Klaskn me an ahir
edbn me n kevin
Celadet Al Bedir-Xan

Em dikin qala klaskn xwe bikin. L ber ewil divt em li bjeya klask hr bibin. Ji ber ko ev bje bi me ne nas e. Di edebiyata miletn ewropay de heyamek heye j re heyama klaskan dibjin. Ew heyama ko t de ahir edbn klask rabne. Ji wan edb ahiran bi xwe re j klask dibjin. Ewan edbn ha teqld edb ahirn yewnan latn dikirin li gora isl qeydeyn wan dinivsandin; gelek bala xwe didan wan isl qeydan, yani gelek isl ikilperest bn. Ji edebiyat p ve ji her tit re ko di wext kevin de bi islleke bijarte hate kirin klask dibjin. Di war msqiy de j klassm heye. Heri bestekarn w heyam ne ji wan re j klask dibjin. Mmariya klask j heye. Xulase heri fen sinhetn ko bi w rzik ve ne ji wan re klask dibjin. Gelo di edebiyat de klaskn kurdmancan k ne? Ew keng rabne bi pa xwe ve i eser hitine ?

Bersiva v pirsiyariy ne hsan ye j re xebateke zor divtin. Ji xwe ji esern beriya islamiyet hesb titek ne maye. Pit islamiyet ji nav kurdan gelek ahir, edb peyayn zana rabne, l esern xwe bi piran bi ereb, bi faris an bi tirk nivsandine; ji wan milet edebiyata wan re xizmeteke mezin kirine. Her ahirn tirkan n mezin yn ko ser tirkan bilind dikin Nab, Nefh Fizl her s j kurdmanc in. Yn ko bi kurdmanc nivsandine gelek hindik in wan j bala xwe ne daye zmn tir kfa xwe ji pirsn ereb faris re anne.

Digel v hind ev end esern ko piyan ji me re hitine edebiyata me a klask ditnin p di nav wan de eserine kr hja hene. Ji xwe her folklora me ye, yan edebiyata xelk, di nav folklorn dinyay de bi bijartey dikeve rza pn. Di rohelat nzing de folklora tu milet ne gihatiye dereca folklora me.

Her klaskn me, herwek me got ev behseke dirj zehmet e, j re wextek fireh divt. Ev ne bendek an du bendan e. Heke ro em v bend dinivsnin mexseda me ne ew e ko em li v behs hr bibin klaskn xwe bisenifnin. Bi ten em dixwazin v behs vekin; bi hviya ko hinn din p mijl bibin titek tekz bi ser xin.


Di v bend de em b awertey qala hem ahir edbn kurdmanc bikin yn ko bi kurdmanc nivsandine. Heye ko, hinek wan bi ten ahir dwan ne ne klask in. Bila misenif klaskan bi wan mijl bibe klaskan ji neklaskan bibijre; heq herkes li gora hjabna w bidiy.

Di v babet de di destn me de tu wesqe nnin. Titn ko ez p dizanim, min pir wan ji x rehmet, Evdirehman Garis bihstine. Ji mil din di kitba kurdzan ris Eleksandr Jaba de der heq edebiyeta kurd hin not hene. Jaba ji melak kurdmanc re di heq edebiyata me de bendek da b nivsandin. Melay kurdmanc, ji xra Xwed re, benda xwe ne bi ereb, ne bi faris ne j bi tirk, l bi kurdmanc nivsandiye. [Mebest ji Melay kurdmanc Mele Mehmd Bayezd ye di w dem de Celadet-Al Bedir-Xan nedizan ka nav w melay i b. Mele Mehmd Bayezd gelek destnivs belgeyn d j dane Alexander Jabay, ravekirina Arif Zrevan.]

Ew melay di benda xwe de qala tarxa bn wefata her ahir j kiriye. L wer dixuye ko mela di van tarxan de a e. Mel ew b ko bi rastiya wan bizane, ji ber xwe de bi texmn gotine, li hev siwar kirine. Digel v hind em gotinn melay Jaba weke xwe diguhznin stnn xwe. Di benda mel de titine xelet hebin j ew bend di celeb xwe de esereke yekta ye. Herweki Xan gotiye: Kurdmanc ye ew qeder li kar e .

EL HERR Di nav ahirn kurdmanc de yn ko pit islamiyet rabne bi kurdmanc nivsandine; pn El Herr ye. (Xwed rehmeta xwe l erzan bike heke di ser bihut re bihuteke din, bihuteke bijarte heye cih meqam w t de ke). Li gora ko me bihstiye gund w Herr di welat Soran de ye El bi xwe sor ye. L Melay Jaba dibje ko Herr di welat emdnan de ye. Me bi xwe tu esera w ne dtiye. Dibjin ko dwana w heye.

Melay Jaba der heq El Herr dibje: ahir ber El Herr ye. Dwaneyek heye, ihir qesayid. Herr j gundek e, di cih nehya emzdnan, di sencaxa hekariyan de, ihir ebyat di w j di nv Kurdistan qew zde mehr marf e. Texmna ko di tarxa ar sed hicret de peyda bye di ar sed heft yek de merhm bye di nav Herr de medfn e .
MELAY CIZER Mela li cem hem kurdmancan, nemaze li cem feqehan ewend nas e ko ne hewce ye ez wesf w bidim. Mela ahirek mitesewif e, dwana w di sala 1919 an de li Stenbol ketiye ap. Beriya w li Petresbrg j hati b ap kirin. Min ji v ap nisxeyek li am di taxa kurdmancan de dtiye. apa Petresbrg apeke ltografk e.

