayn hesabkirin (benda l). Kesn ku bedar serhildana x Said bbn nehatin girtin ji bo ku ew bikevin bin efw, pwst b ew di nava s mehan de xwe radest (teslm) bikin.l4

l2 gulan sala l928 a meclisa mill berdewamiyek ji qanna ku 7 gulana eyn sal derxist. Li gora w eger di navbera 3 mehan de kesn gunehkar bn bihatina xwe radest bikirina, d ew ne dihatin cezakirin. ji bo kesn wiha moleta 6 mehn din hate dirjkirin. l5  L ev kirinn ha tu encamn pwst ji desthilatiyn Tirkiy re ne ann.

Hukumeta Tirkiy poltka dij Kurda berdewan dikir, l pra j dida xuyankirin ku guva ew zor li wilayetn rojhilat nake. Wek nimne, gava meha adar sala l929 a ku moleta qanna parastina nzam xilas b, smet paa peyvnek dirj kir got: Hukumet ne hewcey dirjkirina moleta v qann ye.. Em dikarin bibjin ku di nava van du salan de hukumet ev qann bikar ne an. Ev yek diyar dike, ku hem wilayetn me dixwazin rewek normal di welt de peyda bibe... Pa serokwezr berdewam dike: Borc me ye ku em hem wilayetn xwe dr tevlok gelaciyn beyaniyan bikin. Qannn komar bi qeweta xwe dikarin rmeta welt zarokn w ji lstikn beyaniyan biparzin.16

Desthilatn Anqer bi v banga xwe dixwestin daxwaziyn xwe bikin ral jin l a bn, ji ber ku tevgereke nuh ya Kurdan li herma Agir, dij Tirkan dihat hol. Di v rewa ha de, desthilatn Tirkiy ji bil lebata leker, gavin avtin, ku di baweriya wan de  ew bikaribin li Anadola Rojhilat tewetir hilnin. Buhara sala l927 hukumeta Tirkiy proja qannek amade kir. Bi v qanun, erdn feodaln Kurd ku ji hermn rojava hatibn sirgnkirin, li cotkarn berd kmerd dihatin parevekirin. Li gora v proj, heq cotkaran neb zedeyi 200 donim erd (20 hktar) i yn wan i j yn xwediyn erdan- bistnin. Gerek cotkar nerx erd di nava 20 salan de ll xwed vegeranda.17  L proja v qann ne ser. Ten pit du salan, 2 hezran sala l929 a meclisa mill qanna (h. l505) ya li ser erdn ku grek bn belavkirin di navbera cotkarn wilayetn rojhilat de, qebl kir. Di qann de dihate nankirin:

Benda l: Erdn ku, li gora benda 9 ji qanna l097 ya ku l9 hizran sala l927 derketiye, divyab ji bo xezn bihata dayn rnitvann koer ji xwe re dibin di bin milkiyeta wan de dimnin.

Benda 2: Hukumet dikare van erdan ser wan kesn ku di benda yek de, ji v qann hatin binavkirin, belav bike bi kemiyeta ku pwst bibne di wan hermn ku di qanna l097 de hatin nankirin (Wilayetn rfa Bayezd).

Benda 3: Buhay erdn parvekir yan ji yn ku w bne parvekirin, li gora buhay c ji bal civata dadgeh tte nankirin. Dadxwezn git di kar barn van civatan de, yn ku bi van pirsiyaran ve girday ne, bedariy dikin, bi i reng be, divyab nerx ne zdetir 8 paranbe bi du paran j ji nerxn wan kmtmrbe18

Peyvn resm digotin, ku li gora v qann 70 hezar donim (7 hezar hektar) erd hatiye belavkirin. L bel, a rast, hukumeta Tirkiy ew erd li wan ern koer, belavkirin ku id ber dst  wan de bn hela serda j buhay wan bi peret ji wan stendin. Ji v tit btir, desthilatiyan dixwestin tevgera milet Kurd pere bikin ern koeran yn her bi kefteleft bic bikin salyan li, ser Kurdan zde bikin.

Ev rformn dimen ku tu guhertinn radkal di bingeha civak aboriya Kurdan de nekir, ne ten tevgera Kurdan km nekir, bel hn zdetir kir.

1 iley pan sala 1930 , hukumeta Tirkiy biryarek da. Bi alkariya w biryar beek Kurdn Drsim bi dar zor sirgn wilayeta El-Ezz kirin dest dann ser mal milkn wann li nmay (heciz bn). Ji bil v tit, divyab Kurd buhay erdn ku stendibn ji bidin . L xelk Drsim ji v yek zivr bn ne xwestin ji maln xwe derkevin. Loma j, li gor biryara meclisa wezran, erden ba ku Kurdn kokir ji xwe re stendin, divyab ew mal milkn xwe di na wan de bidin.19  Li gora biryara meclisa wezran, ku l8 adar sala l93l derket, bndn v biryar li her Mufeti Git ya yek (wilayetn Agir, Wan, M, Bedls, Hekar, Srt, Mrdn, Diyarbekir, rfa, El-Ezz herma Drsim) belav dib.2 L van biryaran diln Kurdan xwe ne dikirin, ji ber ku wan ne dixwastin ji ciyn bav kalan rabin.

Di v rewa han de, wezareta dad proja qannek leker amade kir. Armanca v qann ew b, ku prossn dadmendiy ztir bikar bne. Li gor v qann, hukmn dadgehan derheqa etetiy karn dij dewlet, divyab nehatiba guhertin yekser tenfz bibana. Ev qanna han, bi taybet li herma mufetiiya yek, belav dib. Rojnama Akam nivs: Hermn ku saykolojiya prmtv ya nehezkirin heyfhilann l peyda dibin, bguman, bikarannn dadgehiy rewa emniyet areser nake. Armanca v qann ew e ku ztir rewa emniyet biparze nehle mehkm ji dirjbna prossa mehkem fade bikin.2

Karn Mufetiiya Git tu aliyeke pirsa kurd areser nekirin bi rast j daxwaziyn hem nn civata Kurdan (cotkaran, koera, rewenbrn Kurdan, brjwaziya bazirgan fodalan) bic ne ann tev wiha j, ew nerazbna wan ji siyaseta desthilatn Anqer re zde kir. Dawiya saln 20 an ew nerazbna han r ji serhildanek nuh re dij Tirkan li Ararat vekir. L desthilatn Tirkan serhildana Ararat periqandin wek serhildann Kurdan yn mayn.

