ZDIYN CIZR; TIRBESPIY, AMD,

SER KANIY HESEK

- 1 -

 

Kon Re

 

  

Pgotinek pdiv:

( Berriya Mrdn, bela biewite berrk bi ripin e, s konn re Kurmanc l vegirtin e, yek j Hem Ms ye, yek j Zor Temir Paa, bav min e, kon sisiyan kinik Derw Evd, kek Fatma, siwar Hedban, tirrad elgom, ew kil herdu av min e)

   Di sibata 2009 an de, cm iyay Kurmnc, nav kurdn ku bi ola xwe zd ne. Li gundn wan geriyam, av bi x Husn x Hesen Birmo, x Omer x Bekir mamoste Mehmd Kele ketim bi wan re axifm. Hem j m serdana mezargehn wan daw min lkolnek li dor wan berhevkir V paiy ez diponijm ku lkolnek li dor kurdn zd yn Cizr j amade bikim, wiha ta ku roja 25/05/2009 an hat min sehkir ku navdarek zdiyn Cizr li bajar Hesek koa daw kiriye.. Min pirs, gelo ew k ye? Ji min re gotin: Ew Hem Ehmed Eyo ye(Bav Snan e), ji malbata Derw Evd Axa ye.

   Di roja 28/05/2009 an de, m bajar Hesek na Bav Snan, di bin kon niy de, x Sed Heto pwaziya min kir ji min re got: x Elo ji Kurdistan, bajar Duhok hatiye, pisman rehmet El axa (El Yuksel ji gund Oglakci ye. Ev gund Derw Evd Axa ye li devera Wranar ye), di gel x so x Dena Eyo Xelef end mirovn din ji Tirkiy/ Wranar hatine.. wiha ez bi wan dame naskirin.. Ji mj ve min x Elo ji dr ve hev nasdikir, ew j bi rka nivsandin, l me hev nedtib.. end bi min xwe b, dema ku x Elo ji bo xatir min hevaln ku bi min re bn, duaya rehmet bo giyan rehmet Hem Eyo bi ziman kurd dengek bilind xwend

   Bi rast kon niya Hem Eyo li gor nav deng w b. Di bin kon niya w de, ez av bi gelek kalemrn zdiyn Sriy, tirkiy raq ketim her wiha v yek ez btir dehifdam ku lkolnk li dor kurdn me yn resen zdiyan amade bikim.

   Ew Kurdn her kevnar in.. Ta roja ro bi ziman, Irf adetn xwe kurdewariyeke  her resen dimenin. Nimj, badet duayn wan bi ziman kurd ye.  Di baweriya min de ta ku  ola wan a zdiyetiy hebe, w ziman kurd hebe.. Parastina v ol parastina kurdewariya resen e

   Wek ku diyare ziman nasnameya me a netewey diparze, di nav erx dewerann salan de dijminn me ji arhawr ve er ziman me kirine dikin, vca ez wek nivskarek kurd parastina v ola kurdan a kevnar ji parastina gel kurd ziman w dibnim. Ango parastina gel kurd yn zd, parastina ziman Kurd ye. Ji ber ku ziman bingeha hebna gelan e, azadkirina ziman, bi azadkirina welat ve girday ye..   Ji rexek din ve, wek ku diyare, di v heyam de civata mirovahiy bi lez bez ber bi aristaniy ve die.. Bay azad, demokras maf mirovan li seranser chan belav dibe.. her wiha di navbera gelan olan de cudah berber hin bi hin km dibe Diyare ku ew j ji ber zann, giyan birayetiy wekheviy ye Pwste em ba bi qedir, qmet bihay pven zanibin xebat u bizav di ber pxistina civata xwe de bikin, da ku em serbilind serfiraz di aristaniyek pket de bijn.