Melay Jaba di heq Melay Cizer de dibje: ahir diw Melay Cizer ye. Esl w ji Cizra Bihtan e. Nav w x Ehmed e. Di tarxa pansed il de di nv Cizr de peyda bye. Di w wext Mr Imadedn li Cizr mr b xweheke mr heb. Ev x Ehmed li xweha mr aiq bye. Xezeliyatine zehf gotiye diwaneyek tertb kiriye. Dwana Melay Cizer dibjin qew dwaneke misteleh e, zehf li nik ekradan meqbl e. Pa, Mr Imadedn ew x Ehmed ceribandiye ko aiq heqiq ye xweha xwe da . x Ehmed qebl ne kiriye. Ev x Ehmed j di tarxa pansed pnc e de merhm bye di nv Cizr de medfn e, ziyaretgaha xelk ye .

Herwek melay Jaba gotiye tirba Melay Cizr ziyaretgah e. Ji xwe hj di saxiya w de welayet bi aliy w ve didan. Dibjin ko mela li Westaniy, li ber et Cizr, li ser kuek rdnit ihrn xwe dinivsandin. Ji cizba w ku wel disincir ko pit ko mela j radib jin din w ku nann xwe p ve didan dipijandin.

Ji dwana mel me xezala jrn bijartiye. Heye ko di dwana mel de j spehtir xezel hene. L me kfa xwe ji ber gotina ebirax eb Kurdistan im j re an.

Pir ji dna te xerb im xanim
Ji te ser ta bi qedem heyran im
Her bi can teneleb lehlan im
Dil di benda giriha zilfan im
Ysif cirheke hicran im
Niqtey darey rindan im
Lew eb dare sergerdan im
Baden qedeh hirman im
Bedel ate ji ceger biryan im
Lew peran im pir an im
Aiq nazik mehbban im
Tu mebn bser bsaman im
Gul bax irem Bihtan im
ebirax eb Kurdistan im
i tebet beer insan im
Lilehil hemd i alan im
Di riya yar li rza san im
Lew di iqlm sixen xaqan im
Sibeh d e ez p zanim
Ko bi kra te seher qurban im
Xwe birndarek bderman im
Carek efeq e rhim can im
Ji Xwed re veke benda beriye.
Dnbir hurmisal zeriy
Nazik nker sirperiy.

 


FEQEH TEYRAN Melay Jaba di heq Feqeh Teyran de gotiye: ahir siy Feqiy Teyran e ko nav w Mihemed e. Esl w ji qesaba Miks ye, welat hekariyan e. Di tarxa heft sed diw peyda bye. Hikayeta x Senhan Qiseya Berssay j mewzn gotiye Qewl hesp re j wisan mewzn gotiye zehf beyt ehar j qew mileme rengn gotine. nav w j di ihr da Mm Hey e, miqdar heft pnc salan emir kiriye di tarxa heft sed heft heft da merhm bye li Miks j medfn e .

Gelo Feqeh Teyran k b? nav w, i b? Ji ber ko Feqeh Teyran leqeba ahir e ne nav w ye. Ji esern w Wesf x senhan nik min heye.

Y ko ev nisxe nivsandiye di dawiya w de bi ereb gotiye: Qesda wesf x senhan ya ko Mr Mihemed nezim kiriye temam bye, Ev mr Mihemed bi nav Feqeh Teyran mehr e . Li gora v erh Feqeh Teyran mr b nav w Mihemed b. L mr kjan welat? Heye ko ji mrekn Miks bi xwe b. Ji esern Feqeh min ji Wesf x senhan p ve tu j ne dtine. Ji xwe esera Qiseya Berssay bi guh min ve j ne bye. Min nav Qewl hesp re bihstiye. Bawer bikin j re Hikayeta hesp re j dibjin. Min hin xezel qesdeyn w n peregende j dtine.

Dibjin ko Feqeh Teyran agirt Melay Cizer b li ber destn w xwendiye. Feqeh di wefata Mel de j re mersiyeyek j gotiye li tarxa wefata Mel t de bi ebced iaret kiriye. Ew mersiye bi dest min keti b l di dema nivsandina v bend de ne bi min re ye.

L qenc tte bra min ko Feqeh di mersiya xwe de dibje Heft eyn lam ji hev bn cida, n gir dsa t da . Heke mirov ev pirsn ha bi hisab ebced hel kir bawer bikin tarxa wefata Mel j xuya bike. Dsan ji w qesd tte zann ko Melay Cizer ji gund Het ye. Ji ber ko Feqeh dibeje:

ro werin, lazim werin, cran xelk Het.

Her eyn lam Feqeh qala van her du tpan di Wesf x senhan de j kiriye gotiye:

Miks [1] ji w meymestih
Tewl diket hkayet
Miks ji eq sihtiye
Ev ihir vi x ve nihtiye
Hal xwe t de guhtiye
ji eyn lam a hicret

[1] Feqeh qala nefsa xwe bi xwe dike. Herwek me got Feqeh ji welat Miks ye. L gelek li Cizra Botan maye t de xwendiye.