Pit periqandina v serhildan hukumeta Tirkiy karn xweyn, ku bawer dikir w bi wan r li ber serhildann Kurdan yn nuh bigire, berdewam kir. Ji ber v j, awa pit serhildana sala l925 a, carek din Kurd sirgn Anadola navn rojava kirin, da ku ew di nav Tirkan de asmle bibin.

 

Ji bo ku ev armanc biserkeve, weku Lsyn Rambo dinivs, di destpka meha gulan de sala l932 a, qannek derket , bi saya w ar herm li Tirkiy hatin avakirin.22  Li Kurdstan ten 3 herm hatin avakirin.Yek ji wan ji ber semedn tendurust, her wiha ji bo parastina emniyet pwst e ew bi temam bne valakirin   kes nikaribe bi n de  vegere. Du xaln qann  yn p, zin didan desthilatn Tirkan, ku bi dar  zor    bikarannn dari   pols hevgirtina eran ji hev bixne   serok   xan ji mafn wan mehrm bikin. Li gori xala 3 a hem maln eran (wek erd   xan ) dibn miIk  dewlet . Li gori xala ara erdn ku hatin hecizkirin Tirkn ku ji welatn Belqan  mixet bn ji xwe re distendin.

Bi v reng  han desthilatn Tirkiy  dixwestin ji alk ve bingeha aboriya jiyana eran xirab bikin   ji alk din ve dixwestm Tirkn ciy  baweriybn li wilayetn rojhilat  bic bikin. Bi nerna Tirkan, v tit w  r li ber serhildann nuh yn Kurdan bigirta.

Xala 5 a zin dida desthi1atn Tirkiy  ku i kes  gumana cassiy  b  ser w, sirgn bike. Xaln 6   7 an hatibn bikaranin ji bo Kurd ziman  xwey  zikmak ji br bikin   her wiha ji destdirjiya mafn Kurdn sirgnkir bihata kirin   r  li kar   xabata wan teng dikirin.   dawiya daw li gora xala 8 a gerek jimara Kurdan li her ma ku pit sirgn  l  dijiyan, ji sed 10 ne zde  be ya rnitvann Tirkan.

Meclisa Tirkiy siyaseta asmlekirin   sirgn  berdewam kir   9   hezran  sala 1934 a qanna jimar 2502 a derheqa bickirina Tirkn ku ji welatn biyaniyan derhatibn li end hermn wilayetn; Qers, Bayezd, Erzurom, orx    pern erd li wan bte parvekirin. Di qan n de t gotin: erd   avahiyn (maln girdayi) rsiyn ku ji wilayetn Qers, gdr, Tuzluca   hermn Olt (wilayeta Erzurom ), Artvn, ewad   Borka (herma orx)   (nahiya) Kemalpaa sirgn kirin, ji dewlet  re dimnin. Ev erd   avah, her wiha j maln girday yn herm n din dikevin dest  dewlet    dibe ew di nav Tirkn miextkir de  belav bibin   kesn berdmay   cotkarn km erd bne parkirin(bendn 1 2 a). Em nizanin awa ev qann bikar hat ji mara miextn ku li van wilayetan hatin bickirin k ji kesn kmerd cotkar erd stendin. Ne hene dibjin, ku ji sala l923 a ta sala l934 a, 630 hezar penaber hatine Tirkiy. Beek wan li wilayetn rojhilat hatine cwarkirin. L titek ekere b, ku desthilata Tirkan ne ji bo berjewendiya cotkarn Kurdn berd bi van alaklyan rab, l bel w bi v yek dixwest jimara Tirkan li van herman, ji ya Kurdan pirtir bike. Qanna h. 25l0, derheqa sirgn, ku meclisa mill l3 heziran sala l934 a qebl kirb, vi tit dide kiv. Ev qann bi nav ji bo Tirkn miextkir b, l a rast ew diji netewn km b, nexasim dij Kurdan b. Li gora v qann di erde Tirkiy s govek dihatin avakirin:

Herma yek piraniya cgirn w xwed anda Tirki bn;

a duda amade dib ji bo kesn sirgnkir ku goti nzk anda Tirk bibin;

herma sisya, ji ber semedn tendurust, abor, and, siyas leker hatib girtin ji bo emniyet pwst b bi temam b valakirin.

Piraniya rnitvann v herm Kurd bn. Ev tit dide xuyakirin ku ew gerek bi temam ji van topraxan bihatana sirgnkirin.24

Ji ber rewa jiyan tendurust meclisa wezran qirar derxist, ku zna w heye kesn li bajar gundan dijn koeran ji herma sisya sirgn hermn din bike. Wezir kar hundur zna w hebkesn ika cassiy b ser wan ji herma nz snoran sirgn bike, her wiha ji kesn biyan, qerei koern dr anda Tirk dimnin, sirgn derv welt bike.25

Benda l0 a ji qanna, ku bi temam derheqa Kurdan b, dibje:

l.  Qann eran ji mafn wan mehrm dike, heger ew maf di destrde hatibe tesbtkirin ji selahiyeta axa xn eran li ser kjan bingeh bin j (i bi erf adet i bi qann), radibe.

2. Hem maln girday ne girday, ku ber ev qann derkeve bi crek qann, li ser navn eran hatibn tapokinn, dibin milk dewlet. Li gora v qann pirnspn dewlet, ew mal li ser kesn miext dihate parvekirin.

