GEŞTEK DI NAV BAXÊN CIZÎRA BOTAN DE

 6 / 6

Konê Reş

   24 Tebaxê 2008/ Roja Yekşemê: Ji saet 10ê sibê ve, li parka Şaredariyê, li ser peravê şetê Dicle û di bin navê Dîwana Dengbêjan de, me guhdariya dengbêjên Cizîra Botan kir. Ew jî ev camêr bûn: Silêmanê Şirnexî, Cemalê Mihê, H. Ehmedê Şilyanî û Evdirrehmanê Mehmûdê Ala. Di wê guhdariyê de mîr Celadet Bedirxan û dengbêjê wî Ehmedê Fermanê Kîkî hatin bîra min. Wan dengbêjan em di warekî kurdî Botanî de kûr û dûr birin; Xelefê Şûvî anîn bîra min, ewê ku razî nebû ji Ezdînşêr re bibêje mîrê Botan, bi tenê jêre got: Ezdînşêr begê Botan e. Dema ji neçarî dikeve serê govendê de û distirîne:

Ez Xelef im Xelef im          Haware mîro hawar e

Ez Xelefê Şûvî me             Ezdînşêr begê Botan e

Ji eşîra bi hevî me             Haware mîro hawar e

Ez Xelefê Botî me              Deng dengê mîrê Botan e..

   Piştî bêhinvedanekê, em di gel Emîre Sînemxan Bedirxan çûn şaredariyê, ku em silavekê li şaredar Aydin Budak bikin,  hem jî spasiyên xwe jêre pêşkêş bikin. Li şaredariyê camêr ji bo her yekî ji me çend pirtûkên ku li dor Cizîra Botan hatine çap kirin dane me, di pey re, wî her yek ji me, bi xelateke yadîgarî, wek bîranîn bo festîvala 2mîn a Rojên Çand û Hunera Cizîra Botan, em xelat kirin. Û weha ger û geşta bajarê Cizîrê destpêkir. Li gor programê gerê, em bi wan re çûn wan cihên ku berê me ew dîtibûn wek: Medreseya Sor,  Medreseya Mîr Evdal, Gora Mem û Zîn, Mizgefta Mezin, Gora Nûh Pêxember û gora Parlementerê kurd, yê ku di adara 1994 an de hat girtin û zêdeyî 10 salan di zindanê de ma Orhan Dogan: 1955 - 2007, di nav re me xwe ji wan vedizî û em çûn wan cihên ku me navên wan bihîstibû lê nedîtibûn wek: Seqlanê Mema, Kaniya Qesara, Nêrgizî, Şikeftên Kora û Seqnefîs..  

Seqlanê Mema: Em çend kes bûn, bi rêberiya kak Abdulcebbar Cizîrî, me berê xwe da başûrî bajarê Cizîrê, li ser rêka Zaxo û Eyndîwerê, nêzîkî sînorê sûriyê bi dor 2 km an, em gîhan çemê Seqlanê Mema. Seqlan; Çemekî biçûk e, ava wî ji kaniyên çiyayê Spî dizê û ber bi başûr ve diherik e ta ku di nav tixûbên Binxetê de tevlî çemê Dicle dibe.. Li wir, em çav bi kavlê pirek kevnar, di rengê pira Bafit de ketin, lê jê biçûktir bû. Hem jî kavlên sê aşên avî hebûn.. Dibêjin ku berê cend daristan li dor çemê Seqlan hebûn, her dem şîn bûn û ew dever xweş seyrangeh bû ji xelkên Cizîrê re, nexasim di havînan û payîzan de.

Kaniya Qesara:  Ev kanî jî nêzîkî çemê Seqlan e. Ava wê jî tevî ava Seqlan dibe û ber bi Eyndîwerê ve diherike. Ji mêj ve jin û keçên Cizîrê cil û cawên xwe têde dişûştin, hem jî wek seyrangehekê bû ji xelkên Cizîrê re. Navê vê kaniyê gelek caran di Memê Alan de derbas dibe. Piştî ku Mem gihaye Cizîrê, yekemîn car, li ser vê kaniyê çav bi Zînê ketiye. Mixabin roja îro ne ava Seqlanê Mema û ne ava kaniya Qesara wek heyamê berê diherikin. 

