ZIDYN LI IYAY KURMNC(EFRN)*

 

Kon Re

 

 

 

   Kurdn zid yn iyay Kurmnc(Efrn), li rojavay bajar Heleb; li deta Cm, quntara iyay Kurdax derdora iyay Lln(Seman), bi c war dibin jiyana xwe ji sed salan ve li v herm derbas dikin. Xuyaye ku pit herifandina impiratoriya Xalitiyan, zid di welat Mezopotamyay de belav bne, xwe li cihn as girtine   wiha j hin ji wan li iyay Kurmnc deta Cm bic bne.

   Drokzan dibjin; di destpka erx 13 an de, fermandarn Eybiyan pwendiyn xwe bi x Mend zid re ava kirine ew wek Mr Mran li ser tev kurdn herma am Heleb nas kirine. Di nav wan de kurdn iyay Kurmnc bi zid misilmanan ve. wiha xwe saln aramiy di bin desthilatdariya x Mend de derbas bne.

   Pit er ildran di sala 1514 an de bi taybet dema sultan Yavuz Selm, derbas Misr bye, w desthilatdariya am Heleb spartiye zeddn bag zid, y ku dibe ji neviyn x Mend, wiha zeddn bag zid seroketiya mrgeha Killis kiriye - Hing herma Efrn j bi ser Killis ve b- Wek tev mrgehn kurdan ku sultan Selm soza xweseriy bi wan re dab.

   Ta bi erx 17 an j, hj desthilatiye herma iyay Kurmnc tev di dest zidyn herm de b, l j pve hin bi hin ji dest wan derket, ew j bi sedema ku berber nekokiya xwe bi xwey di nav wan de balav b, hem j ji ber zilm zora karbidestn Osmaniyan ku er wan dikirin da ku wan bikin misilman.. wiha gelek ji er serokern zidyn iyay Kurmnc ji near bn misilman wek Mala Evdal li gund Birca Evdalo mala Baqb li gund Xezawiy..

   Bel, ber pit ku mirgehn kurdan bi dest Osmaniyan bne herifandin, her Osmaniyan xwestiye ku zidyn iyay Kurmnc wek zidyn devern din bikin misilman. Hem j Xiristyanan, di rka gerokn xwe re xwestine wan bikin Xiristiyan. wiha  di nav salan re 73 fermann qirkirin bi ser gel Kurd y zid de hatine,  herma Efrn j di nav de. Gelek caran t helandin koberiy bne bi dehan ji ern wan, ji near bne misilman..

   Di destpka erx 20 an de, dema ku Kurdistan bi snor dewletn dagirker hatiye pere kirin, hinge mr zidxan, li gor rewa gel Kurd y zid, zidxan kiriye 7 herm an (Sinceq), ji her hermek re Tawsek(Enzelek), bi nav kiriye, wek sembol ji hebn berdewamiya dn zid re, da ku pwend hevgirtinn gel kurd y zid ji hev qut nebin, bi hev re girday bimnin neyn helandin biaftin di nav misilmanan de. Vca Tawsek ji wan Tawsan bi nav (Taws Heleb) ji zidiyn sriy re hatiye terxan kirin. Her sal, di mehn bihar payz de Qewal koek, w Taws li hermn zidyan yn ku li Sriy ne digeranin wek: Efrn, Tirbesp, Hesek, Amd Ser Kaniy. ji w hing ve ta roja ro zid li herma Efrn deta Cm, li Hesek, Amd, Tirbespiy Ser Kaniy xwe parastine dijn.

   Tev ku zidiyn derdora Heleb Efrn dr (Lalia Nran), navenda rhan a zidyetiy ketine, l her wan ziman Kurd y ola xwe parastine. Ew j bi saya x, pr, Feqr, Mird, Biray Axret Qewalbjan.. Hem j bi saya mezargehn proz yen ku di nav kurdn Efrne de belavin wek:

   Mezargeha x Berekat: Ji mezargehn zidyan yn bingehne li bar Xizwiy ye, ser iyay x Berekat e, bar Efrn ye bi dor 30 km.

Mezargeha lxane: ikefteke di qontara iyay llne de hatiye kolan, bar gund Qbar ye, bi dor 2 km an bi dor 5 km an bar Efrn ye.

 Mezargeha Melek Ad: Dor 300 M dr  Mezargeha lxane ye, nzk kavln Eqbar a kevin e, di rex de goristana her kevnar a zidyan de yee.

 Birca Cind(War Xerq): An Birca Pbaweran, di rex goristana Qbar a kevin de ye. Dibjin bi keviran xweliya bi r stray hatib ava kirin, l mixabin niha wran e, bye kavil.

 Mezargeha Hicrika x Hisn: Bar gund Qbar ye, li ser rka goristan ye.

