DI  ZDYATIY DE RENGN LI SER ALA KURD NRA ROJ  PROZIN !

 

Kemal Tolan

Li gor ku ez ji mtolojiya zdyatiy fahm dikim, qewl, duha zargotinn me zdyan dibjin,  dema melek(milyaket)an bi reza(hza) Xwed ji keremetn xwe ev dinya afirandine, erd ezman kirine, ruhilber xuliqandine nde, ew ji ser ruy erd rabne une dwana Xwed di dewsa xwe de hinek  nan(symbol)n xwe ye proz ji bo baweriya giyander(evd)an tim bi wan b li ser ruy erd htine.

Di zdyatiy de hinek ji wan symboln proz j;  reng kesk, sor, sip, zer nra roj ku li ser all tabata  Kurdstan ne.

Proziya roj 

Roj di mtolojiya tevayiya mletn ar (ndo-ewropiyan)de bi taybet j di nava zdyatiy de symboleke her mezine. Me zdyan ber her kes proz meznatiya Xwedan roj, y ku di dokumentn  mtolojiya kevn de weke eme, ama, ems, ams whd. hatiye binav kirin naskiriye.

Li ba me zdyan nav  xwedan roj vga hj ims e.

Em zd hj di nava ilm, sed hedn xwe de dibjin: Roj nra Xwed ye, Roj qubleta me ye , gava germaya roj li ser bin erd de tunebe, d jiyan, xr bereket j li v dinya y tnebe whd. Ji bo xr berekata roj (ims) li ser v dinya y her berdewam be ruh miriy me zu bie axret, em gelek duha dikin, qurbanan (hj li Lali serbira gay ims) didin, rojiyan digrin cejnan proz dikin.

Zargotinn me zdyan gelek kur dirj li ser proz menfata nra roj radwestin. Di hinek qewl, duha dirozn zdyatiya me ye vga de ku ji ber zilm qetliyamn heft d fermana may de meznat, proz, xr bereketa Xwedan(Melek) roj (ims)weha t xwan kirin:

 

1.Qewl ims

Mestim ji qedeh
Lali, xwedana qubeh
D bi im dn medeh

Mestim ji dwan
D bi im dn beyan
Ya im te em nane ser erkan
(Mestim ji dwan
Lalie xwedana erkan
Cem ims bidin beyan )

Ya im tu y rehm
Xaliq min ji qedm
Li hem derda y hekm
Ya im tu y rehman
Xaliq min can
Li hem derda tu derman
Li hem muxliqa tu y rehman
ya im tu mefer
Xaliq min her her
Rizqa did duber
Here mare, here mik e
Here tere, here hik e
Ewan j bi im par pik e
 
Here reqe,ere mar e
Here mixfiye, here dihar e
Ewan j bi im hebe pik par e
 
Here gure, here goran e
Ewin xafil bext dan e
Ewan j bi ims xwedan e
Here erebe here ecem e
Ew xafil b kerem e
Ewan duwa ims p ji qedem e

ji mal heta bi mal
im xudan sqal
Em im nabirin ji xiyal
Ji derec heta derec
ims e xwedan ferec
Dest damann im d tiwafkn,
na kab ciy hec
Ji sitn heta bisitn
end mifte heye li hindir xizn
( il mifte heye li der xezn )
ims dane dest marfet nasn
Ji avan hetan dev
Mora ims l dikev
Ya ims mra meleka,ji germe nahlin em binv
Ji ser heta piya
Ya ims te em nexandn danne ser rya
Em im nabirin ji hviya
Ya ims te em xwestine li ser v xilmet
Tu li me vek dergek rehmet
Ronahiyek bid me end sinet
Sinet ku sinet e
Zebne km taqet e
wan j bi ims eniyet e