Nêrgizî: Ji mêj ve du seyrangehên ku di buharan de bi nêrgizan dihatin xemilandin, li derdora Cizîrê hebûn; yek jê li bareşî Cizîrê bû, niha cihê wê bûye nexweşxane, a din li başûrî Cizîrê ye, nêzîkî Seqlan û kaniya Qesara, ew jî niha di nav sînor de hatiye peçekirin, beşek jê ketiye rexê sûriyê de. Navê nêrgizî li van herdû gulgeşt û seyrangehan hatiye kirin ji ber ku di buharan de, nêrgiz bi tov li wan cihan çêdibûn. Ji Seqlan, me berê xwe da bareşî Cizîrê, cihê herî bilind di ser bajar re ku niha nexweşxaneya bajar li ser ava kirine, Ji wir me li bajarê Cizîrê temaşe kir. Bajar bi tevayî xuya dikir, minareyên mizgeftan ber bi asman ve bilind dibûn, goristana Cizîrê, bê ser û ber di hundirê kavlê sûra wê de xuya dikir.. Ji wir me xwe berê da Şikeftên Kora û Seqnefîs.

Şikeftên Kora: Ev şikeft li ser rêka Eydîwerê û Zaxo ne. Dibêjin di heyamê mîrekên Botan de û ta bi heyamê Mîr Bedirxan, ev şikeft terxankirî bûn bo koran û hejaran. Da ku bajarê Cizîrê ji koran paqij be, ew şikeft ji wan re terxan kiribûn. Di wî heyamê ku dermanê xuriyê nebû, xelik bi xuriyê diketin û piraniya wan kor dibûn, vêca mîrekên Botan ew şikeft bo wan koran terxan kiribûn û di nav gel de belav kiribûn ku, kesê Zekata xwe an xêrekê bike, bela bide korên wan şikeftan. Û weha ew şikeft bi navê Şikeftên Kora hatine nas kirin.

Seqnefîs: Kaniyeke avê ye. Berê, derî sûra bajarê Cizîrê bû. Havînê ava wê sar e û zivistanî germ e. Xaniyek li ser vê kaniyê hatiye ava kirin, di hundirê wî xanî de birkek heye bo şûştin û helal kirinê. Dibêjin ku ev kanî bi taybetî hatiye terxan kirin bo wan kesên ku bi cenabet bin, ji dê û bavê xwe şerim dikin ku di mal de xwe tahir û helal bikin, vêca diçin derî bajêr xwe di vê kaniyê de helal dikin.. Gotin Seqnefîs; Bi gelek dengan tê bi lêv kirin hin dibêjin; Senefîs, hin Seqnefîs û hin Sitnefîs dibêjin.. Lê dibe ya rast dibe ku bi navê Sitiya Nefîs hatibe bi nav kirin û Sitiya Nefîs jina mîrekî Botan be û gelekî hez vê kaniyê dikir, ji lewre bi nave wê hatiye naskirin. Belê ji ber sivikbûnê, roja îro jêre dibêjin Seqnefîs. Dibêjin ku di heyamê berê de dora vê kaniyê bi kulîlk û nêrgizan dihat xemilandin. Ji ber vê yekê di gelek çîrok û stranên Cizîriyan de, navê Seqnefîs û Seqlanê Mema derbas dibe, wek vê stranê:

 Cizîr xweş meqam e, berberî Misir û Şam e,

Seqnefîs hemmama me ye, Seqlan piçekî zêde ye..