   Di v lkoln, ger xepartina xwe de, ez li devern zdiyan geriyam hn j ez bigerim, min ddar avpketin bi kalemr rhspiyn wan re kirin, wiha j bi yn Kurdn misilman re, ta ku ez li van baweriyn xwar sekinme.. Eger hin a an ne durist hebe, ez bihvme xwendevan alkariy bi min re bikin em bi hev re wan aiyan rast bikin.. Titek tekz nine wek ku Kurdan gotiye (Got b hest nine). Min nav wan kalemr rhspiyan, sala bna wan cih ku niha l akinc ne di dawiy v lkolne de nivsiye. 

zdiyn Cizr(Parzgeha Hesek):

   Wek ku me got; kurdn zd di dewleta Sriy de li du parzgehan jiyana xwe derbas dikin; Parzgeha Heleb(iyay Kurmnc) parzgeha Hesek (Cizr) an Berriya Mrdn Sinceqa Xelef Axa. Parzgeha Hesek: Ev parzgeha ku li ar devern w Kurdn zd hene. Ev parzgeha li her bakur rojhelat dewleta sriy dikeve, ji rojhelat ve tixb dewleta raq ye, ji bakur ve iyay Toros tixb tirkiy ye wiha ev parzgeh dor 300 k.m di ber snor tirkiy iyay Toros re dirj dibe. Ji Cizra Botan em Dicle ta bi Ser Kaniya Milan rojavay em Xabr. Kalemr dibjin ku ber em Zergan wek snor dihat naskirin di navbera Botan Milan de.

   Ji sed salan ve xelkn herma Cizr, li gor civata xwe a koeriy, n hatina zozanan germiyanan, nav li zincra Toros kirine wek:: iyay Maz, Hilliy, Xurs, Mrdn, Bagok(Tor) iyay Sp wiha j ji bar ve Deta Mrdn, Deta Xelef Axa Deta Hesinan her wiha Cizr li ser du bean, ji bakur ber bi bar ve, hatiye parvekirin:

1 Deta Mrdn an Berriya Mrdn: Deteke bi nav deng e. Ev det ji bakur ve, ji iyay Maz, hrikn Wranar, qela Hilliy, iyay Xurs iyay Mrdn destpdike ber bi bar ve dirj dibe ta ku digihje iyay Ebdulezz. Ji Rojhelat ve em Ceqceqe ji rojava  ve em Xabr e. Di Folklor Kurd de j, gelek caran pesn Berriya Mrdn hatiye dan.. Nexasim di destana Derw Evd de, ji ber ku byern v destine di v det de qewimye, wek van gotinn li ser ziman Edla Zor Temir Paa hatine gotin: Berriya Mrdn, bela biewite berrk bi ripin e, s konn re Kurmanc l vegirtin e, yek j Hem Ms, yek j Zor Temir Paa, bav min e, kon sisiyan kinik Derw Evd ye, Kek Fatma, siwar Hedban, tirrad elgom, ew kil av min e Dengbj Ermen / Kurd Aram Dkran j wiha pesn berriya Mrdn daye; Berriya me berrke dz e, poz keleha Mrdn bi ser de xz e, nav sing ber xelka min zr altz e wek ku diyare ji sedn salan ve hrikn Wranar qela Hilliy, derdora Mrdn Urfa y cih war era Dena, Saniya erqiya  ye.

2 Deta Xelef Axa(Sinceqa Xelef Axa) an Deta Dasika an Berriya Sinceq: Ev det j ji bakur ve, iyay Tor qela Dasika ye(iyay lka), an herma Hevrka ye, di pey re dibe deta Dasika an Sinceqa Xelef Axa wiha ber bi bar ve dirj dibe ta ku digihje gir Qeresiy iyay ingal. Ji rojhelat ve iyay Qereox Mossana ye(Qereox Mran) ji rojava ve em Ceqceq e. Ji mj ve ev qela det cih era lka ye bi tev bavik bern w ve../ Mze dikim ku hunandinek mukim di navbera nav lka Dasika de heye, l tnegihitim../   Hjaye em bjin ku deteke din, bi nav Deta Hesinan heye, Ev det j ji iyay Sp, nzk bajar Cizra Botan destpdike ber bi iyay ingal ve dirj dibe. Rojhelat v det em Dicle ye rojava iyay Qereox Mossana ye.