Gelo leqeba Feqeh Teyran awan bi v ahir ve bye. Dibjin ko Feqeh bi ziman teyran dizan b ji lewre nav Feqeh Teyran l kirine. Di v babet de min ji x Evdirehman Garis roka jrn bihstiye.

Feqeh Teyran di Cizr. Bi r ve rast keek hat; pev re hevalt kirin. Midek n, westiyan, xwe dan ber siha darek. Bihna xwe didan. Du k hatin venitin ser dar. k pev re ditexiln Feqeh diken. Ke ji Feqeh pirs got : Ma tu ire diken?

Feqeh got: Ev adeta me ye, em feqeh hol dikenin.

Kee: Divt j re sebebek hebe, mirov b sebeb nakene.

Feqeh: Xebera te ye, l heke min ji te re got, ditirsim tu bbextiy li min bik belak bn ser min.

Kee soz da y ko nabje tukes. Feqeh rab mesela xwe j re qise kir got:

Ez bi ziman teyran dizanim. Tu van kn ser dar dibn, yek ji din re dibje, ev feqeh ha die Cizre, l nizane ko li Cizr ser w d bte andin.

Kee deyn ne kir. Her diwan da xwe ji n ve bi r ketin. Gava gehitin Cizr Feqeh Medresa sor, kee Westaniy. Li Westaniy xelk giha bn hev wek mirovine ko li titek digerin din, dihatin li erd fedikirn dipeyivn. Ke seht kir zan ko remildarek gotiye ko di erd Westaniy de xezneyek heye, l nikari b cih w an bide. Mr Cizr j li xezn digere.

V car, kee ken nik mr; mesela feqeh kan j re got. Mr ande pey feqeh. Feqeh gote mr; bel ez xezn dernim, l para xwe j dixwazin.

Mr j ert Feqeh pejirand, yan qebl kir. Feqeh j hinek zad an reand nava Westaniy, xwe li pa kevirek veart. Teyr hatin ser zad, zad xwarin bi hev re texiln. Teyrek ji yek dtir pirs:

Ma k ev zad reandiye v der?
Feqeh Teyran ev zad reandiye, seba xezn.
Ma tu nizan xezne li k ye ?
Bel dizanim, sibeh wext roj hiltt kevir ko tav ber ewil l didit xezne di bin w kevir de ye.

Feqeh zivir medres nivist. Sibe z rab Westaniy pit ko kevir xwe nas kir ber xwe da mala mr gote w: Ezben min xezne bi cih kir.
Mr digel xulaman rab, hat Westaniy, erd kolan xezne derxistin.
Malek zehf derket. Mr ji feqeh pirs: Para te i ye bje...

Feqeh got: Beramber ser ke bidin min.

Mr got: Ser ke bi la w ve ye, em awan beramber w bidin te.
Feqeh got: Rahet e, ser ke ji la w vekin.

Ann ser ke j vekirin dann ser ehn li mil din hd hd zrn xezn xistin, hetan ko zr temam bn. Zr beramber ser ke ne hatin.

Mr enir gote feqeh: Te zan b ko ser ke hinde giran e, ji lewre te ev ert bi min re kir.

Feqeh deyn ne kir, zr ji ehn rakirin end kulm ax avtine n. Mil ax daket, ser ke rab. Hing Feqeh ber xwe da mr got :

Mr im, min zr navt, zr ji te re divtin, tu ko xwed xulam mvan . Mexseda min ew b ko ez an we bidim ji ser insn girantir ax heye, insan bi ten bi ax tr dibe.

Ev her s ahirn ha yan El Herr, Melay cizer Feqeh Teyran biv nev beriya Ehmed Xan ne. Ji ber ko Xan qala wan dike dibje:

Min d elema kelami mewzn
Al bikira li ban gerdn
Bnave riha Mel Cizr
P hey bikira El Herr
Keyfek we bida Feqiy Teyran
Heta bi ebed bimaye heyran
i bikim ko qew kesad e bazar
Nnin ji qima re xerdar

Ez niho hin ihrn Feqeh Teyran bidim zann. Ji Wesf ex senhan:

Van qisetan izhar bikim
Behsan kar bar bikim
Yar biran hiyar bikim
Da ez ji x dim wesfek
xek heb ax ewil
Nrha Xwed hel b di dil
Sed gumreh dal midil
Bi dest w tn tobet
xek heb sinhaniyan
Serdar pansed sofiyan

Ji qesdeke w:

Bizan ko min yar ti w
Dil ji birndar ti w
Ez kutim yekcar ti w
i bikim ko min yar ti w
B dest hem pa ti w
Pir li min kubar ti wi
b'xezeb xwend ez im
Di qeyd bend ez im
Zencr bi zend ez im
Mitaqi rind ez im
Aiq cind ez im
Perwazi find ez im
Xwe qed ehla ti w
Cama piyala ti w
x bejn bala ti w
Delala mala ti w
Pir bext tala ti w
Nmeta ala ti w.
Dr ji wisal ez im
Yar di xeyal ez im
sa li erdan ti w
Bi girt berdan ti w.