Li gor ku ji me re gotin, gelek seyrangeh û gulgeşt li dor bajarê Cizîrê hene, ew derfet bi me re nebû ku em herin wan jî bibînin. Hin ji wan di tixûbên Cizîrê de ne û hin ketine nav tixûbên dewleta sûriyê de wek: Eyndîwerê, Pira Bafit, Kaniya Xeyda û Nêrgiziyek ku ketine nav sînorê sûriyê de, lê yên mayî ji wan seyrangehên ku Cizîriyan xwe li wan digirtin evin: Rezê Mîra, Caferê Sadiq, Cotikê Tûyan, Şikeftan, Mîr Hesen, Eyntirbê, Keylûşk, Emerî, Lawikê Xerîb, Kaniya Emo, Serê Sinsalê, Newala Tilik, Çemê Kursî, Çemê Cihûyan, Sitya Heyat, Mam Elo, Kaniya Evdilcelîl, Mîr Evdal, Banê Cirf, Şikefta Dilop, Delavê Qitkan, Borê mirîşkan.. Hêjaye gotinê, ku ji kevin de û ta roja îro, her çarşem jinên Cizîriyan diçin Westanî, li ser peravê Şetê Dicle, ku îro bûye parka Şaredariyê, xwarina xwe bi xwe re bibin û roja xwe di bin wan darên çinar û  maziyan de dernas dikin. Bi tenê jin, keç û zarok diçin, çênabe ku zilam di nav wan de hebin.. Hem jî xelkên Cizîrê, bi hatina Çarşema Reş re ku dikeve meha nîsanê de, derdikevin seyranan, derî bajêr, ji sibehê ta bi evarî dimînin.. Di be ku ev teqlîd ji pêşiyên kurdan yê ku berê Êzîdî bûn hatibe girtin, ji ber ku roja çarşemê rojeke pîroz e li gel Êzîdiyan...

Danê piştî nîvro, panela festîvalê bi gotûbêja kak Samî Tan destpêkir, ewa bi navê Di pêşketina zimanê kurdî de rola dîrokî ya Cizîrê. Mamoste Tan bi têr û tesel li dor dîroka zimanê kurdî û Cizîra botan xepart, rola Cizîrê, ji kevin û nû de, di parastina zimanê kurdî de anî ziman û got: Cizîr xwedî cihekî girîng e û li Cizîrê tenê zimanek hatiye bikaranîn û ew jî kurdî ye. Mamoste Samî Tan bi lev kir û got; ku li bajarên Kurdistanê yên din zimanên cûda di gel zimanê kurdî hatine bikaranîn û ji ber vê yekê di zimanê kurdî de Cizîr girîng e.. Tan diyar kir ku Cizîr bi çand, ziman û hemû tiştên xwe ve kurdewar e.. û her weha kak Tan di berdewamiya axaftina xwe de got: 200 sal in li ser Cizîrê polîtîkayên kirêt têne meşandin. Lê gelê Cizîrê li hemberî wan kirin, zext û zordariyan dîsa jî li zimanê xwe xwedî derketiye. Ji ber vê yekê Cizîr di mijara zimanê kurdî de xwedî cih û mîsyoneke girîng e.

 Piştî bêhinvedanekê gotûbeja min û kak Firat Cewerî destpêkir. Gotûbeja min bi navê Qêrîn û Hawara Mîr Bedirxan bû. Di gotûbejê de min di derbarî Bedirxaniyan de agahî dan û anî ziman ku koçberiya malbata Bedirxaniyan ji sala 1847’an dest pê kiriye. Her weha min diyar kir ku her çiqasî li sirgunê mabin jî û dûrî Cizîra Botan jiyana xwe ji dest dabin, lê qet wan gelê xwe ji bîr nekirin û her gav ji bo gelê xwe xebitîne. Û ez pêde çûm û min got: Malbata Bedirxaniyan gelek komele, dibistan, kovar û rojnameyên kurdî ava kirine... Yekemîn rojnameya kurdî bi nave KURDISTAN di 22ê nîsana 1898’an de li Qahîreyê hatiye derxistin. Bedirxaniyan di hin deman de, li cihên cûda 7 komele ava kirine, 10 dibistan çekirine û 10 rojname derxistine.. Di pey min re kak Firat Cewerî di gotûbêja xwe de bi bîranîna Mehmed Ûzûn û Ordîxane Celîl dest bi axaftina xwe kir. Û axaftina xwe di derbarî çîroka çapkirina Kovara Hawarê de anî ziman û got ku kovara Hawarê bingehê kurdiya nûjen avakiriye. Her weha Cewerî bilev kir û got: Min  hemû hejmarên kovarê ji nû ve çap kirine lê kurd li kovarê xwedî derneketine.. He weha wî çîroka xwe û çapkirina Hawarê anî ziman û got,; Di sala 1987 an de çûm sûriyê/bajarê Banyasê, bal Emîre Rewşen Bedirxan min ji cem wê hin hejmarên Hawarê anîn. Min divîbû wan ji nû ve çap bikim. Lê mixabin gelek hejmar ji wan kêm bûn. Rehmetî Mihemd Uzun ew hejmarên kêm dane min. Ew di sala 1985 an de çûbû bal Rewşen xanim sûriye, bajarê Banyas û wî tev hejmarên Hawarê anîbûn.. Û got, Divê hemû hejmarên kovara Hawarê di malen kurdan de cih bigirin...

