GETEK DI NAV BAXN CIZRA BOTAN DE

 6 / 6

 

Kon Re

 

 

   24 Tebax 2008/ Roja Yekem: Ji saet 10 sib ve, li parka aredariy, li ser perav et Dicle di bin nav Dwana Dengbjan de, me guhdariya dengbjn Cizra Botan kir. Ew j ev camr bn: Silman irnex, Cemal Mih, H. Ehmed ilyan Evdirrehman Mehmd Ala. Di w guhdariy de mr Celadet Bedirxan dengbj w Ehmed Ferman Kk hatin bra min. Wan dengbjan em di warek kurd Botan de kr dr birin; Xelef v ann bra min, ew ku raz neb ji Ezdnr re bibje mr Botan, bi ten jre got: Ezdnr beg Botan e. Dema ji near dikeve ser govend de distirne:

Ez Xelef im Xelef im          Haware mro hawar e

Ez Xelef v me             Ezdnr beg Botan e

Ji era bi hev me             Haware mro hawar e

Ez Xelef Bot me              Deng deng mr Botan e..

   Pit bhinvedanek, em di gel Emre Snemxan Bedirxan n aredariy, ku em silavek li aredar Aydin Budak bikin,  hem j spasiyn xwe jre pk bikin. Li aredariy camr ji bo her yek ji me end pirtkn ku li dor Cizra Botan hatine ap kirin dane me, di pey re, w her yek ji me, bi xelateke yadgar, wek brann bo festvala 2mn a Rojn and Hunera Cizra Botan, em xelat kirin. weha ger geta bajar Cizr destpkir. Li gor program ger, em bi wan re n wan cihn ku ber me ew dtibn wek: Medreseya Sor,  Medreseya Mr Evdal, Gora Mem Zn, Mizgefta Mezin, Gora Nh Pxember gora Parlementer kurd, y ku di adara 1994 an de hat girtin zdey 10 salan di zindan de ma Orhan Dogan: 1955 - 2007, di nav re me xwe ji wan vediz em n wan cihn ku me navn wan bihstib l nedtibn wek: Seqlan Mema, Kaniya Qesara, Nrgiz, ikeftn Kora Seqnefs..  

Seqlan Mema: Em end kes bn, bi rberiya kak Abdulcebbar Cizr, me ber xwe da bar bajar Cizr, li ser rka Zaxo Eyndwer, nzk snor sriy bi dor 2 km an, em ghan em Seqlan Mema. Seqlan; emek bik e, ava w ji kaniyn iyay Sp diz ber bi bar ve diherik e ta ku di nav tixbn Binxet de tevl em Dicle dibe.. Li wir, em av bi kavl pirek kevnar, di reng pira Bafit de ketin, l j biktir b. Hem j kavln s an av hebn.. Dibjin ku ber cend daristan li dor em Seqlan hebn, her dem n bn ew dever xwe seyrangeh b ji xelkn Cizr re, nexasim di havnan payzan de.

Kaniya Qesara:  Ev kan j nzk em Seqlan e. Ava w j tev ava Seqlan dibe ber bi Eyndwer ve diherike. Ji mj ve jin ken Cizr cil cawn xwe tde ditin, hem j wek seyrangehek b ji xelkn Cizr re. Nav v kaniy gelek caran di Mem Alan de derbas dibe. Pit ku Mem gihaye Cizr, yekemn car, li ser v kaniy av bi Zn ketiye. Mixabin roja ro ne ava Seqlan Mema ne ava kaniya Qesara wek heyam ber diherikin. 

Nrgiz: Ji mj ve du seyrangehn ku di buharan de bi nrgizan dihatin xemilandin, li derdora Cizr hebn; yek j li bare Cizr b, niha cih w bye nexwexane, a din li bar Cizr ye, nzk Seqlan kaniya Qesara, ew j niha di nav snor de hatiye peekirin, beek j ketiye rex sriy de. Nav nrgiz li van herd gulget seyrangehan hatiye kirin ji ber ku di buharan de, nrgiz bi tov li wan cihan dibn. Ji Seqlan, me ber xwe da bare Cizr, cih her bilind di ser bajar re ku niha nexwexaneya bajar li ser ava kirine, Ji wir me li bajar Cizr temae kir. Bajar bi tevay xuya dikir, minareyn mizgeftan ber bi asman ve bilind dibn, goristana Cizr, b ser ber di hundir kavl sra w de xuya dikir.. Ji wir me xwe ber da ikeftn Kora Seqnefs.

