GETEK DI NAV BAXN CIZRA BOTAN DE

1-2 / 6

Kon Re

- 1 - 

   Ji mj ve, min divb ar Cizra Botan bibnim, ne ten dtin, l bel l j bimnim, l razm li ariyn w bigerim, bi xelkn w re biaxifim.. ji xwe serdana gora Mem Zn, Melay Cizr, Medreseya Sor, Burca Belek, gora neb Nh.. Xewnek ji xewnn min bn. Ev navn ku ji mj ve min bihstibn l min ew nedtibn, xewin b ji min re  ku wan ji nzk ve bibnim..

   Di 10 tebaxa2008 an de, zengil telefona min lda; xortek xwe bi min da nasn got: Ez Metn im, tu Kon Re ? Min got: Bel.. Got, ez ji aredariya Cizr xeber didim..Mamoste! ji 22 tebax ta 24 w, li Cizr bi drma Rmeta Ziman Ziman Rmet Rojn and Huner tne li darxistin,  gelo tu dikar bedariy bi me re bik..? Min l vegerand got: Ser avan, awa ez nikarim, ez ikikand me ji hatin bedariy re Min j pirs; gelo mijar ku ez p bedar bibim, pwiste li dor i zilan bigere? W got: Ya te kek Firat Cewer bi nav Qrna Mr Bedirxan: Hawar e.. Hem j got w Snemxan kea mr Celadet Bedirxan j, ji Pars b bedar bibe.. Bi v gotina w a daw re kfa min dubare b.. Daw me xatir ji hev xwest telefon girt min mizgniya na Cizra Botan guhest  zarokn xwe.

   V paiy min sehkir ku mamoste Deham Abdulfettah j, w bedar bibe. Vca me pwend di gel hev ava kirin di roja 20 tebax de me ber xwe da dergeh Nisnn em derbas Serxet bm.

Li dergeh snor, ji rex Serxet ve, end kes ji mirovn min li hviya me bn.. Diyariyn ku min ji wan re biribn, dane dest wan di eyn kat de xatir ji wan xwest, bi hviya ku li veger, ji n em hev bibnin li wan bibin mvan.

   Li Nisbn, em n broya Mustefa Yildirim neviy Ehmed Silman, axay Omeriyan. Camr, w biray xwe, y dermanfiro Omer Yildirim, li gor irf adetn kurdan, pwaziya me kirin. Me li gel wan firavnek kurmanc xwar, cih meyir j di nav w firavn de heb.. Di nav re em ketin giftgoyeke drok de, bi taybet droka mala Osman, axayn Omeriyan pewendiyn wan bi mrekn Botan re Pit ku me firavn xwar, kak Omer bal kiand ser xortek zrek bi nav Ardal an Mam El, mamoste ye li Nisbn ji nezk ve ew naskiriye.. Telefon jre vekir, Ardal hat, em ketin giftgoyeke drok a her kevnar.. Mamoste Ardal gelek bi ziman Avestay mijl dibe xwe di v war de westandiye..Ji me re digot ji ssa wirde ji min bipirsin..! J bi virde ez nzk nabim, ji we re..! Derfetek xwe b ku min hers mirov li Nisbn nas kirin, di gel ku min bav romannivs kurd Silman Demir j di eyn broy de dt hin kesn din ji Omeriyan.. Di w nav re me destr ji mazbanan xwest, ku r bidin me, em klkek, bi tena xwe li bajar Nisbn bigerin ta ku otomobla aredariya Cizr bi me ve b.. Ez mamoste Deham derketin, di ber parka bajr re derbas bn, me ber xwe da ziyareta Mazilevdn nava Nisbn, wek ku kurd bi nav dikin. Li ser dergeh ziyaret bi ereb weha hatiye nivsandin; Ev gora Zeynelabddn xwka w sit Zeyneb e, di sala 553 hicr de mirine.

   Ji wir, me ber xwe da Dra Mar Yaqb Nisbn, ew j li kleka ziyaret ye, xuya b ku erkeloc tde dixebitn.. Ji wr me ber xwe da park. Li park, ez av bi dostek bav xwe ketim, jre dibjin Hec Zahir, camr bi zor em rnandin avek cemid ayek ji me re xwest.. Hem j mala xwe an min da.. 