3. Li ser bingeha biryarn hukumet wezr kar hundur heger dikarb serok, axa, xn eran her wiha malbatn wan j ji herma nzk snoran ko bike hermek din, heger xetera wan li ser emniyet hebe.26

Hukumeta Tirkiy ji alk ve dixwest selahiyetn serokn ern Kurdan km bike ji alk din ve ne dixwest sewiya abor and ya Kurdan bi serkeve ji stemkariya feodalan wan biparze pirsa rforma andiniy ji bo berjewendiya milet areser ne dikir. W ten dixwest Kurdan asmle bindest bike.

 

Di benda ll de ji qann t gotin:

a) Kesn ku ziman Tirk ji wan re ne zimanek zikmaki ye, ew nikarin gund taxn nuh ava bikin sendkatn xebatkar karkeran damezirnin...

b) Jimara kesn kokir li gundn nv-bajar gerek ne zdey sed l0 ji jimara bineliyn c bin hq wan tune ku taxen (meheln) taybet ji xwe re ava bikin.27

Ji bo hukumeta Tirkiy nifusa Tirkan li hermn Kurdan zde bike, li gora benda 29 a, Tirkn ji Ynanistan miext bn dikarbn ji nav Kurdan bar bikin pit l0 salan ji mayina xwe. li gora fermana wezr karn hundur, byi agahdariya w, heq kesn miext tuneb ku ciyn xwe biguherin ji hermek herin hermeke din.28

L Kurd miletn din n bik zna wan tuneb pit l0 salan j, ji hermn ku hukumet ew l bic kiribn, rabin. Ji bo ku ev proja han bi serkeve, ancumenek hukm hate avakirin. Endamn w ji wezrn karn hundur parastina netew abor hinek wezrn din bn. Ancumana hukm yekser dest bi pkanna biryarn mill kir ber her tit Kurd bi rengek git sirgn kirin.

Tev wiha j, karbidestn Tirkiy gava qanna sirgn derxistin, dixwestin pirsa rforma andiniy bi hesab Kurdan areser bikin. Li gora statstka Tirkan, heta dawiya sala l938 a de nzk 89 hezar malbatan 300 hktar ji erden feodaln sirgnkir ji xwe re stendin.29. Ten 484ll cotkarn Tirkan yn b erd, ji xwe re erd (her malbeteke nezik 3 hktar) stendin.30  Ba xuya dibe ku bi rya van alakiyn han, pirsa areser kirina rforma andiniy ne dib.

 

Gava karbidestn Tirkiy  dest bi maserkirina bendn qanna sirgn  (h. 25l0) kirin, wana ferman ji Kurdn end wilayetan re -wek Botan- andin ji bo ku ji sirgnkirin  re amade bin. L  piraniya Kurdan ne dixwestin bar bikin, loma ji reviyan iyan.

18 ileya pan sala l935 a meclisa mill qanna h. 2848, derheqa guhertina end bendn qanna sirgn  qebl kir.3l Di v  qann  de, ciyn ku pwst b Kurd l  bijn, nan kirin. Tev wiha j hukumet  bikaranna ceza li wilayetn rojhilat  zde kir.

Siyaseta kevneperest a hukumet  tevlihev li Kurdistan  pirtir kir. Ji v tit btir, hem karn desthilatn Tirkan dane xuyakirin, ku wan dixwestin raperneke kurdan nuh mezin rabe ji bo ku bi temam ji v  pirsa Kurdan xilas bibin. Di v wext de, rapernek nuh li Drsim  dest p  kir.

Di civna meclisa mill ya girt de, bi daxwaziya K. Ataturk, pirsa Drsim  b bendek ji bendn munaqeekirin. Yek  irya Pan s. l936 a dema ku meclisa mill hat vekirin, K. Ataturk, di axavtina xweya derheqa Drsim  de wiha got: Di karn me yn hundur de pirsa Drsim  pirsa here girng e pwst e, werma xedar, bi i reng be, b  hilqetandin... em gelek selahiyetan didin hukumet  ji bo ztir ev pirs b  hilann.32 Neyn derheqa civna meclisa milliya girt de, pir km bn. Ji van neyn km mirov dikare bibje ku meclis  projek ji bo hakirina Kurdan hazir dikir. Di dawiya civn  de apemeniy  nivs, ku munaqeekirina pirsa Drsim  di meclisa mill de daw hat hukmn mirin bi hukmn din hatin guhertin 

Li ser daxwaza Ataturk, hermn navendiyn Drsim, bi nav  wilayet  hat nankirin nav  w  b Tuncel.

6 hezran sala l936 a herma hejmara ara ya Mufetiiya Git hat avakirin. V herm, wilayetn Elezig, Tuncel Bngol (erdn Drsim  yn ber ) bi xwe ve girdidan.33 Di v  herm  de darek taybet hat damezirandin serok  v  dar  b mufeti  Git general Alpdogan. Dema dara Mufetiiya Git ji Elezig  pk dihat, end ben taybet hatin avakirin wek: be  pisporn leker, gurpa cassiy, gurpa taybetiya zabitn fermandariya git, dadgeha leker, sikretaryat, ben mal huqq. General Abdullah Alpdogan hukm  urf di wilayetn Tuncel, Elezig Bngol  de bela kir ji Kurdan xwest, bi i reng be, 20 hezar tiving bidin hukumet. V yek  hit ku tewetir li Drsim zdetir bibe Kurd bi serhildann nuh rabin carek din bi wek ne nsan bne periqandin.

5 trmeh sala l939 a meclisa mill proja qannek qebl kir. V qann nhatina Kurdan km dikir r li ber Kurdn rojavay welt digirt, da ku nema vegerin hermn xwe yn ber. V qann  r  li ber er kesn ne Tirk digirt, ji bo carek din venegerin herma hejmara yek, ew herma ku hem wilayetn w  wilayetn Kurdan bn.