Sin k sin ne
zebn ji band ne
Ewan j bi im hv ne
Cih ku cih ne
heger neye selefxware buxdane bn e
Ew j ji ims bi rec ne
File ku file ne
Y bi ke abne ne
Ewj li pey ims diherene
Hing xulq dib ye
Ere ji inse ere ji jje
Ew j yeke ji ims re ned ye
Hing xulq giyan e
Ere ji ins e ere ji can e
Ewan j bi ims xudan e
end t ba, av, ax agir e
Ji civata Melik emsedn, Melik Fexredn hadir e
Kerametn wan ji ewil heta bi axire
end t befir ba baran e
Niqteke ji ezman heftan t nazil xwar e
Ya ims izin li ba te destre, ferwar e
end teyr difir in
li bask xwe dinr in
Ew h li ba ims bi sir in
Heft du milet e
Hijdeh hezar xulyaqet e
ims hemyan mor diket e
ims hemyan dimorn e
Melik xsin qelem li destaye dikin e
Mr Sicadn v dinyay difetihn e
x Nasirdn iqas mexlqe, rih ji hemyan distn e
ims Mre li dwan
xbekir sekiniye li der sikan
Melik xsin dest dane qelema man
ims bi xwe pada ye
xbekir mewla ye
Nasirdn x ala ye
x mino bi nasir e
iqas mexlqn rih liber e
ev giran xew ne dikir e
ew j saf hbeta Nasirdn li ser e
x mino Nasirdn e
iqas mexlq rih liber tn e
ev giran xew l nn e
Nasirdn riha hamyan distn e
Nasirdne Cibrayl ax ye
Ew in sird kul nebiyan
Ebmitab bi dest w ye
Xelat kirin bi d xelat e
Bi kerameta mr Sicadn dersat e
Ew kufry ji dinyay bike pera te
Xelat kirin zilfiqar dundil
Bi kerameta mr Sicadn vixl
Fere bi sidq gehitime aqil
x mino bi ala ye
r qetl bo re hna ye
Ew kufry ji dinyay hilne
Xelqino werin zurfa bibnin
iyay bilind werdigernin
qube keskin, helle zrn in
Ew j bi hbeta melik emsedn,
Melik Feyredn in
Melko tu y momin
Moldaro tu y mezin
Mr emsedn tu li dereca Melik xsin
Meliko tu y zergn
Qutmo tu y zemn
Ya Melik xsin tu li dereca siltn
Meliko tu y Feqr
ji ro tu end jr
Ya Melik emsedn ji ewel heta pa xebr
Ji rohilat heta roava
dest ims li ser xasan xavan
Ew meclis binav xad Melik xsin b ava
Ji roava heta rohilat e
iqa aiq hene ims hem dikirin bi xelat e
Ew j main ji ba ims dihat e
Xelkno werin bipirsin ji qisedar manye
gava biniya nav meclis dan ye
x Fexr Adya Ezday ye
Melik Fexredn bi xwe b ye hosta
ev diniya pva bi bosta
Destek ims dojeye yek buhit e
Xelkno werin bipirsin xelk alxr e
Ma ne heft tebeq ji v tebeq y ber jr e
Ew j x Fexr Adyan l dike sexbr e
Baz her heft tebeqa bi civne
Min ardeh tebeq l dne
Her ardah bi hosta ne b sitne
Her ardah tebeq li ser mil
Melik emsedn Melik Fexredn e
Birme tebeqa heqq Emer e
Ewe kursya zr zer e
Min li w d x Nasirdn Evdal Omer e
Birme tebeqa bi refq
Ya zerdana bo terq
Tde heb x Nasirdn layq
Birme tebeqa bi sema y
ya bi sedqa sefay
Ya terq li ser dana ye
Ev meclis bi nav xad Malik xsin ava ye
Birme tebeqa nazil erde
Herem xad periy nran berdane bi ser de
Nav dikar Siltan z ji ezmana hatye erd e
Birme tebeqa zincr temam e
Li w nr heyran mam e
Heyran mabm li w nr
Min ji qendl hetan bi mir
Min ji Ezz Melik Fexredn xwest destr e
Lew te ez kirme xewas behra kr e
Banga min dwana Ezdayye
Yek nan Hesn Delal sbiya
Ew j di zane li ry v meclis i bye ciriya
Banga min dwana Faqra
Yek nan Hesn Dela, Hesen Pra
Ew j diine civata mra
Aiqo y Pre Xana
Hing can kulek emelek ak li bal e
Ew mav bi x, Pr, Hoste Mereb,
Yar biray axret dixware
Em di kmin Xwed Temame(5)

 

2 - Beyta Sub(Beyta ims)

Ev beyta, di roj cejnan de li gel def ibaba bi deng awaz li Lali , li gundn zdyan civata ku Tawis t de li ber dergehn xasan tye gotin.