 

MELAY BATE Melay Jaba der heq Melay Bate gotiye: ahir siy j Melay Bate ye. Nav w j Mela Ehmed e. Esl w ji Bate ye. Bate gundek e, ji gund di hekariyan. Di tarxa het sed bst da peyda bye, zehf ihir ebyat gotine. Dwaneke mexss heye, qew qenc e, mewldeke kurmanc gotiye. Di Kurdistan de ew meqbl e; het sal emir kiriye neh sed hicr merhm bye. Di nv gund Bate de j medfn e .

Li gora tit ko min bihstiye Bate li Behdnan li nzing Amediy ye.
Ji esern Bat min bi ten mewlda w dtiye. Her dwan ihirn w ne, avn min bi wan ne ketiye. Mewlda w di sala 1905 an de li Misr hate ap kirin. Heke ez ne a im ew mewld di sala 1919 an de li Stenbol j ketiye ap.
Bi min re nisxeke destnivs heye. Eve end drik ji mewlda Bat:

Hemd bhed bo xuday alemn
W Xuday daye me dn mibn
Em kirne imeta xeyrel beer
Tabih w miqteday namwer
W xuday malik milk ezm
Daye me mras qurana kerm.
Bo cemih mislimn salihe
Bo feqr Bate j el-fathe.

AXAY BDAR Me tu esern v ahir ne dtine. Me bi ten nav w seh kiriye. Rawiyan gote me ko Axay bdar gelek guh daye zimn iqas j hat ewend bjeyn ereb faris ne xistine ihrn xwe. Melay Jaba qet qala v ahir ne kiriye. Dibjin ko Axa di pey Bat re rabye. Ji lewra me ew daniye v der.

 

EHMED XAN Mela Cam di heq Mewlana Celaledn Rm kitba w Mesnew de gotiye:

Men i gyem wesfi an alcenab
Nst pxember wel dared kitab.

Yan: Ez di heq w alcenab de i bibjim, ne pxember e, l kitba w heye.
Ev pesnek bilind hja ye bi her away li bejna Mewlana tt.

Di heq Ehmed Xan kitba w Memozn de, bi min be, mirov dikare j btir j bibje. Bel Xan j xudan kitb e. L Xan pxember e j. Pxember diyaneta me a mil, pxember ola me a nijadn.

Xan di wextek wel de rab ko - beriya niho bi s sed neh salan - ne li cem me, l li Ewropay j xelk hj li miliyet li nijad xwe hiyar ne b bn zelamn ji yek milet hev d ji bo ketolk an protestaniy dikutin. Di heyameke wel de Ehmed Xan bra miliyeta xwe, bra kurdaniya xwe biri b ji kurdan re goti b hon ber her tit kurd in, rabin ser xwe, dewleteke kurd kin bindestiya miletn din mekin.

Melay Jaba der heq Ehmed Xan gotiye: ahir pnc j Ehmed Xan ye. Esl w ji tayifey hekariyan ji ereta xaniyan e. Bi xwe hatiye Beyazd, di tarxa hezar da tewetin kiriye. Di ziman kurmanc de Memozn nav kitbek aiq maqan gotiye kitbek lixet j bi kurmanc ereb gotiye, nav w Nbihar e. Zarok di Kurdistan hem di pit Quran dixwnin. zehf j xezeliyat eharan beyt bi ziman kurmanc gotiye. di ziman ereb faris tirk j qew mahir sahibi irfan e. ji ieray di Kurdistan hemyan j mehr faiq e, belk ji hem ieran meqbl memduh e. dii hezar st s da j merhm bye di nv Beyazd da mizgeftek j bi nav xwe bna kiriye. bi xwe j li kenar mizgeft medfn e .

Xan herwek bi xwe dibje di sala hezar st yek hicr de ji diya xwe bye.

Lewra ko dema ji xeyb fek b
Tarx hezar st yek b

Keng emir Xwed kiriye em p nizanin. L gava Memozna xwe qedandiye il ar sal b.

sal gehite il aran
Ev prew gunahkaran

Xan ji Memozn p ve hin esern din hene. Nbihar: ferhengeke menzm e. Kurd-ereb. Xan ji bo Nbihar dibje:

Ji pa hemd selewatan
Ev end kelme ji ji lixetan
Vk xistine Ehmed Xan
Nav l Nbihara bikan dan
Ne ji bo sahibi rewacan
Belk ji bo pik di kurmancan

Ji Eqda man:

Sifat di sebhe ji bo zilcelal
Bizan heft in ey arif pir kemal
Xwe, n zann vn kelam
Bihstin digel dt b temam

Xan li Beyazd dibistanek j danb t de dersa zarokan bi kurdmanc digot. Di pey mirina w re agirt w Ssman bst saln din li w dibistan guhdar b dersn kurdmanc t de gotin.

Li gor atit ko min bihstiye Xan kitbeke cexrafyay j kiriye t de qala ezman strkan kiriye. Herend ez gelek l geriya bim j ev kitb neket destn min.

Ehmed Xan herwek bi xwe gotiye Mem Zn ji xwe re kirine behane bi v hncet kula dil xwe bi der daye, derd milet xwe ker lal bi ziman kiriye ew axivandiye.