Pwst e em bibjin ku tu malmat li ser jimara Kurdn ji wilayetn rojhilat  hatin kokirin, tunene. L mirov dikare v tit bi alkariya statstka saln l939-l940 zanibe.

Ev statstka dide xuyakirin, ku ten li wilayetn Elazig, Erzurom, M Wan ji s. l935 a heya s. l940 , hejmara kesn van wilayetan bi 280 hezar 338 kes km b. Heger em hesab hildin ku di v dem de gerek xelk welt bi sed l0 zde bibna, hejmara kesn van wilayetan, ne ku got km nebya, l bel l00 hezar kes li ser z de bibna. Bi v reng han em dikarin bibjin ku semeda kmbna kesan ew b, ku hukumeta Tirkiy 370 hezar Kund, ji wilayetn wan sirgn her mn din kiribn.

Dawiy, pwst e em bibjin, hem qannn di saln 20 an 30 an de ku li Tirkiy  derketin, bi awak seranser ne seranser derheqa Kurdan bn armancn wan ew bn ku tevgera Kurdan biperiqnin wan asmle bikin, da bi v crey pirsa Kurd ji hol  hilnin.

 

Di qonaxa deh salan de ji bo maf xwey wekheviy di ware kultur, siyas abor de, di jiyana welt de, gel Kurd bi er ekdar dij Tirkan rab. L ji ber rewa w dem Kurd hertim di tkona xweya vekir de ne gihtin armancn xwe. Tkna van rapernan rewa abor li Kurdistana Tirkiy li hev dixist ziyana mezin li hzn kurd dikir. Ji ber siyaseta peyketin tror gelek exsiyetn Kurdn navdar bi hezaran Kurdn sivl, hatin kutin. Pirsa Kurdan li Tirkiy ber destpka er chan y duda neareserkir ma.

 

1) Mustefa Kemal. Rka Tirkiya n, c. 1, M. 1929, r. 381.

2) Akan V. E., Sivas Kongresi , stanbul, 1963, r. 127.

3)   Karal E. Z. Trkiye Cumhuriyeti Tarihi - 1918-1960, Istanbul, 1963,r. 127

4)  Atatrk n Sylev ve Demeleri, c. 1968, r. 224. Istanbul.

5)  Dustur, c. 1, r. 4-5.

6)  Dustur,c. 1,r.61.

7)  Dustur, c. 5-6, r. 384 - 385.

8)   Osinan Aytar, Hamidiye alaylarndan koy koruculuuna , Istanbul, 1992,r. 193.

9)  Istanbul, 14/05/1925.

10)  Gazete, 24/05/1925.

11)  Gazete, 21/06/1925.

12) Desthilatiya Mufeti Git belav kirin li erdek nzk 107 hezar km . Li ser w erd, wek di hsayatn sala 1927-a de t gotin, nzk 900 hezar kes l dijn.

13)  Dustur, c. 9, r. 20- 23.

14)  Dustur, c. 9, r. 804- 805.

15)    Dustur, c. 9, r. 834.

16)  Istanbul, 04/03/1929

17) Arfa hukumeta Yekitiya Sovyt, f. 4459, op. 2, 161, r. 441 -442.

18)  Dustur, c. 10,r. 1793.

19) Kokdemir N. Eski ve yeni toprak, iskan hkmleri ve uygulama klavuzu 7, Ankara, 1952, r. 165.

20) Aydemir, IkinciAdam, Ismet Inn c. 1, Istanbul, 1968, r. 321.

21)  Akam, 29/03/1930.

22)  (Cara yek naveroka v qann di pirtka Lsyn Rarnbo de, a bi nav (Kurd maf Paris, 1947) hat kifikirin. Gerek em zanibin, ev qann di destra Tirkiy de nne. Herwiha di avkaniyn qannan 6 rojnamegeriyn Tirkiy de j nnin.

          Diyar e ev proja di sala 1934-ade Tirkiy qebl kiri pa b qannek.

23)  Dustur,c. 15,r. 1122- 1123.

24)  Dustur,c. 15,r. 11.

25)  Dustur,c. 15,r. 1157- 1158.

26)  Dustur,c. l5,r. 1158- 1159.

27)  Dustur , c. 15, r. 1159.

28)  Dustur, c. 15,r. 1169.

29) Turkiye cumhuriyeti onbeinci kitabe . Ankara, 1938, r. 402.

30) Noviv A.D., Cotkari lt Tirkiy di serdema nuh du, M, 1959, r.26.

31)  Dustur, c. 17, r. 28-30.

32)  Baksi M., Krt tarihi (kisaca), Stokholm-Sverige, 1972, r. 50.

33) Gneydou Birinci Genel Miifettilik Blgesi, Istanbul, 1939, r.66.

 

Bel, bi dtina min rewa bav-kaln me ya di w wext ber pit xebatn damezirandina meclsa Tirkan de; ka end caran ji ber er qunnn nijadperest karbidestn Tirkan ch guhastine, iqas hatine kutin, ewa erd maln wan hatine curmkirin em ima weha nef bune, hinek zelal dibe.

 

Ez j niha dixwazim li gor hinek bermayn zargotina me zanna xwe, piek li ser rewa parastin aboriya me zdiyn li bakur Kurditan, ku ji nv demsala bstan heta vga gelek hatiye guhastin, rawestim.

Li gor ku serpkhat zargotinn me didine xwan, rewa parastin aboriya me zdiyn li bakur Kurdstan, tim ji ber dest zilm zora beg, axa, Kurdn nezan, wal jendirmn dewlet ketiye tehlk. Ji xwe gelek kes dizanin,  aboriya me zdiyan her wext bi kar xwedkirin, kirn firotina pez dewar (ga, lek, golik, gam, beran, m, berx, bizin, nr, karik, hesp, hstir, ker  whd. yanj, mirk, amk-elok, qaz, ordek whd), bi kar cotkar, andin hilanna mahsul(zad- ceh, genim, nok, nsk, kunc, kizin, oqil, maik, kaah, titn whd.)  bi kar firotina berhemn mahsuln weke ( hir-pir, xal, tej, wers, rn-butter, mast, r, toh, hk, tir, mewj, hijr, ben, bacan sor, bacan re, sot, dolmuk, xeyar, tiroz, kundir,zebe, petx, fasuliye,  komir, zing, ilo, ss  whd.) ve girday bye.