   Weha otomobla aredariya Cizr bi me ve hat.. Xwe bi me dane naskirin; Mrza Ron ji aredariya Cizr, di gel xortek bi nav nis lborna xwe xwestin ku hinek bi dereng ketin.. Me j xatir ji Mustefa Omer Yildirim xwest me ber xwe da Cizra Botan, landika aristaniy di Mezopotamiya de.. Bi rde, end min dixwest ku em li Alaqem bisekinin, weneyek ji v gund re biknim. ev gund ku di sala 1927 an de, 234 kes bi sax l hatin ewitandin, bi ten prejinek di bin teman de mab, ji mirin filit.. Hing Cegerxwn ev helbesta xwe a pn bi nav Pra Tor bi w behan hunanidiye:

Hilkime me jor, herd rex min bend rez

Min d prek t ji Tor, ker di berde t bi lez

Hate nzk rojbixrek da, wek min dil bi xem

Pireb b, por sp b, taq re b, r gewez

Min ji pr xwe di pirs; Ey met tu ji kuve t ?

Go ji Srt dime Brt, xwniya Rom me ez

Xan eywan kirne weran, mr jin ser j kirin

Min go pr qey tu kurd ? ye tilyn xwe bi gez

Got day; em dixwnin wek Cegerxwn gotiye:

Z bi xwnin, hev bibnin, bine Kurdistan bi lez.

   Dor kat 8 evar em gihan Cizr. Drekt em birin hotla Oner a ku li navenda bajr, li kleka ar r ye. l wr, aredar Cizr Aydin Budak wekl w Ahmed Dalmi pwaziya me kirin. Bi dtina wan, min pirsa hatina emre Snemxan kea mr Celadet Bedirxan kir got: Gelo w keng bigihje Cizr? We i hazir ji pwaziya w re kiriye ? Ev yekemn car e ku neferek ji malbata Mrekn Botan bi rengek ferm t war bav kaln xwe bajar Cizr.. Pit dor 160 sal ji surgn, zvar derbideriy..? min berdewam kir got, pwste bi dahol zirn pwaziya w bibe.. Camran bi ten li min guhdar dikirin.. Daw wan bi serxist, wek ku min divb zdetir kirin Ji min re gotin, Sibe var w bigihje Cizr, ro ew ji Pars gihtiye Stenbol sibe w bigihje Amed Cizr..Ji ber ku w dereng ev bigihje Cizr, em sibeha 22 tebax, li ber aredariy pwaziyeke layiq w bikin

   W ev pit bhinvedanek, em birin navenda Mem Zn: (Kultur Merkez), ev navenda ku di sala 2004 an de hatiye ava kirin, alakiyek nevend heb, ji strann jin mran p dihat, me j bi ad li wan guhdar kir ta bi daw b.

 

- 2 - 

   A din roj, ango 21 tebax2008, me dest bi gera bajar Cizr kir. Rbern me; kak Mrza Ron, nis xortek din bi nav Ridwan, bi wan re b, ev xort daw, xwe bi me da naskirin got; ez ji neviyn Elo Dno me. Bi v gotin re, xeyalan ez bi pa ve vegerandim, li heyam mrniya Botan zvirandim..Ew heyam ku ji keleha Baf re digotin; keleha Elo Dno.. Di w heyam de Elo Dno li ber mr Botan as bb wek hukumdariyek di keleha Baf de ava kirib, b bac nedida mrekn Botan. L v yek j nesekinb, bel w rka n hatina kelekvaniyan di et Cizr de, bi zincrek girtib, y bac nedaba Elo Dno, nikarib keleka xwe di et re derbas bike xwe bigihne bajar Cizr.. Bel xwendevano roka Elo Dno dirje.. Ridwan got ez ji neviyn Elo Dno me, ew j w sibeh bi me re li Cizr geriya di gel me hat em Zeytn Qesrika Gel..

   Medreseya Sor: Bel di destpka ger de, me ber xwe da Medreseya Sor, ev medreseya ku mrekn Botan, mr eref kur mr Evdal ji malbata Azzan, ber saln 1550z ava kiriye. Mr eref melay Cizr, heverxn hev bn Mel Cizr di v medresey de mamostey kiriye, hem j pesn mr eref daye dema di dwana xwe de dibje:

Ne ten Tebrz Kurdistan li ber hukm te bin

Sed wek ah Xurasan defrewar te be..

   Medreseya Sor di heyam xwe de zaningehek bi nav deng b, mr eref ji mal xwe ava kiriye.  ta niha bi nav Medreseya Sor navdar e, ji ber ku bi qermdn sor hatiye ava kirin. Di v Medresey da hem ilmn hemdem dihatin derisdan xelkn Botan bi w ilm dihatin perwerdekirin. Ne ten ilmn ol di v medresey de dihat dersdan, bel agirtn v medresey di war Fiqih, Hedis, Tefsr, tesawif, Rziman, Mentq, Exlaq, Tib, Drok, Matematk, Hendese, Endezyar, Mmar, Leker, Felsefe tev axn zanistiyn hemdem de, bi dil xwe dixwendan. Li gor ku min sehkiriye; di v Medresey de pirtk ji zimann ereb, faris osman dihatin wergerandin bo ziman kurd tev agirtan bi ziman Kurmanc dersn xwe digirtin. Rola zaravay Zaz Soran gelek km b Zaravay Kurmanc y sereke b..