Era Dena: Hoza Dena; ev hoz ji gelek bavik bern ln zdiyan pk hatiye. Cih wan ji kevin ve ta roja ro Hrikn Wranar, qela Hilliy, iyay Mrdn derdora Rehay deta Sirc ye.  Bern v hoz j evin: Kekok, Romik, Xal Kepan, Mendik, Bekir, Prew, Rea, Golka, Bozan, N'man, E'vdew, E'rfoy, Hacik, Bastem, emik

Era lka an Dasika: Bo v Hoza drn lka; dikarim bibjim ku  ber Pr Al b herm, nav er Dasika b. L pit ku Pr Al hatiye, nav er hatiye guhertin bye lka. Dibjin ku ji heyam x Ad ve Pr Al hatiye gund Drdl nav fillehan l zahir bye pa ye nav zdiyn Dasika bi byera ku w rih bi leka kut ve aniye nav wan bye lkGund Drdl nzk gund lika Eliy Remo ye. Pr Al ji v gund destpkiriye oltiya zdiy a n li herma Tor Dasika belav kiriye.

L a rast ku ji sed salan ve Qela deta Dasika cih ware Era lka ye.. Ez dikarim bibjim ku devera Aliyan ya ku niha dikeve orta qela deta Dasika, ber snor sriy tirkiy de, niha mala Mer' Axa l akinc ne, ew ji ber nav Pr Al maye Li eyn herema Aliyan, gund Drnkevink goristanek mezin heye, mala Mer' dibjin ev gornn mala Heyder in her wiha niha gelek gund di w dever de hene bi gotina AL destpdikin wek: Al Bedran, Al Qos(Aleqos), Al Rea(Alarea), Al Qem(AlaQem).. Hem j

Era S'aniya: Cih v er ji kevin ve li derdora Wranar deta Mrdn ye. Bel ji mj ve tev Milan bne dibjin em Mil ne. Gelek bern v er hene roja ro li gelek gundn Cizr belav in wek: Top: Merkeb, Xirb Feqra, Xirb Dlan, Me'ik beek ji wan li gund Xirb Xw j heye.  Xermik: Kerengo, Her, ad, Berzan. Bilika: Dugir nzk Amd. Hac: Hin ji wan li gund Merkeb hene. Kerx: Dor 12 maln wan li gund Barzan hene. Pr Saniyan li gund Merkeb ye, ji wan re dibjin mala Pr Omer, niha ji wan Sebriy Pr Omer herd birayn xwe Sed Haco mane. Ji maqln era Saniyan li Cizr Mala Gur li gund Kerengo ye mala Ednan Salih Xelef li gund Merkeb ye.

Era Xalta: Nav hevbendiyek ye, ji gelek bavik bern zdiyan yn her kevnar pk t. Ew j wek hevbendiya bavik bern era  Denan, Dasikan Saniya ye. Ji mj ve ta roja ro cih war Xaltan di navbera herma Xerzan Biriy de ye. Bar rojhelat Qubn ye, li ser em Ridwan, bakur iyay Mava, nzk Eskf. Dibjin ku ber mezinn wan mala x Berekat bn li gund Day.. gotin; Dema mala Faro mala Dbo er dikirin, x Berekat xwe bida pita k ji wan, ew bi ser diket.. Ji gundn wan; Day, Memikan, Slan, Slexer.. v paiy meznahiya herm ketiye dest mala Osman Xell de, xwediyn gund Drhav. Di bar herma Xalta de iyay Tor qela Dasika ye, cih war era lka ye. Ji van beran pk t: Kefnaz, Taqa, Dasika, Bacola, Xerabiya, Bacin, Koan, Mezr, Qesir Belek, Gel Sor, Qulik, Knar, Br Gur, Ef, Gely Pra, Drwan, Kwex, Behmin..