Bi dtina min, heta hinek firmn biyaniyan di sala 1940 de ji bo lgera petrol ne hatine li herma iyay Xerza(garzan) Reman*, ku piraniya zdiyan l diman ne geriyane kar nekirine, civaka me zdiyan qet haj ji desthilatdar bazirganiya kaptalzim tne buye ji xwe heta hing hj desthilatdariyan feodalan di nava welat me de gelek xurt buye. Meriv dibne, ji v sala 1940 unde, d hja dewleta Tirk hd hd dest bi kirna hinek nexwexane, mekteb, ryn tirn anj ryn di nava bajar gundn Kurdstan hwd. de kiriye.

*= Di nava Tirkiy de, bra petrol ye ewil li vir di sala 1940 de hatiye dtin(4)

Di zargotin hinek dokumentan de nav v iyay Reman, wek iyay  Xaltiya(Xendeqiyan) hatiye kif kirin.(5)

 

Nimne: Foto(6)

  1.  
    Di 27.5. sala 1944 de rya tirn ye di nava Diyarbekir Beriy de temam buye.
  2.  
    Di 28.6.1944 de rya tirn ye di nava Diyarbekir Batman de temam buye.
  3.  
    Di 29.12.1944 de rya tirn ye di nava Fevzipaa-Malati-Diyarbekir Kurtelan de temam buye.
  4.  
    Di 20.7.1955 de Refna Petrola Batman veb ye
  5.  
    Di 13.4.1961 de bra petrola gund Magrip(Marp)- Kurtelan (Xerza) de hate dtin.
  6.  
    hwd.(7)

 

Ji vir pde j, me zdiyan dsa ji ber zilm zora dewlet, beg, axa Kurdn nezan nikarbuye tcar xwe di nava welat  bav kalan de azad bidine nasandin, weke xelq alem biine dibistanan hnerek din fr bivin anj bi der dora xwe re bi hsan bikevine nava pywendiyn fireh. Ji xwe heta sala 1946 an ku mektep li gund imz vene buye, wek din t dibistan(mekteb)n Tirkan li nav herma iyay Xerza anj Xendeqiyan de tne bune heta hing j t kesek zd nikarb ye qet bi zimanek bi nivsne anj bixwne.

end sal unde, di sala 1961-62 de gelek Ezdiyn ji gundn Texer, imz , ahsm hwd. diin li Batman dikevine ser kar lgera petrol ku li herma iyay Xerza Reman dibu. Di w dem de piraniya karbidestn firmn lgera petrol biyan bune ewan haj ji pirsgirk nakokiyn di navbna Kurdn zd Musilmanan de tne bune. ax karkern zd di kar xwe de serket, paqij rast diuxuln, qmeta wan li cem karbidestn firma lgera petrol gelek dibe. Vga hj hinek ji wan karkern ku di w dem de li ser kar petrol(quliyan) diixwiln, di nav me de dijn dibjin:ji xwe hing ji me zdiyan pve kesek ku karbuna bi Tirk bixwne anj bi nivsne di nava tevaya karkern Kurdan de tne b(8).

Di pey re hinek Kurdn nezan pawer ji v eleng serketina zdiyan gelek di hefsidin. Ew diin gelek giliyn ne ba derew di derheq rew baweriya zdiyan de ji karbidestn firma lgera petrol re dibjin. Di pey re j, bela xwe li karkern zdiyan didin nahlin zd bi hsan bne ser kar xwe biuxulin. ewa di w wext de mafn me Kurdan li cem Tirkan ne dihate naskirin, wusa j mafn me zdiyan li cem gelek nezan olperestn Musilmanan ne di hate naskirin.

 

Ji xwe em ji droka fermann bi ser me zdiyan ve hatine fahm dikin ku, baprn me ticaran Misilmant qebl nekirine di Kurdstan de qewm ku zd talan nekiriye tune ye. Bi taybet "birayn" me yn Musilman tucar pitgiriya me zdiyan ne kirine gelek caran ewan j hitine ku Kurdistan bye bindest kirin. Her weha ji ber van kmas neheqiyn di droka me de gelek dostn zd hj sed hedn (urf adetn) me ba nas nakin lewma hj heta vga gelek nrn agehdariyn ne rast li ser dn netewa me y her kevn tne belakirin. Di her wext de, zora paweruyn Musilmanan karmendn dewlet li ser me Kurdn zd gelek zde bye ewan hercar bi alkariya hevdin qiz jinn me zdiyan bi dar zor birine, Musilman kirine. 

 

 

END NIMNE LI SER ZILM ZORA VAN SALN DAW

 

1.      -Zilma Musilmann nezan karmendn dewlet -:

 

Hinek neqencn Musilmanan di sala 1962 de zilamek zdi ku bi jineke zdi re zewicb dixapnin zilam dibin ji dn w derdixnin. Dre ew dixwazin herin jina zilam qelb j, bi quweta dar zor ji nava zdiyan derxnin bnin, l zd di nava bajar Qubn de li hem deverin ku l diman, li himber neqencan li ber xwe didin. Gava zd diine cem hukumet gil dikin, karmend jendirmn dewlet j alkariy nadine zdiyan. Ev er neqencn Musilmanan destpkir li her dever de xesarek mezin dide tifaqa Kurdn zd Musilman. Dsa x begn paver bi alkariya muftiyn dewlet fetwn heram kirina her kul eiyayn li ber destn zdiyan peyda dibn an j dibn derdixistin li her dever kutina evdn zd li xwe helal dikirin ne dihtin ku t kes titek ji ber destn zdiyan bikirin.