Mem Zn ji bo Ehmed Xan remzn Kurdistan, rzikn welat w ne. Xan dibne ko ew rzik winda dibin, kurdmanc bi zimanine din dixwnin dinivsnin, bi rzikn miletn din ve diin, belgn xwe n nijadn ji xwe tavjin, dikevin rengn miletn din bi v away bi rva bindestiya wan dikin. Seyda dibje:

Sazi dili kul bi zr bem bit
Sazendey 'eqi Zn Mem bit

erha xemi dil bikim fesane
Zn Mem bikim behane

Nexm we li perdey dernim
Zn Mem ji n vejnim

Derman bikim ez ewan dewa kim
Wan b mededan ji n ve rakim

Mehr bikim bi terz islb
Mimtaz bikim mihibb mehbb

Ewreng bikim ji n serefraz
Da bne temaey nezerbaz

Dilber li Mem bikin girn
'Aiq bikenin bi derd Zn

Ev meywe eger xirab e ger qenc
Kaye digel w me dused renc

Ev meywe eger ne avdar e
Kurmanc ye, ew qeder li kar e

Ev tifl e eger ne nazenn e
Nbar e bi min qew irn e

Ev meywe eger ne pir lezz e
Ev tifl e bi min qew 'ezz e

Mehbb libas giwar e
Milk di min in ne miste'ar e

Ez plewer im ne gewher me
Xudreste me ez ne perwer me

Kurmanc im kh kenar
Ev end xeber in di kurdwar


Memozna Xan di sala 1919an de li Stenbol hatiye ap kirin. Seyda Hemze - ro midir dibistann Hesi ye - j re dbaeyek nivsandiye. T de dibje ko Xan Nbara xwe di sala 1094 hicr de nivsandiye. Li gora v tarx Beriya qedandina Memozn bi neh salan. Tirba Xan li Beyazd ziyaretgaha xelk ye.


SMAL BEYAZD Melay Jaba di heq v air de gotiye: air e, j air di Kurdistan Ismal e. Esl w ji Beyazd ye, ji agirt di Ehmed Xan ye. Di hezar st pn hicret peyda bye di hezar sed bst yek de merhm bye. Kitbeke lixetan j Gulzar nav telf kiriye bi kurmanc ereb faris, zaro dixwnin. Bi xr ji w j zehf xezel eharan ebyat bi ziman kurmanc gotiye. Cehda w mehr marf e. di nv Beyazd da merhm medfn bye .

Me Gulzara Smal ne dtiye; ne j ihirn w. Tit ko em di heq w de dizanin ew e ko Smal daye ser opa Xan di dibistana Beyazd de dersn zarokan bi kurdmanc gotiye.

EREF-XAN Melay Jaba di heq eref-Xan de gotiye: air heft eref-Xan e, ji mr di hekariyan e, ji nesl Ebas. Di hezar sed yek da j li Colemrg ko cih hikmeta hekariyan e peyda bye. Ehar ebyat bi ziman kurmanc faris zehf gotiye. Di hezar sed st yk da merhm bye di nv Colemrg de medfn e .

Me ev eref-Xan nas ne kir. Heke j mexsed xwediy erefnam Mr eref e, mr eref ji mrn Bidls ye, me tu ihrn w bi kurdmanc ne dtine.

MIRAD-XAN Me nav v ahir j ne bihstiye. Melay Jaba qala w dike dibje: ahir het Mirad-Xan e ko di tarxa hezar sed pnciy da li Beyazd peyda bye. Ew j miqderek xezeliyat eharan bi ziman kurmanc gotiye di hezar sed neh da merhm bye di Beyazid da medfn e pa w ji kurmancan d air peyda ne bne, heta niha .

Herwek me got di heq Mirad-Xan de em tu tit nizanin. Li gora nav w divt ew j ji mrekn Kurdistan be.

Melay Jaba - em w hergav bi v nav bi nav dikin ji ber ko bi nav w nizanin pit ko het airn jorn hejmartine benda xwe bi gotinn jrn qedandiye:

Ber zaf medaris di wilayet di Kurdistan de hebn. Dikat, bajar, qeza qesebe gundan da ehl islam di Kurdislan da elbete felabid medreseyek dido sis belko d zde hebn bila derece diqet ihtimam ji kenar di hakim ehaliyan der heq emr di medaris islaman hebn. Li nik mezin pik di Kurdistan qedr rifta ilm ileman heb.

Melay di qew zfinn di Cizr, Amed, Soran Srt etrafan da zaf bn. Lakin niha d medrese ilema xwendin di Kurdistan de qew km bye, nadir peyda dibe. Elbetde elamet axir ye ko ilm ilema niqsan dibin .

Kitba kurdzan ris di sala 1860 de ketiye ap. Li gora v tarx melay ko em bi nav w nizanin beriya niho bi 80-90 sal airn jorn senifandine di heq ilm zann de ev tit bi dilek kul gotine.

SIYEHP Sed heyf mixabin ko di heq v air hja de em tu tit nizanin, ji ihra jrn p ve, ya ko v paiy ketiye destn me.