   Konsra bi dawî anîna festîvalê, ji bo bîranîna Orhan Dogan û Yahya Menekşe hatibû terxan kirin. Konser li stadyoma bajarê Cizîrê pêk hat û bi stran û dengên koma Koma Rewşen, Aynûr Dogan û Xero Ebbas hat xemilandin, cemawerekî zor zexim ji xelkên Cizîrê, Şernex, Nisêbînê û Silopî hazir bibûn.

*Bajarê Cizîra Botan Bûka Mezopotamya ye*

   Cizîra Botan bajarekî gelekî kevnar e, mirovahiyê mora xwe li gelek perestgeh, mizgeft, keleh, qesir, pir, sûr, burc, û gelek avahiyên wê yên cur bi cur xistiye. Gelek şaristanî têre derbas bûne û her şaristaniyekê bermayê xwe, şop û şûna xwe lê hiştine. Bajarê Cizîrê Botan ji kurdan re bajarekî pîroz e, ew jî mîna bajarê Qudsê ye( Orşelîm) e. Ji ber ku hêjî ew bajarê Kurdî yê orjîmal e; Kurdîtiya xwe parastiye, zimanê kurdî di kolan û çarşiyên wê de tê axaftin û yê bazarê ye.

Jixwe wek ku tê zanîn, piştî tofana Nûh Pêxember mirov li herêma Botan ango Mezra Botan; bajarê Şernex û Cizîrê bi cih bûne. Di pişt re di cîhanê de belav bûne. Dibêjin dema keştiya Nûh pêxember li ser çiyayê Cûdî sekiniye, nav li çiyayê Cûdî hatiye kirin û gotine (Cî dî), ango keştiyê wî cihek ji xwe re dît.

Di Qurana pîroz de jî hatiye: ( We estewet elel Cûdî), ango keştiya Nûh pêxember li ser çiyayê Cûdî sekinîye.. Jixwe kurd dibêjin; di heyamê tofanê de, dema keştiya Nûh di ser çiyayê Şingalê re derabs bûye, li çiya ketiye û konek têde vebûye. Mar xwe kiriye gulofîtek û ew kon girtiye, da ku av nekeve keştiya wê de.. Û dibêjin ku kevokê bi nikilkê xwe şaxek ji dara zeytûn;, wek mizgînî ku nêzîkî bejayê dibin, ji çiyayê Cûdî ji Nûh pêxember re aniye û ji wê hinge ve kevok û şaxikê zeytûnê bûne sembola aşîtiyê. Hem jî dibêjin ku navê Nûh pêxember ji gotina (Nû) a kurdî hatiye, bi wateye nûbûnê. Ji ber ku dinya wê hingê ji nû ve hatiye ava kirin. Dema ku Nûh û her heştê hevalên xwe, li ser çiyayê Cûdî ji keştiya xwe daketine, wana di quntara çiyayê Cûdî de gundek bi navê Heştêyan ava kirine. Ew gund ta roja îro jî di pala çiyayê Cûdî de ye. Xuyaye ku di pey gundê Heştêyan re, bajarê Şernexê hatiye ava kirin û jêre gotine Şarê Nûh ango bajarê Nûh an şarê Nû… Bi dirêjiya demê û pirbûna mirovan re xelk ji herêma Botan derketine û li dinyayê belav bûne û weha kurdmanc li cihê xwe, herêma Botan mane û ji wan re hatiye gotin Kurdmanc, ango( Kurd Man li Cî).