Li ser dndaren me feqr mala x Ad yan j Bab aw whd. be ferze hero v beyt li Lali bje.

Beyta sub:

H h ji w hilttin roje,

x Nur bikoje,

Dest im selat doje..

 

Ji w ku roj hilate,

Ji  ber mang der hate,

im zeynan di b welate.

 (Temamiya v qewl, birne li avk.:3. Rpel: 29-34.)

3 - Beyta Cind

zd v Beyta Cind di efeqa sibeh de bi def , ibb awazeke bilind dibjin.

Cindiyo rabe roje,

Bes v xew hindoje,

Xewa ber sib zor edab doje.

Cindiyo rabe rabe,

Bes bi v xew tu abe,

Xewa ber sib  zor ezabe.  (Temamiya v qewl, birne li avk.:1. Rpel: 60-64).

4- Duha Fecr (eveq?)

Duaya fecr

Mr melekan dan medeha,

xast nava qubeha,

ronah dab  ber sibeha.

 

Ronahiya ber sib dahir b,

sed xozma w mr bi heq rawestab.

 

Aiq mauq mifta bi deste,

me miraza xo ji wan dixweste,

ewan miraza xo bi heq dixweste.

(Temamiya v qewl, birne li avk.:4. Rpel: 39.)

 

5 - Duha Sib:

Dema trjn roj n heltn, hing zd ber xwe didine roj v duhay dikin.

5 a - Pika yek:

Amn amn,

Tebarek  eldn,

Ella ehsenil xaliqn,

Bihmeta emsedn, Fexiredn,

Sicadn, Nasirdn, Babadn,

imse qeweta dn.

 

Siltan x Ad tacil eweln heta axirn,

Heq  hemdilia ya rebil alemn,

Xra  bide era wergern,

Mehderek di xwazn,

Birehma  x Ad rezay melik x Sin,

Kerema  ims.

5 b -Pika diduya:

Nr ji nr ifiq,

 Sibhane ji le xaliq,

 Meleke li ber tifiq.

 

Ji mal heta mal,

ims  xudan sqal,

 Em li ims nabirn xiyal.

 

Ji  derec hela derec,

imse   xudan ferec,

Em  d dest damand simis tewaf keyn,

na  ebtuah hec.

 

(Temamiya v birne li avk.:1. Rpel: 21-24.)

 

6 - Duha Hvar

 

Ya  Siwar roj hilat, roj avay,

Hn  bidene xatira dot day,

 

Hn  me xilas ken ji qeday ji belay,

Hn  bidene xatira kaniya Sip eyinil beyzay,

Ya  ims tu hal mala xwe bipirs me j v car.

 

(Temamiya v, birne li avk.:1. Rpel: 24-28.)

 

7 - Beyta var

Ev beyta beyta sub, rojn cejna bi deng awaz li gel def ibaba li Lali li civata Tawis li ber dergehd Xasa li gundn zdyan tne gotin. 

 

Beyta Hvar (hvara dest)

Yalla roj di hvare hvare evare deste

Seyd feslandib hvare hvare hvare deste

Mro cindyd pedne

Seyd yala ya sermeste

Yalla li kwn mra xilmnet ji dergeh xad di xweste..

(Temamiya v beyt , birne li avk.:2. Rpel: 365-370)

 

8 - Duha ber razan ( ehda Dn) :

 

Li ser her zdyek ku ber here raz ferze duha xwe ye razan ''ehda dn '',  nav Xwed Tawis Melek, x pr, hosta merebyn xwe li bra xwe bne xwe helel bike. zd bi v duha kirin , jiyan xwe helal dike kfxwee ku li ser bawerya zidiyatiy bimne bimire.

