LI GORYA ZDNASNA MN AXRETNASNA ME EZDAHYAN WEHA YE !
 

  

Kemal Tolan

 
 
 
 
Ez bawerim ku, axretnasna me Ezdahiyan(olperestiya xwezay dilpaqij qet cdetiy naxe nava tu civak, nijad olnn li ser ruy chan hene) di dema beriya ku haveyn mirovatiy li ser ruy v dinya y bye meyandin de j hebuye. 
 
Gelek mnak hene. L, ez dixwazim niha tn yek bidime xwan.
 
Binrin, em zd(Kurdn ku tim ji ber olperestiya xwe hatine periqandin, xapandin ji mafn xwe yn rewa bpar mane) hj bi v qewl Miskno jaro, y ku li ber ser evd nexwe t gotin ber dil nefern li pit mir dimnin dide dibjin:
 
Ev erda xane, evd beer bazirgane,
hineka mala xwe barkir hina n dan
Bin Ademo hezar sal temamk,
Mrantiy li erq heta amk,
Dumahiy her t ji kassa mirin tamk.(Tamamiya v Qewl di avk.:1- Rp.:209-211)
 
L mixabin, gelek mtolog zann olan yn ku li ber destn mirovn menfaat, fanatk di dibistann dagirkern Kurdisatn desthilatdarn Mezopotamiya y de perwerde bne, ewan axretnasna Ezdahtiya me di nav anda gel, civakn xwe de di nav hem ragehandinn oln tevaya dinya y de ji bo berjiwendiyn xwe guhastine. Gelek ji wan vga hj bi zor zilma xwe nahlin ku , ola me ya xwezay dilpaqij bye berdewam kirin.
 
ncar, ez niha naxwazim dsa li ser tnekirin, periqandin, xapandin   gelek babetn(mna: r resmn wexta kesek dikeve ber mirin kiras diguhze, kjan qewl-duha di wexta utin veartina(definkirina) miriyan de t ne gotin, cdetiya di nava mezel jin mran de iye, kjan qewl-duha li ser giyana kes mir t ne xwandin, giringiya xwarin(zad-nan) vexwarina xra kes mir hwd.) ku min di rpeln pirtka xwe de(binrin li avkan 1 rp.:208-225) nivsandine, rawestim.
 
L, ez niha dsa li goriya zdnasna xwe hinek li ser bingehn r resmn axretnasna me  zdiyan rawestim.
Di nav zargotina me zdiyan de vga hj t gotin, wexta  Melkemot(zd dibjin, DELAL DL MN, EZRAL, TAWS-MELEK, EMNCBRAL, NASIRDN) rih merivek ku  kiras diguhze j distne(bel, di nav zdiyan de vega hj gelek adehn ku ev buyer bi avan  xwe dtine hene) pve, d qalib(bedena) kes mir di binerd de t veartin. Ev bedena kes mir li kuder, di bin axa kjan welat de j hatibe veartin, Milyaket rih ji nav dertnin w tnine geliy Lali li ser pira Selat -Srat kprs- Srat- mstakim- datnin. Gava rih li Lali liser ber Ska Me'rfet, Nasn, datnin bi amadebna x, Pr, Mereb Biray w y Axret Xwedan w Milyaket kar kiryarn w diknin. Yn ba dikeve aly din de ligor karn w, xr gnehn w, mehkeme dibe.
Er heke mirovek gunehek bike, binasn kne(-av, Ziman, Dil, Aqil yan Nefs.)?

Ev qewl (*man bi nan e)Axret ronahy li v end dike bersiv dide:
Sibhane ji te sibhane
Te dane min Aqil Fahme
Te ez ji erq birme ame
...
Hey nefs y b marfet ye b reye
evn giran te dayim dewe li xedrye
evn giran te dayim dewe li xedr ye zde
Tu rn di mal de
Te xeyal e li me hisak iray ji pte
...

Te xeyale li me hisak irn gur
Gava teyr dewlet fir
Yar birn axret nasbn ji me bir
...
Nefs end tu dik guman
Tu xal nab ji xedr duxan
Te xeyal e xudan xwe xilas k ji man
...
Nefs tu end dik xebat
Wek qaz di sekinit li p pira selat
Tu wa li hvy me bihl li ki mat
...
Nefs dibje:
Aqilo xeber te di kurrin
Qeda qotkt din di pirin
Dunya dnge l bidin bibirin
...
Nefs wek te bor beter b
Bor te li hem mrga wer b
Ew ol nefs b, reng xudan ji ber zer b
...
Nefs wek te bor ne di beste
Lixav hevsar n ji deste
Bor te li hem mrga di kir qeste
Ew ol nefs bu, reng xudan ji ber dikeste
...
Feqira yeke kir
Xwe ji xwe levzeta din kir
Li dinyay ber bi axret kir
...
Wek heya ji hisin der dib
Wek rezek b ber di b
Tij gay ker di b
Xudan li axret b mefer di b
...
Wek heya ji hisin dr dib
Wek rezek b r di b
Tij gay kr di b
Bi kr mra t: hisin, edeb u heya
...
Ji wan nebin miemir mebdeye
R bi rast di be xuya
Bi kr mra ttin: hisin, edeb heya
(Berdewama di avk.:2. de ye)