     Di baweriya min de bajarê Cizîra Botan ji kurdan re mina bajarê Mekke ye ji Ereban re. Zimanê wê jî ji kurdan re mîna zimanê Qureyşiyan e ji ereban re.. Ji kevin de û ta roja îro zimanê kurdî tekane zimanê axaftina xelkên wê ye. Zimanê danûstandin û bazirganiya wê ye. Di roja îro de bajarê herî dawîn e di nav kurmancaxêvan de, ku bi tenê zimanê wê kurdî ye û zimanê kurdî parastiye û diparêze. Piştî ku serhildana mîr Bedirxan di sala 1847 an de beravêtî bûye, mîr û malbata xwe di sirgunê de dûrî welatê Botan jiyana xwe derbas kirine û bi taybetî piştî damezirandina komara tirkiyê di sala 1923 an de, şerê ziman, dîrok û hebûna kurdan bi tundî hatiye kirin. Ango ji 161 salî ve xelkên Cizîrê li ber xwe didin.

   Ji 95 salî ve, dagirkeran bi sedema ku zimanê kurdî ne mine, bi rêk û pêk şerê zimanê kurdî kirine. Zimanê kurdî wek sembola paşverûtiyê û nezaniyê destnîşan kirine û dikin. Û dagirkeran, ne tenê planên bişaftina çand û ziman li ser kurdan meşandine, lê belê wan xwestiye ku kurdan di her warî de paşketî û asîmîle bikin... Lê Botanî, di roja îro de şerm dikin ku bi hev re bi tirkî biaxifin.. Xuyaya ku Mîrên Botan jî, digel serhildan, nakokiyên xwebixweyî û têkçûnan, hişmendiyeke kurdewarî di herêma Botan de çandine. Her weha di bin desthilatiya wan de çandek kurdewarî hatiye afirandin û zimanê kurdî wek zimanekî şaristaniya pêşketî di nav çerx û dewranên salan de hatiye bikaranîn û cihê xwe girtiye.. Wêjeyek bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û weha gelek zanyar û rewşenbîr ji nav civaka Botan derketine. Nav û dengê gelekan ji wan di cihanê de belav bûye. Armanca dagirkeran ne tenê pişaftina çand û zimanê kurdî bû, belê wan xwestiye ku  hişmendiya dîrokî jî, ya gelê Botan ji holê rakin… Li gor ku min dît û nas kir, dîroka mîrnîşîna Mîrekên Botan a ku di herêmeke berfireh de, bi navê Mezopotamiya ku dor hezar salî dûmkiriye, qet destûr nedaye û nade dagirkeran ku planên xwe bi rehetî derbas bikin, her dem û gav Botanî bûne kelem û asteng li pêşiya projeyên wan… Ji ber ku xelkên Botan, di dîrokek dirêj de, ji hêla Mîrekên Azîzan ve, bi hezkirina ziman û welatê xwe hatine perwerde kirin. Lê sed heyf û mixabinî ku nezaniya me jî bûye alîkarî ji dagirkeran re ku, pêmayên me yên dîrokî li ser piyan nemîn in…! Burca Belek û gelek şûnewarên dîrokî yên din wêran bûne. Ji bilî wan, gelek cihên dîrokî hene, ku şop û şûna wan nema xuya dikin. Dagirkeran jî gelek cihên dîrokî wêran kirine, hin jî di bin ava Dicle de mane.. Gelek cih jî di bin erdê de nebedî ne, xebat û xepartin ji wan pêwîste..

Û tevî ku roja îro, 84 mizgeft li bajarê Cizîra Botan hene û dewlet tirkiyê mehiya 84 Melayan dide, lê min ew bandora olperestiya îslamê a zêde lê nedît..

   Erê! Cizîra Mîr Şeref; Roka jiyanê ye.. Landika şaristaniya mirovahiyê ye.. Navendek ji navendên olên cîhanê ye.. Deftera afirandina ramyariyê ye.. Kaniya reseniya kurdewariyê ye.. Keleha berxwedana azadî û zimanê kurdî ye.. Heca kurda ye û bûka Mezra Bota ye (Mezopotamya ye).

çapkirin