  Mesrefa xwendin ji xezna Dwana mr Botan, mr eref dihat dan. Di baweriya min de, medreseya Sor di heyam xwe de, ne km zanngeha Elezher b, ya ku ro li welat Misr, bajar Qahr ye.. (Hejaye gotin ku di orta erx derbasby de x Sad Nres j divb zanngehek mna Medreseya Sor li Wan ava bike..) Ez li tev ode, xilwet hicrikn ve medreseya drok geriyam, bi melay Cizr re kr dr m:

Ger lliw mensr ji nizm tu dixwaz

Wer iir Mel bn! Te bi raz i hacet..

 Weha  rber me, ber me da ser gora melay Cizr:1570 - 1640, ya ku pereyeke ji medreseya Sor dikeve keleka w de j nizimtire ango di odak binerd de ye. Di medresey re, em derbas quba gora Cizr bn di derv medresey re, em derbas xank ku gora mel Cizr tde ye, bn. Me dt ku e gorn din li dor gora w hene.. Hina ji me re got, ev gorn mrekn Botan e hina j gotin, ev gorn agirtn Melay Cizr ne..

Gora neb Nuh: Ji wir me ber xwe da gora Nh pxember mizgefta w, gor gelek dirj b, min bi gavan pva dor 6 mitan dirj b. Nh pxember, ev ku ji ber tofan, bi ketiyeke mezin reviya..  Kevoka atiy bi nikilk xwe axek ji darn zeytnan, ji iyay Cd jre bir, wek mizgn ku gihaye bejay. Hem j iyay Cd pita xwe ji keleka w re xuz kiriye, wek ku kurd dibjin.. Di Quran proz de j hatiye: We estewet ela elcd.. Di gel gora Nh de, mizgeftek n bedew bi nav w hatiye ava kirin Hem j di rex de, axaneyek heye, xwarina bela li feqr fiqereyan belav dike.. Di bakur gora Nh de, bi end mitran, gora smail Eb L-z y Cizr ye, bi nav Bedzeman nas kiriye.  Dibjin, ew di war mekenk de gelek areze b ew yekemn kes e ku bra kirina Robot biriye.. l mixabin ez titek zde li dor jiyana w nizanim..

Medreseya mr Evdal: Di baweriya min de ev medrese kevntirn medreseye di bajar Cizr de, li ser dergeh w hatiye nivsandin, ku ev medrese di sala 1437 an de, di heyam mr Evdal Azz de hatiye kirin..

Gora Mem Zn: Gora Mem Zn di Medreseya mr Evdal de ye. Ev medreseya ku di orta goristana bajar Cizr de ye, di odak bin erd de, ji v medresey, ji rex bare ve gora Mem Zn e li ber ser wan gora Beko ye. Wek ku hn tev dizanin x Ehmed Xan di sala 1695 an de destana xwe Mem Zn li dor wan hunandiye.. Hin dibjin ez j bi wan re, ku Ehmed Xan ev destana xwe ji roka Mem Alan biriye, l bel, kirasek n l kiriye..

Goristana Cizr: Bajar Cizr ji kevntirn bajarn mezopotamiya ye. Tev ku et Dicle xwe li v bajar dipe, ev bajar bi sr beden b, hj kavln bedena w di gelk cihan de maye... Ji s rexan ve dergeh di sr de hebn, ew dergeh j bi nav bn wek: Dergeh iy, dergeh Tor dergeh Det.. Hem j ev bajar, ji mej ve ta roja ro bi end taxan bi nave wek: Taxa Keleh, taxa Mr El, taxa Tor.. Goristana Cizr dihundir Sr de ye cihek mezin ji bajar Cizr girtiye.. Medreseya mr Evdal gora Mem Zn j dikevin nava v goristan de.. Hem j gora ehd Orhan Dogan, Mustefa paa Miran bi hezeran gorn x ewliyan  hene.. Min di jiyana xwe de, goristan wek goristana Cizr mezin drok nedtiye..