Dilberek min d bi avan
Sed elif pabs b
Agirek berda hinavan
emh der fans b.
emh rihniya zilam
Agirek berda di am
Zilf xaln temam
Qeyd kirin mehbs bi dam
erbeta rnkelam
Terk min nadit midam
Sed ikir ro selam
Kir li min taze xulam
erh teqrr Isam
Fikr teswr kelam
Reng elwan di Cam
ibhet taws b.
ibhet av duyeng
Qews ebry du beng
Mir-rey tra xedeng
Zilf xal xuncereng
Kes ne d qet w i reng
Neq man fireng
Qet ne ma qet w i reng
Hikmeta Tmr leng
Sifdera mr du ceng
r mexmr piling
Sed hezaran wek bieng
Hikmek kaws b.
Min qebl e hikm rindan
Serxwe sretlewendan
L i bjim qewl bendan
Ketme tora lehl xendan
Zehmetek wan pir bi min dan
Kefe bim wek gaz sindan
Dil hedef kir tr li min dan
L ji hal mestemendan
B eded cewher bi min dan
Lewmeno can bi der dan
Xemzey pir mekr fendan
L li min cass b.
L li min berda girn
Mihbeta w nazenn
B sebeb ketme nivn
Ax efxan enn
L ji ber hisna ern
eq b bedra yasemn
Kan hra ser zemn
Carek bte girn
Ev bi xef, hal im bibn
Merhema bav birn
Zilf xal xemrevn
Bo me calnos b.
Zilf xal mest naz e
Iwey wan xemzebaz e
Gerden gerdenfiraz e
L ji eqa ry faze
Cerd dikin ehl mecaz
Ta sed yas qaze
Xef dibin esrar raze
.......
Ez i kim sewm nemaz e
Kar ixl b niyaz e
Min ji dest tenbr saz e
Dil wek naqs b.
Dil ebr mest mr
Begler ah wezr
Da li min derbek bi tr
Ta li mir' n min vebr
Kirme hib-ba zemherr
Sne kir armanc li tr
Kan mel-lay Cizr
Mek-k Ely Herr
Xan, x Baber
Bn li deng min feqr
Xemr gs herr
ev li min kabs b.
ev dikim naln zar
ibhet teyr Bihar
Ey Siyehp tu xumar
Sahib adab kar
end Siyehp tu sitar
L bi eqa dil nikar
Dir yaqt mirar
Misk enber j dibar
Hesp ah ehsiwar
Angeh ez pabs bm.
Dilber ehl dilan b
Qatil cerg pijan b
Qasid rh we can b.

Dibjin leqeba Siyehp p ve bye ji ber ko hewranik re bi xwe ve dikir, li hespek boz siwar dib kolosek sp li ser w b; ew di nav hesp kolos sp de re dikir.

Ji ihra jorn em dizanin ko Siyehp di pit Xan re ye. J p ve Siyehp bi v ihir ji me re du airn din dide nas kirin: Mek x Baber .

AXAYOK Gelo ev kurd ko bi zman xwe bi qas Ristem kurd mr e k b? Bel ew axa an pisaxayek b. L axay k der, nav w i ye, keng rabye?

Disan dsan em nizanin, em nizanin. Bi ten end drikn w ketine destn me bi v away me zan ahirek rabye leqeba w Axayok e. Nebe ko ev Axay Bdar yek hibin. Dsan em nizanin. Ev in drikn Axayok y ko bi dest me ketine:

Taws bi v ikl melh,
ermendey saq di re
Ew qijika gxwer binr
Qij qij dikit elwan im ez.
r ji heft bav xwe r,
Daway r naketin
Tleps heft kikan
Ewew dikit erslan im ez.
Nan ceh tr naxwitin
Titek di mal da niye
Simbl avan bel dikit
Zobaiy qewman in ez.
Fezl terqa neqebend
Ger ew bi orbe germ biya
Ew dzika orbe di nv
D x Bestam biya
Fezl terqa sofyan
Ger ew bi reh beh'ta wicd
Ew nriy lehyetewl
D b guman sof biwa
Fezl terqa aliman
Ger ew bi aa gir biya
Cism kulind ser mezin
D qaz beyzaw biwa.
Fezl terqa qadir
Ger teq teq eq eq biya
Ew eqeqa as, yeqn
D qutb glan biwa.

MEWLANA XALID x Xalid Ziyaedn di terqeta neqibend de ihba Xalid daniye. Mewlana Xalid ji kurdn Silmaniy ye. x Xalid ber ewil li Bexday di pey re li am terqeta xwe belav kiriye di sala 1242 an da li am ye rehmet. Di iyay ilyaran de veart ye. Mewlana Xalid ahirek mitesewif e; w dwaneke faris heye. Min bi xwe dwan ne dtiye. Dibjin ko di w dwan de end qesdeyn bi kurd an nvkurd hene. Me got nvkurd ji ber ko Mewlana di wan qesdan de kurd faris tevl hev kirine. d mirov nizane ew qesde bi kurd an bi faris ne. Eve qesdeyek ji wan qesdan:

i tedbr ey misilmanan
K men xod ra nemdanem
Ne tersa me yehdiyem
Ne gebr ne misilmanem
Ne beriyem, ne behriyem
Ne erqiyem ne xerbiyem
Ne ez erkan tebhiyem
Ne ez eflak gerdan im
Ne ez n im, ne ez Hind im
Ne ez bilxar man im
Ne ez milk Iraq me
Ne ez xak Xuristan im
Ne ez av im, ne ez ba me
Ne ez xak im ne ez ate
Ne ez dinya, ne ez iqba
Ne ez firdews ridwan im
Nian im b nian baed
Mekan im lamekan baed
Ne ten baed ne can baed
Ne min ez can canan im
Ne baba me, ne dada me
Ne ema me, ne xala me
Li ser wech iraya me
Dikim ro di efxan im
Ji efxana bes e salek
Ji maqan bes e yarek
Ji bo mihiban hero carek
Wel bim ez bi eman im.