 

2. -Zilma Kurdn nezan -:

 

Di payza sala 1972`de zilamek zdiy ji gund Duay bi tevl qzeke xwe ye ciwan ve tye nava bazara Batman dixwaze hinek qewtiyn kulfet xwe bhne ch, l hinek ji neban Musilmanan tn li ber avn ewqas merivn li ariy de li bav dixin, qza w bi zor j distnin dibin Musilman dikin.

 

3. -Zilma axayn Kurdn nezan -:

 

Di buhara 1974 de axayek Musilmanan die li ol qzeke zdiyn ji gund Qorix direvne dibe Musilman dike.

 

4. -Zilma karmendn dewlet xn Kurday terqat -:

 

Di sala 1975`de, Mamostey dibistana gund Hemdna, agirteke xwe ye zdi, ku emr w hja dozdeh e direvne x Musilmana y di w herm de bi nav deng j mahra wan li hevdin helal dike.


5. helbet weha gelek nimnn din j hene:

 

Ji ber zilm zora gelek byern weha, d zdiyn di nava herma wilayeta Srt de mecbr dibin, ku di her dever de dev ji v kar xwey birumet hja berdin. ncar, ji bo zdiyan xirabiya her mezin ew b, ku ew hew dikarin di bin wan ertn dijwar de kulfetn xwey giran bi w uxl gundtiy ku min li jor birz kiriye xwed bikin. Ne jixwe, ew hew karin bi ten herine ser kar li ol, iya zeviyan. Nikarin dewar, mahsul zadn xwe bivin li pazara gund bajarn Kurdn Musilmanan de ekere bifiron. Ew mecbr dibin ku avn xwe berdine hinek areseriyn din. ncar, gelek zilamn zdiyan ber koa xwe didine nava bajarn mezin, yn weke Adana, Mersin, Silvke, Payas, Isparta whd. diin li wan deveran bi diz li kar digerin. Gava zdi diine van devern xerb, jixwe piraniya wan hing ji xeyn ziman Kurd, bi t zimanek din nizanin ew dsa ji ber zdiyatiya xwe nikarin bi hsan bikevine ser karek pak. Nejixwe, wexta ew diin li kar digerin, hing karbidestan li nasnam wan dirnin. Gava di nasnamn wan de didtin ku zdi ye, hing ew ne digirtine ser kar.

 

Jixwe rvebirn dewleta Tirkiy j hercar weka bav-kaln xwe, hebna ola zdiyan nasnedikirin ewan j di hem wean mdiyayn dewlet de agahdariyn derew li ser zdiyatiy, evdn zd bela dikirin vga hj dibjin:

 

6. -Zilma dewlet -

 

-Nivsa bi Tirk-

"Yezidilik;

- Eski putperestlie,

- Zerdtlie (iyilik ve ktln mcadelesi),

- Manilie (rfan),

- Yahudilie (Beslenme ile ilgili hkmler, haram yiyecekler),

- Hristiyanla (Vaftiz, nikahta ekmek ve arap ayini, evlenmelerde kiliseleri ziyaret, arap imek),

- slamiyete (Snnet, oru, kurban, hac, mezar talarnda slami kitabeler)

- Sufi-Rafizilie (nancn gizlilii, vecd, eyhe sayg),

- Sabilie (tenasuh ve ruh g),

- amanilie (gmme adeti, rya tabiri ve dans),

- Paganizme (Ay ve gnee tapma) ait baz unsurlar ihtiva eden ve kkeni yeterince ak olmayan bir inan sistemidir. (3)"

 

Wergera v nivsa bi ziman Tirk wehaye:

 

zdiyat ji ber baweriya weke; Putparziya kevn, Zerdt, Man (rfan), Cuhut, Xirstan, slam, Soft, Sabt, emanzm, Paganzmiy zdebye elementn sstema w ne zelal in. (Wergervan: K.T.)

 

Berpirsyarn dewlet hj weha bi hemda xwe nakokiyan dixine nava hem ol pwendiyn Tirk, Kurd km netewan. Ewan gelek caran li gor berjewendiyn xwe di nasnamn zdiyan de dn wan tneye didane xwan carnan j ji bo herkes di ser de bizanbe wan nasbike, di nasnaman de zdi dinivsandin.

 

7. -Zilma karmendn dewlet-:

 

Serok wezareta kar dn, di v daxuyanya xwe ye 10.1.1980 de ekere dibje:

(1)

 

Wergera v nivsa bi ziman Tirk wehaye:

"Komara Demokratk ya Tirkiy

 

Dara Wezareta Karn Dn ya Ji bo Nava Welat.                           -Ankara 10.01.1980. -

 

Ji wezareta karn dn ya nav welat (perpirsiyar tevayiya kar derxistina nasnaman) re.

 

Li ser: Nivsa nama we ya 14.12.1979 .Nr.:621, 126.127/33060 de.

 

zdiyat, ji nv sedsala hcriy (ji sala 622) ye yek vir ve, di nava Musilmana de yek ji milek bdiy Xaric ye. Ji ber v yek t girdaneke zdiyatiy bi baweriya Xirstan Chutiy ve tne. Civakeke ji slam bye.

awa di nav miln baweriya slam de hj gelek civakn ku li pey baweriya slam diin hene, wusa j hinekn ku j dr ketine hene.

 

Li v goriy dema hemwelatiyn mey ku ber di qeydiyn nasnamn wan de zdi hatib nivsandin nasnama xwe biguhzin, div ji vir pde di nasnama wan de Musilman e bye nivsandin.

 

Pk agehdariyn we dikim.

(Destnankirina)                                                                                          (Destnankirina)
Vahdullan Gven                                                                                         Tayyar Altikula
Rvebir Kar Nasnama                                                                              Serok Kar Dn "-
                                                                       Wergervan: (K.T.)