 Mezargeha x Rikab: Li gund x Eldr an li adr ye, ji mezargehn bingehn e, di rex de goristanek zidyan a kevnare heye, zidiyn van gundan miriyn xwe l vediatin Basofan, Kefer Zeyt, Xezawiy skan ..

 Mezargeha x Seyd: Di nava gund Feqra de ye.

 Mezargeha Parse Xatn: Li ser kp iyay Pars ye, di rex gund Qestela El Cindo de, di baxerb de goristanek Kevin heye di rex de kavl keleha malbata Cinbilat xuya dike.

 Mezargeha x Hemd: Dor du km bar baxerb Qestela El Cindo ye, di rex de goristana gunde kin kavln kevnar hene.

 Mezargeha x El: Di orta gund Basfan deye.

 Mezargeha Pr Cafer: Di rex goristana x Henan de ye a ku Dr. Nr Drsim tde hatiye vaartin.

 Mezargeha Eb Ke`ebe: Li gund Eb Ke`ebe ye, mezargehek giringe ji zidyan re, l mixabin pit ku gund vala bye b guhdan maye.

 Mezargeha x Menan: Li ser bilind cihek ye di ser Kefer Cen re, qurbanan l serjdikin heviyn xwe ji Yezdan dixwazin..

 Mezargeha x Qeseb: Li gund Kilt ye, ser iyay rewa an(Lln) e. Wek ikeftek ye, av j diniqute..

Bguman rola van mezargehn proz di mayn, parastin hebna dn zidxan de li herma Kurdax pir mezin e.

   Er, roja ro li herma Efrn, Kurdn misilman kurdn zid bi hev re dijn, jiyaneke wek hev, bi xwe nexweiy re, bi hev re derbas dikin. 

Nav Ern wan evin: Xalit, Anqos, Dawid, Kean, erqiyan(Qpan), Reikan, Denadiyan, Promer(rewa), Pr(Hekar),Xast(erq),Badnan,(Nasreddn)ikak, Dumil.

Gundn wan: 

Ji gundn zidyan li naveya ikakan:

1 - Qestela El Cindo: Dor 120 mal l mane.

2 Bafln: Dor 70 mal heye.) Ev herd gund tev zid ne

3 Qitm: 70 mal l mane.

4 Snka: nzk naveya era ye, dor 35 mal l mane.

5 Elaqn: Dor 25 malan l mane.

6 Sceraz: 3 mal l mane.

Ji gundn zidyan naveya Cm:

1 - Feqra: nzk Qbar Efrn ye dor 100 mal hene, tev zid ne.

2 Xezwiy: Dor 60 mal l mane.Mala x Hisn Birmo l ye.

3 -  Eqbar an Qbar: dor 70 mal l mane .

4 - Turind: Nzk Efrn ye, dor 20 malan l mane.

5 - adr: nzk Bast ye, dor 10 malan l mane.

6 eqela Cm: Dor 10 malan l mane.

7 ska: dor 10 malan l heye.

8 - Eyndar: Ew j nzk Efrn ye, dor 10 malan l heye.

9 Aka erq: dor 6 malan l mane.

10 Keferzt: Dor 40 malan l mane.

11 Qmo: du mal l mane.

Ji gundn zidyan li rewa Evin:

1 Basfan: 130 mal l hene tev zid ne.

2 Kmar: 10 mal l mane.Mixabin ku roja ro dibin xaparz.. Kaviln her kevnar li v gund hene, ji wan kavilan kevanek mezin li ser dergehek maye, weney du teyrn Taws li ser xuya ne

3 Gund Mezin: Bi ten 5 maln zidyan l mane.

4 Beiy: Dor 10 malan l mane.

Xelkn van gundan dor 1000 mal hene, wek wan j li Efrn, Heleb bajarn din hene. Mirov dikare bibje ku hejmara zidyn li herma Efrn yn ku li bajar Heleb Efrn akinc bne dor 25,000 nefer hene.

Bel ber erx 20 an hejmara zidyan ji hejmara wan ya ro btir b. W hing li naveya Cm 30 gundn wan hebn, li naveya ikaka 20 gund hebn, li naveya rewa/iyay Lln 18 gund hebn..

Eger mirov xweik di nav gundan, eran adetteqaldn wan de biponije, w bibne ku pirraniya xelkn Efrn ber zid bn..

