Mtoloj diroka Kurdn resen wenda nabe !

 

 Kemal Tolan

 

 

Weku ku hinek ji we xwandevann rzdar dizanin wisa gelek droknivs j dibjin, mtoloj droka hey bi dtin karanna nivs dest pkiriye. L birast, gava ez li ser afirandina mtoloj droka hey difikirim, ez dibjim, gelo ima gelek flozof, felsefevan, lkolner, ilimdar droknivs tim dibjin, mr mtoloj droknivs piyn gel Misir, Yunan, Ewrp wd. ne? ima ew naxwazin bjin, mtoloj diroka merivan bi taybet j ya aristaniya mirovatiya li Mezopotamiya y di zann batiniya di ilm  Kurdn resen dewlemendiya piyn me Ar-Mar-Med de xwan dibe ?

Bel, eger fersend dell di destn hinek droknas lkolnvann me Kurd(zd)an de hebna me j bikarbuna xwe bigihandina ser krayiya riknn afirandina chan aristaniya mirovatiya li Mezopotamiya y, me y hing bersiva van pirsn li jor hatine kirin bi hesan bidana ekere bikirina ku mtolojiya me Kurdn resen di her dem heta vga hj di nav ilm xwe de dibje, Xwed Milyaketan (Ezral, Derdayl, Ezazl, zrafl, Mkayl, Cbrayl imqayl)  dinya gelek beriya afirandina Adem de xemilandine.

Li goriya ku ez ji dewlemendiya zargotina me Kurdn resen fahm dikim, dewlemendiya civak ola Kurda ya kevn, serekaniya zanna afirandina dinya y,  mtolojiya hem Xwedann xwezay evdn ku xwe ji bo berjiwend hza desthilatdariy mna dn netewek dane xwan ye.

Vca ji bo ku hn ji van hestn min fahm bikin, de kerembikin binrin li van end sebeqn Qewl afirandina dinyay ka ew eweha dibje:

 

Qewl afirandina dinyay

  1. Yareb dinya heb tar
    T da tunebn miik mar
    Te zind kir taze hal
    nema gul j bar
    Ya Reb tu hostay kerm
    Te vekir r derba tar
    Tu hostay her tit
    Bihut kir renge b
  2. Erd ezman tunebn
    Dinya fireh b bin b
    nsan heywan j tunebn
    Te xak saz kir
  3. Di behran de ten heb dur
    Ne dimeiya,ne dipeiya
    Te xweruh an ber
    Nra xak peyda kir
  4. Got ruh hatine ber
    Nra avan l hate der
    Dest p kire le
    L rn kir got bj
  5. Xwedawend me hostay rehman
    R dergey dinyay vekir
    Her tit ji me re deran
    B buhet erd avan
  6. Xwedawend me tit dinas e
    Dura kas jre kir esas e
    J peyda kir mr xas e
    Got:"Eve heq nebes e"
  7. Dur ji heybeta zdan hincin
    Taqet nekir hilgir
    Ji reng nsan xemil
    Sor sip l hwir
  8. zdan me bi rehman
    Hisin cemal ji me re an
    Destr da qelem qudret
    Em avtin nav sira muhbet
  9. Hvn havte behr,behir p meyan
    Dmanek j derxwen
    ardeh tebeqn erd ezman p nijin
    zdan me dur deran
  10. Muhbet avte nav e
    J peyda kir du av e
    J herik pir av e
    Av ji durr herik
    B r b der
  11. zdan me ser behr ger
    zdan me gem kir
  12. nsan,heywan,teyir t
    Cot bi cot li sefn siwar kir
  13. Xwedawend me sefne ser e
    Serek digere ar kinar e
    Sefne qul b, av kete ser e
    Mar dv xwe dana ber e
  14. Xwedawend me gem ajot
    Ji kinar o ber kinar e
    Ajote Lalie got."heq war e"
    Siltan z xwerber e
    Lalikurk beer e
    Niha zd j xeber e
  15. Ya Reb bang dikim x mezin
    avkan av j dizn
  16. Ya Reb te dinya kir, dinya bixr
    nsan tda dijn bi tr
    evn re,evn tar
    C nema gul j bar
  17. Xwedawend me kerm rehman
    Kire rikin erd ezman
    Da berme ruh ziman
  18. Xwedawend me rebil semed
    Afirandin heft milyaket
    Cuda kir dojeh buhet
  19. Xwedawend me erd kir,ezman guhastin
    Mical erd birastin,
    Nobeta qeza guhastin
    Li guneh baran b ruhistin
  20. iqas xwedawend me dinya kir sefer e
    Sixir dikir dar ber e
    P nijin rikn mexiber e
    Lalijor de an xwar e
    Lalib xwec war e
    Li erd n b nebat e
    P zeyin,zend kinyat e
  21. Xwedawend me rehman
    ar qisim ji me re dan
    P dilovan Adem nijin
  22. Xwedawend me rehman
    ar qisim li ry din dan
    Yek ave,yek nre
    Yek axe,yek j Agire
  23. Xwedawend me bi rehm e
    Diyar kir az qidum e
    Hvn Adem hevsr zor tixm e
    Hevsr geriya,hat hindave
  24. Qalib Adem mab b gav e
    Go:"Ruho ima na nav e"
  25. Xwedawend me qudret e
    Zeyand iqas xuliyaqet e
    Jra kir doje cinet e
  26. Xwedawend me erd kir,ezman guhastin
    Mecal erd birastin,nebeta qeza rastin
    Ji nsan qenct xwestin
    Laliji ezman dihat e
    Li Erd n dib nebat e
    P cyiran iqas qinyat e
  27. Xwedawend me n kir esas e
    emiy biriye kiras e
    arem kir xilase
  28. Heft sed sal pahevsr hat dira nikase
    Heft sed sal ber Adem jimar e
    Erd xiyare negirt iyar e
    Heta Lalia nrn di nav de hinar e
    bang da ruh hedir
    Hat o buhir
    Nra muhbet hingivte ser
    Hat di qalib Adem de hwir
  29. Xwedawend me rehman
    Kasa sir ji Adem re an
    Av ji kas vexwar,vejiya
    Cda mest b hejiya
    Got j xuwest w ruh
    Xret kete nav ser
    Xwn li can w ger
  30. Adem Xwar ji w kas
    Sira kas xwe l t
    Kerameta kas gehite buhet
    Milyaketan bi mil w girt avtin buhet
  31. Adem ji kas vedixwar e
    Kerameta kas p ve diyar e
    Xak p nijin,b hiiyar e
    Got:"Ev erd xwee"
    Giyay n sergee
    Roj roja mr kelee
  32. Xwedawend me rehman
    Ji me re keremek an
    Dem dezgeh badan
  33. Hey Ademo rdin
    Her dem bike man
    Xwedawend em xilas kirin ji tofan
  34. Gel mirdan bikin kar
    Xra qudret ji jor bar
    Xwe dr bikin ji neyar
  35. Kerameta xwedawend me hate xwar
    Erd ezman didinn xr
    Hn j bibin xwedan xr
    Qet ji br neken v xeber (avkan 1: Rpel 15-21)