 

 

8. - Tesptn ku di qeydiya nasnamn zdiyan de zdi slam dihate nivsandin -:

(1)

 

Pirs: Eger d bav bi tevl zaroka xwe yen ewil zd bin, ima herd zarokn dawiy slam in?

 

9. -Tesptn ku di qeyd nasnamn zdiyan de ne weke hevdin tye nivsandin-: (1)

Pirs: Ji bo di qeydiy de zd di nasnam de Musilman hatiye nivsandin?

 

Li vir hja ye meriv bi kurtas bizanbe, ka rvebirn dewleta Tirkiy di Qanunn Bingehiya (Anayasa) komara xwe de, li ser azadiya dn wjdan meriv i dibjin?

 

10. B qanuniya dewlet- :

 

"T.C. Anayasas / Qanunn bingehiya (Anayasa) Komara Tirkiy:


Madd 24

VI. Azadiya dn wjdan:

 

"Herkes, vicdan, dini inan ve kanaat hrriyetine sahiptir.(2)"
Her kes di wjdan, qenaat baweriya ola xwe de azad e.

 

Madd 25

VI. Azadiya fikir qanaat:

 

"Herkes, dnce ve kanaat hrriyetine sahiptir.(2)"
Her kes di fikir (reman,hizir) qenaat xwe de azad e. ......

 

Madd 26

VII. Azadiya rove wean kirina fikir:

 

"Herkes, dnce ve kanaatlerini sz, yaz,resim veya baka yollarla tek bana veya toplu olarak aklama ve yayma hakkna sahiptir. Bu hrriyet resmi makamlarn mdahalesi olmakszn haber veya fikir almak ya da vermek serbestliini de kapsar. Bu fkra hkm, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yaplan yaymlarn izin sistemine balanmasna engel deildir......(2)"

 

Her kes, bi ten an j bi gelek kesa re, di wean rove gotin, fikir, qenaat, wne hwd xwe de azad e..(Werger K.T.) ......(2)""


Di danezana gerdn ya mafn mirovan de j weha tye gotin:

 

"Bend 18

Herkes maf azadya fikr, wijdan ol heye; azadiya ol an bawer guhartin azadya ol baweriya xwe bi ten an bi hev re him ekere him ariz, bi hnkirin, emel, badet bicihanna aynan nandan j di nav v maf de ne.

 

Bend 19

Herkes maf azadya fikr fade heye; maf ji ber ramann xwe nehatin andin herweha maf b nasna tu snoran bi her cure navgnan li agahdariyan fikran gern, wan bi dest xistin fade belavkirin dikevin nav v maf. (9)"

 

Gava kesek li Tirkiy av xwe vekiribe li hermn me Kurdan rihnt be anj piek xwande be, destn xwe deyne ser wujdan xwe bi rast bibje, ew dizane rvebirn dewleta Tirkiy van qanunn xwe ten li ser kaxezan dihlen. Di piratk de, kesek ji wan li van qanunn xwe xwed derneketiye ew hj qet girngiyek nadine danezana gerdn ya mafn mirovan.

 

Her weha ji ber van kmas neheqiyn di droka me de gelek dostn zd hj sed hedn(urf adetn) me ba nas nakin lewma hj heta vga gelek nrn agehdariyn ne rast li ser dn netwa me y her kevn tne belakirin. Di her wext de, zora paweruyn Musilmanan karmendn dewlet li ser me Kurdn zd gelek zde buye ewan hercar bi alkariya hevdin qiz jinn me zdiyan bi dar zor birinre Musilman kirine.

 

11. -Xwandina dersa dn ku mecbriye -:

 

Dema ez di sala 1970 de li Qubn (Ber) dime dibistana navn, hing ez mecbrbm bedar dersa dn bivim. Gava min xwendina xwe ya navn li Beriy qedand, min ji ber tirsa zilma dn newrab li bajarek weke Batman, Srt hwd. di herma xwe de biime ls (Gymnasium) bixwnim. Ez ji ber v tirs me Viranehir min li wir xwendina xwe ye Gymnasium qedand.

 

Her weha, hem evdn zd ku ne dibistanan lekeriya Tirkiy kirine j rast v neheqiya dersa dn bne. Eger vga j yek bixwaze ji ber devn zdiyn ku ne lekeriya Tirkiy kirine, v zilma dn guhdar bike an j li ser binivsne, ew dikare hj bi sedan zdiyn ku dijn ahdetiy bikin, bivne.

 

Em vga hj dibnin, di tevaya hem weann ji aliy wezareta perwerd anda dn ve derketin de t agehdariyn rast li ser ol km netew (Suryan, Keldan, Nastur, Asur, Alev, zd hwd.) n di nava Tirkiy de tne ne. Heta vga hj di hem dibistan qerargehn dewlet de dersa perwerdekirina dn mecbri ye. Kesek ku ehadeta xwe li ser baweriya slam neyne ceza dikin nahln t evd gayr Musilman "xaric" di kar rvebira dewlet de bibe berpirsiyar.

 

Vca, wexta karbidestan li nasnaman dirnn didtin ku ev evd hatiye li kar digere zdi ye, ncar ewan j li gor agehdariyn dewleta xwe zd nasdikirin zd ne digirtine ser kar xwe. Karbidest karmendan bi hevdin re wusa kiribn ku, zd ji ber tirsa zilm herin ruwet (bertl) bidine karmend dewlet di nasnamn xwe de xwe weke Musilmane binivisnin. Bi xra ruwet danin nivsandina Musilmaniy, hinek zd demek li ser karek de diman. L, i gava neqencan bi wan derdixist ku ew zd ne, ewan di giliyn zdiyan dikirin zdiyan ji mecbr dev ji kar xwe berdidan an j karbidestan ew ji ser kar xwe di qewitandin.

 

Hinek zilamn zdiyan j di sala 1965`de ber xwe didine Ewrpa bi taybet j hing hatine Almaniya rojhilat.