Bel, ez j li goriya diyalekt nasna xwe dibjim, erxa veguhastina xwezay kiras guhastina hem rihilberan(i lawir anj nsan wd.be), ten bi reza hza Xewd digere. Destpk dawiya her hebn tunbn heye. Her tit xwezay i rihilber anj ne  rihilber be, du aliye hebn- tunebna her tit di nav hevde ye. Ez ba bawerim ku, ciy er at, sax(tendurst) ne sax, arem tengas, trbn birbn, zilm xembar, delal ne delal, hezkirin dujminant, bihit(cinet) doj(cahnim)a, ba xirab, paqij ne paqijiy, zann, marfet, heqqat hwd.dil merive.
 
Bi dtina min, meriv j weke her tit xwezay(i rihilber ne  rihilber e) bitaybet j mna giyander(rihilber)ek dibe kiras diguhze(di mire). L, ez j weke ku di zargotina me de hj t gotin dibjim, gava kiryarn nsan(nasna Xwed, Milyaket, Xas, Qelender, bavak, tirs, rahm, xof, xr qenciya) y ku di mire li goriya Xwed-Milyaketan pakbin paqijbin rih w/w li ser ruy erd axret heta ebed dimne.
 
Mnak:
 
Bala xwe bidine kiryar Xwed nasna hem merivn Xas, Qelender, Qencn Xwed(gelek Pxember) di hem heyam dewranan de ji ser ry v dinyay ranabin.
 
L, gava ku zahmet kiryarn kes mir yn li ser ruy v dinya y, li goriya Xwed Milyaketan ne pakbin, hing Milyaket rih w cardin tnine ser anj di bin erd de rih berdidine nava bedeneke giyanderek din . d rih di nav bedena n de, w jiyan dadgehbna  man, xr, guneh ern xwe yn ber jibr dike   cardin hja ji n ve dest bi badet berxwedann ji bo hina axret dike. Bi v haway, rih li ser ruy v dinya y dikeve nava gelek qalib(ikil) rihilberan de jiyan dike. Heta ku rih li ser ruy v dinya y b guneh(paqij) bive, ew hja dikare bie w dinya din li axret heta ebed bimne. Ji xwe hinek ilimdarn me vga hj dibjin,Dinya  axret yeke.
Ez li ser van bingehan dibjim, ebed mayina li axret zindbna her rih bi kiryarn w y di v dema ku ew vga tde dij yn di nav bedena beriya xwe de li ser anj bin erd dike ve girday ye. Tu evd nikare bi xra proziya nivs, duha kiryarn rihaniyan qeder(jiyanbn) axreta xwe kif bike.
Bel, i gava meriv li ser van bingehan ba lkoln bike, meriv bivne ew evd ku ji Xwed ra irkan neke, di dil w/w de rahm xofa Xwed heye, ew cdetiy nexe nava evd, nijad, olan ew bi hi-dil xwe nzk XWED bive, ewe/ew EZDAH ye ew here AXRET.
Keremkin, di dawiy de dsa binrin li end sebeqn qewl Miskno jaro dibje:
 
Ev diniya mestexaneye
Wek xewna evaye
Her roj yara hinaye
 
Ka Silman hukim dikir?
Ka Bilqza nav dikir?
Tu j xwe b,
 Ew j on , nav ax beran
 
Ka Silman pxemberan?
Ka Bilqza bi zr zeran?
Tu j xwe b,
Ew j dinav ax de kirin qeyas.
 
Kan Xidir kan Elyas?
Kan derw tizb wekaz?
Tu j xwe b,
Ew j dinav ax de kirin qeyas.
Ben Adem li v diniyay mebe tema
V zr mal gelek meke cema
Diniya bo resul Xwed nema
Ev diniya erd derw e
Tda di gerin cimle c e
Kesek bi nefisa kibar nae p e  
.(Tamamiya v Qewl di avk.:1- Rp.:209-211)
Ez  cejna IL ZIVISTAN, XIDIR ELYAS, XIDIR NEB, BASIMBAR, NEWROZ hwd. yn ku mizgniya ZINDBNA XWEZAYA SAL didine xwan, li we hem bawermendn Ezdahtiy proz dikim.
 
Kemal Tolan 
13.02.2010
 
avkan:
1- Kemal Tolan -Nasandina Kevneopn zdiyatiy, Weann Per- ileypn 2006 Stenbol.
2 - Pr Xidir Slman- zidyat 1996- rp.: 46-50, - Milyaket di bawerya zdiyan de:
 http://www.yezidi.org/248.0.html?&no_cache=1&sword_list[]=axret
 
 
 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org