Mizgefta Mezin: bi tirk( ULU CAMii: 12YUZYIL): Ev mizgeft bi mmar endazyariya xwe hunerek e mezin an mirov dide. Jixwe her 12 neqn ku li ser dergeh w hatine xemilandin, mirov diheyirne, yek mna ya din nne. Di temaekirin pojinandina wan neqan de, mirov prg sembola ola zdiyan dibe, (ango mirov bi simbl), hem j stra Cihyan, a e niik, wiha j xa kiristyanan.. her weha her 12 neqi di rex hev de, di ser deriy mizgefta  mezin re li ber avan rz dibin diyarin. Mizgeft li ser dor 30 stnn gulover str ji kevirn re bilind dibe .. Em li hundir mizgeft geriyan, l Mihraba w(Cih mam), wek ku pdiviye hebiwa min nedt, ji bil Mihrabek n, ku ji text hatiye kirin. Xuyaye ku ev mihraba text pit islam hatiye kirin.  Di baweriya min de, gelek erx dewran di ser v mizgeft re derbas bne, gelek olan ev mizgeft bi kar anne. Dibe ku di destpk de perestgeha zdiyan b, di pey re bye a Zeredetiyan, weha bye Kent ji Cihyan re Dr ji Kirstyanan re, ta ku di sala 639 an de misilmanan ji xwe re kiriye mizgeft bo nimj.. Jixwe minare ji avaniya mizgeft cudaye, dikeve bakur de ji minareyn mizgeftn dinay tev bi cdaye; Ji xwar ve arik ber bi azman ve dirj dibe, di ser re gulover an gindor di ser wan re ttik ber bi azman  bilind dibe.. Di baweriya min de ev mizgeft di destpk de wek perestgeh an kent hatiye ava kirin di pey re bye dr mizgeft.. Ji mizgefta mezin, me ber xwe da ariya bajar Cizr a kevin. Plek em li bazarn w geriyan.. Germa w zde b.  Bi vexwarina ava cemid ayek re, min end pirs ji kalemrek Cizr kirin: ima jinn w kincn re li xwe dikin xwe dinixumnin? Li min vegerand: na li ser Mem Zn e, ji heyam wan ve jinn me ciln re li xwe dikin yn ku weha cil li xwe nekin ew ne ji Cizriyn esl in.. Daw me ji kak Mrza xwest ku me bibe Westan. Wek yek ku bicefil e, ji min pirs, mamoste! tu ji k Westan nas dik ?! ro roj, Westan bye parka bajar alakiyn rojn and Huner, w l bene li darxistin.. Me ber xwe da Westan.

Westan: Di heyam ber de, meydanek fireh mezin b, li rojhilat bajar Cizr, ser perav et Dicle...Di v meydan de pehlewan kom dibn hunera xwe an xelkn Cizr didan. Cizriyan hespn xwe l dibezandin l cird dikirin. Di wext er ceng de lekern Botan l diciviyan, kom dibn kar xwe er dikin.. Hem j wek seyrangehek b ji xelkn Cizr re.  Roja ro j, eyn seyrangeh ye, bye parka bajar Cizr tev alakiyn rojn and Huner, di bin siya darn w de, li ser perav ava Dicle, di bin pala iyay Cd de bi bedarbna Emre Snemxan kea mr Celadet Bedirxan hatin li darxistin.

Burca Belek: Me ji Mrza nis xwest ku me bibin bi rex Burca Belek ve. Gotin mamoste! Qedexeye, qijleya leker ye. Em dikarin di ber re derbas bibin.. Weha em li otomobl siwar bn di rex Burca Belek re derbas bn. Tev ku ji dr ve Burca Belek wran xuya dikir l kaviln w yn re sp paye, bilind berz xuya dikir. Hj qijleyeke leker ye, cendirm tde ilvtkan didin.. Qedexeye ku mirov nzk bibe.. Di baweriya min de, Burca Belek, ev avaniya ku et Dicle l difitile, li na newarek drok gelek kevnar hatiye ava kirin. Burca Belek ji sed salan ve cih rnitina mrekn Botan b, cih wir miwira wan b, cih ra tevdra wan b.. Dibjin ku ev avan ber hezar ssed sal hatiye avakirin, bilindahiya dwarn w, sh metro ye. Li ser dergeh w wneyn du ran hene, yek li iyay Cd yek li iyay Gabar mze dikin. Di hundir Burc de il ode hene, hem j zindana tewanbaran di gel axaneyan ch mvanan hene. Her weha holeke fireh dirj bo rnitina mr civata w  heye. Dibjin ku deh ode j bo mvanan di hundir Burc de hene. Dora Burc ji bi bexeyn ku bi ava Dicle dihatin avdan xemiland b. Gra Mr Mihema dikeve baxerb Burc de, Rez Mra dikeve bakur Burc de Westan wek ku me ber niha qal kir, dikeve rojhilat Burca Belek de..  Ji dr ve min end wne ji Burca Belek kiandin.. L sed heyf mixabin ku war ra biyan l dikin gra.. V dan sibeh, em tra xwe geriyan ta ku em westiyan li  hotla Oner vegeriyan.

 

Kon Re

Qamilo   05/09/2008

Hj berdewam heye..

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org