 

Bel, weke ku di peyvn v qewl me zdiyan de( hna gelek qewln me yn mna v hene) j dibje, Xweda y me hem giyandern li seran ser chan yeke ew di nava  hem ol netewn (mna : Sumer, Hurr, Hatt, Hetta, Got, Mtan, Ar, Lul, Mar, Kassit, Urart, Med, Babil, Keldan(Asr), Karduk, Kaldah, Mecs, Mazday, Sab, Zerdet, Mervan, Alev, Man, Fariz, Yahud , Xirstiyan, Musilman, Hinduyan whd.) di dinya y de hey li gor bawer, ziman zaravn gelan bi gelek navan (mna:  Hurmuz, Aton, Marduk, ama, Bal, El, Hadad, Xuda(xwe day), Xwed, Padia, Xwed, Rab, Temuz, Dumuz, Adonis, Ez da, Ezdan, Yezdan, Yazad, Yzad, Y ez day(zd, Yzd, yzd), Xaliq, Tanr, Allah, Gott, Xwudah whd.) hatiye bi nav kirin.

lewma j em zd vga hj di v sebeqa Qewl de didine xwan dibjin:

Siltan z bi xwe Peda ye,

Hezar yek nav li xwe dana ye,

Nav mezin her Xweda ye (avkan 1: Rpel 38)

 

Li ser giringiya arema ser nsan j, ez dsa weke bav-kaln xwe dibjim, y temam Xwed ye heta baweriya me bi Ezdah(Xwed) Xwedan ku arema Sor afirandiye hebe, mtoloj diroka me Kurdn resen j  nay weartin wenda na be !

 arema Sre Nsan
ixad xal emsa xweste dwan
Da qaym bikin dn man
Ev e da Kurdistan.             
Berdewam binren li akan 1 Rpel:133-140

 

Weke ku ez ji peyv naveroka van mnakn Qewl fahm dikim, xweya dibe ku ji ber ve heta vga hj,  ji xeyn van bermayn ilm(qewl, dua, beyt, r, resim, symbol, serpkhat hwd.) ilimdarn(qewal, feqr, koek, pr, pmam, alim, xas qelendern Xwednas hwd.) Ezdayiyan pve, hna tu zane, pisporn mtoloj, drok arkolojiy weke v mtolojiya me Kurdn resen xwe weha tam bernedane nav mtoloj, drok nwarn li ser erd bin erd de hene. Bi dtina min   gelek kes ji we j dizanin ku, me Ezdayetiya xwe ne ji ber mtoloj droka ku hat nivsandin naskiriye. Piraniya mtoloj droka ku hat  nivsandin tim li goriya dil desthilatdar, berjiwendiyn nivskar kesn ku dibin hukmdariya desthiladaran de bne hatiye nivsandin.

Vca, bila tu kes ji min a fahm neke ji xwe ne hed mine ku ez retan li tu kes bikim, l  hvdrim ku mtoloj, droka geln Xwednas(Ezday) bi taybet j agehdariyn li ser wje nwarn civaka me Kurdan ne li goriya wan avkan, berhem dokumentn desthilatdar, mrek xanedann ku Kurdstan bi dar zor dagirkirine, bne ragehandin nivsandin.

arema ser nsan ya ku Xwed afirandina dinyay t de kir xilase, li hem bawermendn Ezdayetiy Kurdistaniyan proz be !

 

Kemal Tolan

11.04.2009

 

 

avkan:

1                    Nasandina Kevneopn zdiyatiy, Weann Per, iley pn 2006

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org