 

zidyn Efrn gelek cejnan li hev proz dikin; wek: Cejna Rojiy: Ev cejin ji bi du bea ye; Rojiya il Zivistan ku di keve il il de rojiya il havn ku di keve il havn de. Cejna Sersal: Ev cejin, dikeve arema pn de ji meha Nisan a erq, hem j jre dibjin arema Sor. Cejna Xidir lyas: Hem j bi nav (Pxwn) an Bxwn, An cejna Miradan, t naskirin. Ev cejin mna cejna Valantain e an cejna Evn ye, dikeve roja na pn ji meha sibat a erq de. Rresmn v cejn yn taybet hene; div xwarinek ji heft bizrn nebatan yn wek: Genim, nok, fl, fisteq, behv, garis, kuncb kirin, pit ku tev bi hev re bne hr kirin, tr xw dikin vara roja na pn ji sibat dixwin li ser radizn her yek daxwazek dixe dil xwe de.. Dibjin Xwed  daxwaza wan pk tne.. Cejna wan a Bik: Ber cejna bik a misilmana ye bi rojek. L Cejna wan a Qurban: Bi eyn cejna Misilmanan a qurban re ye.

 

   Ji x, Axa maqln zidyan di destpka erx 20 an de, mirov dikare van navan bibje: Dewr axa emo, wek serok ern zidyn iyay Kurdax dihat nas kirin endamek b di komela Xoybn de. Pit kutina w di sala 1931 de, kur w Ceml Axa Ap w Omer Axa ji mala emo li gund Qbar, serokatiya zidyn Kurdax kirin. Weha j mala Izeddn eref li adr, ku pir wan niha bne misilman wek axa maqln zidyan dihatin nas kirin Hem j x El kur x Berekat, wek x serok era Denan dihat nas kirin, di sala 1994 an de wefat kiriye.

 

   Bel roja ro x Hisn kur x Hesen Birmo /1934/, li gund Xezawiy wek serok xek navdar e di nav tev zidyn Sriy de. Di roja 11/02/2009 an de m mala w gund Xezawiy min suhbetek dirj pre derbas kir.. W ji min re got ku hejmara me zidyn Sriy dor 50,000 nefer heye, ji wan 25,000 li herma Efrn Heleb ne 25,000 li Cizr ne. ji xn din yn ku ro di nav zidyn Efrn de hene: x Omer xo Bekir e, bi temen xwe xort e, li gund Qestela Cindo dimne. Hem ji x Mihemed Xell Kalo ye/1938, li gund Birca Evdalo dimne x Nr li Heleb, taxa x Meqsd dimne, ew biraziy x Hisn Birmo ye.

 

   Ola zidyan ji oln her kevnar e di dinyay de, olek iyay ye, li ser bingeh byern xwerist hatiye ava kirin. Kok rehn xwe ji br baweriyn xelkn her kevnar distne wek Hindiyan, Hindoewropiyan xelkn mezopotamiya. Hem j gelek br baweriyn aristaniyn kevin wek Someriyan, Babiliyan Ariyan Mdiyan bi xwe ve girtiye hilaniye... Er ola kurdn zid oleke iyay ye, oleke urist ye, Oleke aitxwazane ye.

 

Jdern perawzn ku min sde ji wan girtiye:

 

         Di rojn 10-11-12-/02/2009an de, bi gereke taybet, bo danheva pzannan li dor  gel Kurd yn ku bi ola xwe zid ne, ez me bajar Heleb, Efrn iyay Kurmnc an Kurdax(Deta Cm, Naeya ikaka iyay Lln(rewa). Di v ger de ez li gelek gundn zidyan geriyam, av bi gelek kalemr zanayn wan ketim min gelek pirs ji wan kirin. Ji wan kesn ku min ew dtin pirs ji wan kirin evbn: x Hisn kur x Hesen Birmo li gund Xezawiy, x Omer xo Bekir li gund Qestela Cindo, Mehmd kele li gund Qbar(Elhewa), Fad Hiso biraziy w Heval Hiso li Gund Qestel, Bav Evdo li gund Kmar, Dewr Nasir emo li gund Qbar wiha gelek kesn din. Li Heleb, taxa x Meqsd j, ez av bi gelek zidyan ketim, ji wan kalemrek bi nave Hesen Nebo, temen w dor 95 sal, jre digotin HEC, xuyaye ku ji ber end salan ve, tewafa Lalia Nran kiriye bye Hec..

         Dr. Zerdet, Bav Leheng: Kovara Lali 8/1997, Gundn Ezidyan li devera Efrn/Sriye.

         Roger Lescot: Kovara Elhwar 21/1998, Eair Cebel Elekrad/ Kurdax, mintqet Efrn, wergerandina B. va.

         Kemal Tolan: Kovara Lali 20/2003. zidyn li Kurdistana Rojava.

         Kon Re: Cimiyet Xoybn 1927 We Weqay Sewret Ararat 1930, Hewlr 2000.

* - Roja ro em dibjin Efrn, l ber bi nav iyay kurmnc dihat naskirin. Di heyam Osmaniyan de, nav w guhertin kirin Kurdax, pit ku Osmanl derketin heyam b ereb, Ereban nav w kirin Cebel Elekrad, v paiy li v yek j nesekinn, niha di nivsn xwe de dibjin iyay Heleb.

 

 

Kon Re

Qamilo 20/02/2009

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org