 

ehda dn,

 

ehda dn min k Elah,

Melk xsn heq hebbilah,

Meqlup mergeh sela.

Silavd mra li Lali meqlub,

Bir meh cotd quba li w erd,

Erd zdxan ser dirsene ber xad,

(Temamiya v , birne li avk.:1. Rpel: 30-32.)

Wek dine j gava zd radibin, rdinn, di bhnijin, ber xwe didine xr eran, bi r yek ve diin, di gelek sond adn xwe de dibjin: Ya ims xr,  bi ims xwedan te, bi hemeta Xwedan roj, ya bi quweta Xwed ims, ems bi hawar gaziya me ve were, Bi ims mfera evd zd, bi ims xwedan risq qismeta whd.

Dema roj die ava unde, zd gora miriyan na kolin dibjin: Dergeh xr eran hatiye girtin.

Li gor zanna xwe dibjim, em zd ji bo roj ji tengas tariyn zivistan zu derkeve dinya ji hem ruhilberan re xwe bive, ji destpka meha kann nde de gelek rojiyan ji hem xwedan (ims, Xwedan, z whd.) xwe re digrin cejnn wan proz dikin. Gava roj ji tengas tariyan xelas dibe j, em dsa gelek rojiyan ji bo xwedann xwe digrin cejnn( weke da: bilind, batizim, il zivistan, Xidiryas, Xidirneb, Newroz, arema sor whd.) wan proz dikin.

 

Dsa, weke ku ez ji zargotin me fahm dikim, di mtolojiya me de navek Xweday roj j MITRA ye. Gotina Mr anj Mr xan j ji gotina MITRA hatiye li ser w baweriy ye ku hj Mr zdxan, serok civata ruhaniyn zdya ye Bav x, serok oldarn zdya ye ji binemala xn ims tye hilbijartin.

Vca me heta neha ji ber gelek sedeman ni karbye lkoln zaniyaran li ser droka symboln dn xwe binivsin. Hvdarim ji vir p de zaniyar rewenbrn millet me bikaribin gelek lkoln zaniyarn layiq kevnariya netew dn me pk hem mlletan bikin.

Nimnyeke din:  I

Pniyardikim ku xwandevan birnin li w lkolna HEC CAFER ya bi nav Prziya Roj di Memo Zna Xan de bixwnin.

Hja HEC CAFER weha dibje:

Xan bi prz, roj, agir ronah di Mem zn de bikar anne, eve j ne kmas ye, nk peristina roj kevntirn perstin bye dinav tuxm mirv da, bitaybet dinav niv Ar de(2). Bigre ji Misriya, Yonaniya, Exrqiya, Sumeriya, Babl Asriya..Heta ger digehe taliya Kaiya Elamiya..hemyan roj perstine(3). aret hene ku li welat(Yemen) j roj hatiye peristin, qrana proz dibje: Binav xwed mezin dilovan( wecedetha we qewmuha yescidne lilemsi min dn Ellah)(4). Li Hind n j roj hetiye peristin. l, xl eretn Ar j gelek bi roj ve grday bn, wan j bihay roj zaniye,lewma Arya roj peristye kiriye xwedewend xwe, k di gotin -mtra-(5). yan xrda. Hej gtin ye bjim, mirovan roj ne peristye, heta k negehitne qnaxa andin, di v qnax de roj hetiye peristin(6). (ims)yan xwedawend emis, k xwedawend xr rizq serbestiy ye, bi mezintirn xwedawend zdiyan t jimartin.(7) Bel, zdya roj perist ye kiriye xwedawend xwe(8), heta evroke j dema roj dihel zd dest avt xwe di on qesta w c dikin,ew c y roj l day, d ber xwe din roj daxwaz duwa j dikin pa s caran d bi w erd ve ma kin, ew erd roj lday..(9).