MELA YEHYAY MIZR Min bi ten nav w bihstiye ji min re gotine ko dwaneke w heye. Dsan rawiyan gote min ko Mela Yehya gelek bala xwe daye zimn di daira imkan de, bjeyn ereb faris ne xistine dwana xwe. iyay mizriyan di ser Dihok re ye.

MELA XELL SRT Dibjin ko Mela Xell di wext Mela Yehyay Mizr de rabye. Ev melay kitbek heye hi nnv Nehcel Enam . Beytn jrn ji w kitb ne:

Tu guh dre nitq beyana fesh
Ji bo ferz eynan e merd melh
Ko man islam sewm selat
Li ser maldaran e hec zekat
Li ser te ji ferzan e ey nr can
Bizan tu erkan ert di wan
He hikm erh tu mihtac dib
Ji bo zanna w tu minqad dib
We lken qe yek b yek nabitin
Misilman b her diwan nabitin
T manay ehd ko bawer bike
Telefiz eger qadir p beke.

X EVDILQADIR GLAN Ev kjan x Evdilqadir Glan ye? Xwed p zane. Y ko nav w ji min re gotiye, gote min j ko dwana w di gund Qelenderan de peyda dibe. Qelenderan di dora Mrdn de ye.

HEC FETAH HEZROY Dsan min bihstiye ko dwaneke w heye herwek ji nav w dixuye ji Hezroy ye.

X MIHEMED HAD Rawiyan gote min ko piyn x Had ji Rewandiz hatine di Lc de cih bne. Dibjin ko dwana w heye.

X EVDIREHMAN TAX Dibjin ko x Evdirehman bidls ye. Tax i ye? Ji gundn Bidls ye, an x ji taxeke Bidls e dr e, ji lewre j re Evdirehman Tax an tax gotine. Me dsan bihstiye ko dwana w heye.  

NAL Ji ahirn Soran e. Dwana w di sala 1931 de li Bexday ap bye yn ko dwan dane ap kirin biserhatiya Nal j t de gotine. J dixuye ko Nal leqeba ahir e nav w Mela Xidir e, bav w Ehmed aws e. Nal di sala 1215 hicr de, li arezor, ji diya xwe bye. Di sala 1255an de ye Stenbol heta dawiya emr xwe li Stenbol ma di sala 1273an de emir Xwed kir. Li Stenbol di gornistana Eba - eyb - ensar de veart ye.

X RIZA x Riza j sor ye. Ew j ye Stenbol li Stenbol di civata ahir zanan de gelek bi qedr rmet bye. Dersa efend beglern Stenbol digot, nemaze bi faris. x Riza hecawek beman b. Mixabin ko tu ihirn w bi min re nnin ko ezbelav bikim. Bi ten rokoke w dizanim.

Herwek me got x Riza li Stenbol dersa edebiyat digot. Wezr miarf gelek ji x Riza hez dikir. L carek wezr x xeyidand. Di mala wezr miarf de, li heywan post hirek heb; ev post bi kay dagirt bn li ser lingan sekinandi bn. x Riza pita erna wezr, rojek, di ders de qala mecaz kinay dikir. Ji agirtn xwe re heko msalek an got: Gava hon dikevin xank li heywan hirek dibnin divt bizanin ko xwediy mal qere ye .

HAC QADIR KOY Hac Qadir koy Xaniy didowan e. Ew j weke Xan bi derd milet xwe diewit. ihir qesdeyn w tev de li ser milet welt in.

end ihirn Hac Qadir di sala 1925an de li Bexday di bin nav komela ihirn Hac Qadir Koy de ap kirine. Di w komel de biserhatiya Hac j gotine. Li gora w komel Hac Qadir kur Mela Ehmed e, di gund Gorqera de ji diya xwe bye, ji era Zengen ye. L ji ber ko di zarotiya xwe de guhastiye Koy nav koy p ve bye.

Hac j weke Nal x Riza ye Stenbol ketiye civata edb ahirn Stenbol. Ji ahirn w heyam pir wan farisiya xwe li ber destn Hac xwendine.

Hac dwaneke mezin heye an heb. Min dwana w dtiye; bi destnviseke hr qeder 800 rpel heb. Hac ji dwana xwe du nisxe nivsand bn; heke nisxeke w tirkan ewitandiye heye ko nisxa din rojek bikeve destn me.

Ez ro ihreke Hac e neapby belav bikim. Herwek me got Hac perestikar Xan b. Hac li ser Memozna bav min a destnivs ihira jrn nivsandiye.

Zemane resmi caran ne mawe
iraxi nazim min kujawe
Le dewri me roman cerde
Eger meqsed e, zann baw e
Eman qedr bizane em kitbe
Le dinya stek hemtay ne maw
Le eyam heyati xi Xan
Le ser nisxey xet ew nsirawe
Le lay erbabi xoy bo qedr qiymet
Xezney gewher e, kisey diraw e
Le mecmhi diwel, Soran Botan
Le sayey em kitbe nasirawe
Le kurdan xeyri Hac xi Xan
Esasi nezmi kurd danenawe.