 

Di v wext de nav deng uxulkariya li Almaniya gelek bi neba dihate naskirin. Ji xwe ji ber wan agehdariyn ewt xirab gelek kesan ne dixwastin hing biine Almaniya. L, ji karkern zdiyan re wek din t are di nava welat Tirkiy de ne mab. Ji bo zd karibin bijn, ewan ber xwe dida hem tehlkan.

 

Gava karkern zdiyan pn bi ser xwe tn li Almaniya kar dikin mua xwe ji kulfet xwe re dinine welat an j ew tne zn, ncar ew bi dtin gotinn xwe w nav deng neba li ser yin uxulkariya li Almaniyay radikin. T bra min, karkern me dihatine Almaniyay ewan digotine kulfet xwe: " em herin end salan li wur bixebitin, gava em deyn xwe xelaz bikin, xaniyek pak ji xwe re lbikin, aboriya me hinek sererast bive whd, em careke din vegerin bne ser ax ava gund xwe (8)".

 

"zdiyn, k koeber welatn Qafqasiyan Erebstan bne, di wan welatan de, wan zdiyat anda xwe bi zahmet giran parastine. L zdiyn k di nava snorn Cumhuriyeta Tirkan de mabn; zdiyn Xaltiyan, Amed, Hekkar-Serhed, Botan (Basa), lka (Tur-Abidin), Melet Ruhay-Wranehr ev bi piran hatine qirkirin helandin. Di wan herman de, ro end maln zdiyan bi ten li devera Xaltiyan li herma Wranehr de mane. Bel eger mirov ro wan tevan bne li ser hev, weke gundek pik j tnene. ovenstn Tirkan bi alkariya olperestn Kurd menfatiyn Ewropayiyan, gel Kurdstan y her kevn di nava xwe de helandin. Ji bo bikaribin c warn Kurda, ne xasim y kurdn zd li hev parbikin opa hebna zdiyan tam wenda bikin, d di sala 1934 de Cumhuriyeta Tirka qannn guhartina iqas nav, gund panavn Kurdan derxistin. Wana bi v siyaseta xwe ye ovenst ne demokratik, iqas mulk zdiya y heta wan salan di dest wan de hebn, tev ji destn zdiyan derxistin, tap qoann wan y hey j irandin bi sedan gundn zdiyan li hev parevekirin. Ji bo ew navn gundn zdiya yn bi Kurd, ji vir wehade j wenda nebin, min di v kitaba xwe de xiss navn gundan yn kevn dane hev di nava v pirtk de nivsandine. Niha j, di destn gelek Ezdiyan de Tap (qoann) yn kevn, ji bo wan gundn min bi rzkirine hene, herkes j dizane rast e ku ev gund rd yn zdiyan e. L ji ber ku nav wan di ktukan de hatine guhastn, d zdi hew karin dawa milk talann xwe bikin. Ji ber wan neheqiyn Dewlet olperestn musilmann Kurd, zdiyan nikarbn di wan hereman de j herin werin. (5:19)"

 

Pwste em hem Kurdstan i yn li nav welat yn j li dervey welat bizanbin, qannn dewlet hukumetn koledar tcar at, azad demoqrasiya me garant nakin. Her welat ku bav-kal me li jiyane wisa yn em niha l dijn j dixwazin anda me di nav urf adetn xwe de bi helnin. Vca ka k dizane em zdiyn li Almaniyay heta keng karibin v and ola xwe bi ziman xwe y rn biparzin an j ka em ewa karibin careke din vegerine ser ax ava gund xwe?.

 

 

Weke em dibnin, piraniya me zdiyn ku ji bakur Kurdstan dr ketine, ro li Almaniya dijn li vir j gelek ewtt, qelst guhastinn mezin ketine nava tifaq, ande baweriya me. Gelek ji me zdiyan ne ji dil rihet dibjin, heta ew zilm ne wekhev di nava welat me de hebe, kesek ji me bi hemda dil xwe naxwaze vegere Kurdistan.

 

Bel, eger merivek bixwaze ji bermayn zargotinn me li ser wan zahmet neheqiyn seba ku zdiyan di her wext dever de and, libas, ziman dn Kurdan parastina binivisne, ew di kare vga j gelek kaset pirtkan dagire.

 

-----------------

avkan:

1. Ahmet Turan,Yezidilerin Toplumsal yaayilar. Ilahiyet Fakultesi dergisi. Sayi:5. Samsun 1991.Sayifa:67-90

2. http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/anayasa.maddeler?p3=24

3. http://www.kbl.com.tr/yezidi/.

4. http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2003/06/20/ozgurplatform/ozgurplatform1.html

5. Kemal Tolan, Hebn Tnebna zdiyan tev Romann Zindne. Oldenburg.2000.Rp.:36

6. http://www.mta.gov.tr/mta/raman.asp

7. http://www.geocities.com/EnchantedForest/Glade/6314/turkiye_ekonomisi.htm

8. Haci Alan, hj li bajar Celle dij.

9. http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/Conventions/UN_HumanRights_Kur.htm

 

Bend 26

I.Maf her mirov y perwerdebn heye. Perwerdah bpereye, qet nebe div ku di heyna perwerdeya destpk bingehn de ev yek wiha be. Hvotina seratay mecbur ye. Div ku her kes ji hevotna teknk pey karibe sud kelk wergire, Perwerdehiya bilind, div ku li gor behredar jhatbn, bi wekheviyeke tam ji her kes re vekir be.

II. Div ku perwerdeh, pxistina tam a kesatiya mirov, rzgirtina li mafn mirovan azadiyn bingehn ji xwe re bike armanc. Dive ku ew han bide tghjtin, xwebn dostaniya nava hem netewe, njad olan de wisa j div ku xebatn ji bo parastina atiyyn Neteweyn Yekby j bi p bixe.
III.Maf d bavan hilbijartina crey perwerdehiy heye ku w bidine zarokn wan.

http://ku.wikipedia.org/wiki/Maf%C3%AAn_Mirovan#Bend_25

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org