   Ji hezar salan ve, det iyay Cizr wek xwik bira bn, di tengahiyan de hev hembz dikirin, di firehiyan de snga xwe ji hev re vedikirin.. Ji l, hoz ern herm re zozan germiyan bn.. L pit peymana Saykis Biko di sala 1916 an de, bi taybet pit danna (Xeta Elman), an herdu ivn hesin bo tirna Berln- Bexdad, di sala 1917 an de, xelkn herma Cizr bi iya det ve, hin bi hin ji hev hatin bidrxistin, snorek bi mayin tldir ew ji hev qutkirin.. Wiha xelkn iy Det, her yek navek n li yn din kirin. Yn binya Xeta Elman ji yn di ser re gotin Serxet, wiha j, yn di ser re ji yn di bin re gotin Binxet wiha em bn SERXET BINXET.

   Bel ku em plek li pa, li droka Kurdn zdiyan vegerin, li fermann tevkuj cenosidn ku hatiye sere wan mze bikin, nexasim pit fitwa ku miftiy dewleta Osman (Eb Elsud Elemad: 1491-1575), bi destra Sultan Silman Qann deran; bi kutin, talankirin firotina zdiyan.. (li Kovara Lali, hejmar 18/19, sala 2002an, rupel 35, gotar bi nav: Kurdn zd li Kurdistana Bar, vegere). Em bibnin ku ev gel me Kurdn zd, di nav sed salan re, t 72 fermann enfalkirin bne, ji hing ve ta bi sala 1918 an. Vca her ku fermanek dij wan rabye, wan ji near, ji ber mirin xweparastin, di berriya Mrdn re, ber xwe dane iyay ingal, hlna azad serxwebn, keleha xwniya wiha gelek ji wan er, bavik bern zdiyan xwe ghandin iyay ingal, yn nikarbn li berriya Mrdn, di nav ern Kurdn misilman de mane xwe parastine.. Bi hatina Fransizan re, wan j wek birayn xwe kurdn misilman gund di berriya Mrdn de avakirine jiyanek normal bi wan re derbas kirine wiha di s devern berriya Mrdn de komgundn zdiyan, ji ern wan yn tvel hatine avakirin wek bav kaln xwe, irf adetn ola xwe parastine ta roja ro.. Mirov dikare wan deveran bi van navan bi nav bike, li gor nzkbna wan deveran ji bajaran re; Hesek, Ser Kaniy Amd. L devera aran, ew zdiyn ku v paiy di sala 1926 an de bi Haco axa re binxet bne, devera Tirbespiy ye an Cerah ye ku di keve Sinceqa Xelef Axa de.

   Di v derheq de hjaye ez bjim ku gelek l, ber malbat li Cizr hene bi koka xwe zd ne, ji near bne misilman, ew j ji encamn ferman tevkujiyn zdiyan. Mirov dikare van navan bibje; Malbata Misto Paay koer, serok era Koer Mran li iyay Qereox Mossana. Ew bi koka xwe ji era Dena ne, ji dor 250 sal ve bne misilman. Era Bbilana; Xelkn v er j bi koka xwe ji era Dena ne, ji ber ferman tevkujiyan, ji ber dor 200 sal ve bne misilman dibjin ku serok era Milan, Ibrahm paay Mil ew j bi koka xwe zd ye li Kele Evd vedigere.. her wiha gelek malbatn ku bi esl xwe zd ne bne misilman li Berriya Mrdn hene wek malbata Cum'a ku Dr. Mihemed Salih Cum'a (wirdarek ji wirdarn serok Barzan ye ji v malbat ye ew bi esl xwe ji ingal hatine, ji ber Baok in.. Malbata Kele a Omer, ew j bi koka xwe zd ne niha gelek ji wan li Qamilo Cizr dimnin her wiha malbata Me'mo, malbata Hemo, malbata Ibrahm Xidir li Ser Kaniy wiha bi dehan malbat hene ku bi kok esl xwe zd ne. Ji xwe em Kurd ber misilmantiy bi tevay zd bn

Kon Re       /       Qamilo 22/06/2009     /     Berdewam heye..

 

  

   

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org