Hac di sala 1912 hicr de li Stenbol ye rehmet. Bi eql min li Skdar di gornistana Reqece-Ehmed de veart ye. Ez dikarim bibjim min Hac dtye, l nikarim bibjim ez Hac nas dikim. Ji ber ko sala ko Hac rehmet ez hj n keti bm ser lingan.

X NREDN BIRFK Ji esern x Nredn Birfk di dest me de bi ten roka Siltan Ebbekr ibl heye. Ji xwe j p ve min tu esern x ne dtine. Ev in end beyt ji qesda Ebbekr ibl:

Ev bendey x chan
Lazim div sira nihan
Zahir bikim qutb zeman
Da hon bizanin qiset
xek heb xews din
Insan hem j bn xen
Ne d'hate xab xwarin
Dam bi terka lezet
Nav ew qutb erf
ibl Ebbekr zerf
Yekser dib wek m zef
Dam bi tirs xeyet
Esl terqa x i ye
Ewil emr ahiye
x hakimek fars ye
Siltan mr ewket
Mr nihawend b ew
ah semerqend b ew.

EVDIREHMAN AXTEP Kitbeke w heye bi nav Rewzel Nem t de qala wesfn pxember mraca w kiriye. Kitb mnzm e, 360 rpel in. Kitb di sala 1302 hicr de hatiye nivsandin. Evdirehman teqld Ehmed Xan kiriye di ihirek de qala kurdmanc kurdmancan kiriye. Evdirehman di beyteke v ihir de dibje:

Me ev end lefzi rn kirin
Ziman di tirkan me p jkirin.

* * *

Heta niho me behsa wan camran kir ko bi nezm nivsandine xwediy dwan ne. Ji van p ve end mirovn din hene ko bi ihir mijl ne bne l di warn din de bi kurdmanc nivsandine. Em niho qala wan bikin.

Kurdzan Eleksandr Jaba j di kitba xwe de qala wan dike wel dixuye ko ev tit j j re ew melay kurdmanc bi devk gotine Jaba ew bi frensiz nivsandine.

EL TEREMAX Jaba dibje ko kurdmancan heta 1000 hicret ilmn dn eret bi zman ereb dixwendin. Pit 1000 melayek bi nav El, ji gund Teremax, ji qeza Miks rabye ji ber xwendin heta Bexday. El di medresn Bexda, Msil, Behdnan Soran de xwend di nav alimn heyama xwe de b b zanak serdeste. Ev Eliy Teremax pit ko vegeriya welat xwe rab di gund xwe de medreseyek ava kir bi ziman kurdmanc kitbeke tesrf j kir dersa feqehn xwe bi kurdmanc got. Hd hd ew kitb li Kurdistan belav b.

MELA NIS ERQETN J re Melay helqetn j dibjin. Xuya ye ko Erqetin an Helqetn gund w ye.

V melay daye pey El Teremax kitebn tesrf, zirf terkb bi zman kurdmanc nivsandine. Min ne esern El ne j yn nis dtine ji lewre min nikari b ez hin titan ji wan belav bikim.

MELAY ERWAS Melay Erwas kitbeke kiik l hja nivsandiye. Kitba w li ser nexwe dermann wan e. Mela t de qala nexweiyan dike derman her nexweiy kirina dermann j dibje. Min bi xwe kitb ne dtiye, ez bi salxdan dibjim. Dsan rawiyan gote min ko Melay Erwas di wext Evdil-Xan bav Bedir-Xan de rabye. Li gora v bi texmn Mela beriya niho bi 150 sal emir kiriye. Ji kitba w re Tiba Melay Erwas dibjin.

KITBEKE HISAB V paiy kitbeke kiik ketiye destn min, Kitbeke mewzn. T de qala hisab kirine. Ev in end beytn w:

Neh caran neh bi xwe hesb ke biltemam
Het yek in, tu bizan ya ez xulam.
Het caran ar end in eya rnbira
Ew sih d ne her zde ji te re.
Heft caran pnc end in eya tifl pik
Ew sih pnc in da ko p neb xudk.
e caran s end in eya sahib meqal
Ew deh het in tu bizan ya pr kal.
Pnc caran pnc end in ey mr ak
Ew bst pnc in tu bizan ey can ak.
ar caran heft end in tu bje v dem
Ew bst het in da tu hilnegr xem.

S caran neh bo te beyan kim ya delal
Ew bst heft in tu bizane ya heval.
Du caran ar end in min bo te kirye xet
Ew het temam in der v nezma pir xelet.
k caran k k e bizan ya nasiha
Bo feqr koy bjin fatiha.

Di dawiya v kitbok de bi ereb erhek heye. Li gora v erh xwed kitba xwe di sala 1345 rom de nezim kiriye; ber hevdeh salan. Gelo li k der? Li Tirkiy, Iraq an Sriy?

Xwendevann delal. Ev nivsara ko ji bo kitbek hindik l ji bo bendek hinek zde ye, li hire temam bye. Herwek min ji we re got li v bend ne wek bendeke tarxa edebiyat l wek lsteke ahirn me n kevin fedkirin. Hing hon dikarin xwe ji abn biparzin.

------------------------------------------
Azzan, Herekol, (1941), Hawar, Klaskn me, hjm. 33, rp. 6