Bihizra min dema Xan di Mem Zn da got:

Hin roj perist hin eb evrz,

Hin xise revn hin xem endz (10)

Mebest bigotina (hin roj perist), krdn zd b ye, yan nan bye bo wan, nk nzktirn komela rojperist bo xan zd bn. Li nik zdyan xwedwend roj digehe pila(Tawis Melek), hind caran j digehe dereca xwed (11). Xan v wn zdyat y bikar tne, dema dibje xwed:

emis ne ji qism nr nar
emis ji eyan t perdedar
(12)
 
Dema zd daxwaz duwa dikin, beramber roj radwestin bo xwe daxwaza dilovaniy-rehm- ji roj dikin.(13)

Xan j dilovaniy dikevljank roj de dibne dema dib:

Hukam bi batin bi zahir
B ubhe muabihin bi agir
......
Rehm k dikin ji reng rojin
Qehr ku dikin chan disojin
(14).  Ev Lkolna hja  di Kovara Lali hjmar 8. Sala 1997 de hatiye weandin niha j di malpera (http://www.lalish.com/mem_%FB_z%EEn.htm,) dalqandiye

 

Ji bo tespt kirin :

Ev dokument dide xwan ku Rojparastin hna di s hezar sal Ber Zayn de j hebye

 

(6)

 

RENGN PROZ

Rengn li ba zdyan proz kesk,sor,zer sip ku rengn all tabat(xwezay)a Kurdstan ne.

Di meha nsan de xwezaya li Kurdstan bi rengn kesk, sor, zer dixemile ji ber v yek ye em zd di v meh de t bka dernaxin em vgaj dibjin Meha nsan bi xwe bka sal ye ew t bka di ser xwe re qebul nake. 

Ber jin mrn zdyan ji xeyn ciln rengn wan sip ptir, wek din t rengn di bin al, saqo paik xwe de li xwe nedikirin.

Heta ro j herkes dibne ku libasn Ruhaniyn zdan hj tev xr sip ne. Vga j gava ku zdek kiras diguhre ji xeyn kefen sip t libasan din l nakin. Ev baweriya zdan j dide xwan, hinga ku mir derkeve dwana Xwed Milyaketan gerek ciln w paqijbin lewma hj zd dibjin:Paqij ji man ye.

BASINBAR

Em Kurdn zd ji ber ve, tim pit her sersala n, di roja heft meha nsana Kurd de, ji hiriya miya tayikek bi teiy dirsin. Dre benik xwe bi her sh rengn proz di rengnin ji v benik re dibjin basinbar. Merivn zd v benik basinbar bi qevda dest xwe ve girdidin hvdikin ku nezer, nexwe, bela kmasiyn sala n ney ne ser wan. Wek din j benik basinbar, li ba me zdan  symbola bereketa demsala bihar, zad , pez, dewar hem zdebn ye. Lewma, hj gelek zd di roja heft nsan de basinbar bi hem dewar pezn xwe vedikin. Hinek j j basinbar bi ser darik ku pelora Xidir Elyas Xidir Neb p li hevdin xistine vedikin dibin di nava hem zad andiniyn xwe de diiknin.

Vca ji ber ku bav-kaln me bi hezarn salane ev ol ala ji rengn xwezayiya Kurdstan xemiland parastine, qet t dn aln netewn din ji xwe re qebul nekirine, dujminn ol netewa me bi hesab ferman,qetliyam,zilm zor li pyn me me kirine. 

Lewma dibjim ala ol netewn ku welat min bi zilm zora xwe dagerkine tcar nebe ala min.

Kemal Tolan

avkan:

  1.  
    Pr Xidir , Silman- zdyat 1995. Dihok.
  2.  
    Bedel Feqr Hec, Bawer Mitologiya zdyan . Kurdistan-Dihok 2002.
  3.  
    Pr Xidir Silman, zdyat. 1996. Dihok
  4.  
    Dr.Xell Cind, Kovara Roj. Hejmar:1.

5.      Malpera :http://www.lalish.com/qewle_sheshim.htm, )

  1.  
    Zagros Hajo, Vekolna li Gir Mozan (http://www.netkurd.com/nuce.asp?id=317 )
 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org