ikeftn Kora: Ev ikeft li ser rka Eydwer Zaxo ne. Dibjin di heyam mrekn Botan de ta bi heyam Mr Bedirxan, ev ikeft terxankir bn bo koran hejaran. Da ku bajar Cizr ji koran paqij be, ew ikeft ji wan re terxan kiribn. Di w heyam ku derman xuriy neb, xelik bi xuriy diketin piraniya wan kor dibn, vca mrekn Botan ew ikeft bo wan koran terxan kiribn di nav gel de belav kiribn ku, kes Zekata xwe an xrek bike, bela bide korn wan ikeftan. weha ew ikeft bi nav ikeftn Kora hatine nas kirin.

Seqnefs: Kaniyeke av ye. Ber, der sra bajar Cizr b. Havn ava w sar e zivistan germ e. Xaniyek li ser v kaniy hatiye ava kirin, di hundir w xan de birkek heye bo tin helal kirin. Dibjin ku ev kan bi taybet hatiye terxan kirin bo wan kesn ku bi cenabet bin, ji d bav xwe erim dikin ku di mal de xwe tahir helal bikin, vca diin der bajr xwe di v kaniy de helal dikin.. Gotin Seqnefs; Bi gelek dengan t bi lv kirin hin dibjin; Senefs, hin Seqnefs hin Sitnefs dibjin.. L dibe ya rast dibe ku bi nav Sitiya Nefs hatibe bi nav kirin Sitiya Nefs jina mrek Botan be gelek hez v kaniy dikir, ji lewre bi nave w hatiye naskirin. Bel ji ber sivikbn, roja ro jre dibjin Seqnefs. Dibjin ku di heyam ber de dora v kaniy bi kullk nrgizan dihat xemilandin. Ji ber v yek di gelek rok strann Cizriyan de, nav Seqnefs Seqlan Mema derbas dibe, wek v stran:

 Cizr xwe meqam e, berber Misir am e,

Seqnefs hemmama me ye, Seqlan piek zde ye..

Li gor ku ji me re gotin, gelek seyrangeh gulget li dor bajar Cizr hene, ew derfet bi me re neb ku em herin wan j bibnin. Hin ji wan di tixbn Cizr de ne hin ketine nav tixbn dewleta sriy de wek: Eyndwer, Pira Bafit, Kaniya Xeyda Nrgiziyek ku ketine nav snor sriy de, l yn may ji wan seyrangehn ku Cizriyan xwe li wan digirtin evin: Rez Mra, Cafer Sadiq, Cotik Tyan, ikeftan, Mr Hesen, Eyntirb, Keylk, Emer, Lawik Xerb, Kaniya Emo, Ser Sinsal, Newala Tilik, em Kurs, em Cihyan, Sitya Heyat, Mam Elo, Kaniya Evdilcell, Mr Evdal, Ban Cirf, ikefta Dilop, Delav Qitkan, Bor mirkan.. Hjaye gotin, ku ji kevin de ta roja ro, her arem jinn Cizriyan diin Westan, li ser perav et Dicle, ku ro bye parka aredariy, xwarina xwe bi xwe re bibin roja xwe di bin wan darn inar   maziyan de dernas dikin. Bi ten jin, ke zarok diin, nabe ku zilam di nav wan de hebin.. Hem j xelkn Cizr, bi hatina arema Re re ku dikeve meha nsan de, derdikevin seyranan, der bajr, ji sibeh ta bi evar dimnin.. Di be ku ev teqld ji piyn kurdan y ku ber zd bn hatibe girtin, ji ber ku roja arem rojeke proz e li gel zdiyan...

Dan pit nvro, panela festval bi gotbja kak Sam Tan destpkir, ewa bi nav Di pketina ziman kurd de rola drok ya Cizr. Mamoste Tan bi tr tesel li dor droka ziman kurd Cizra botan xepart, rola Cizr, ji kevin n de, di parastina ziman kurd de an ziman got: Cizr xwed cihek girng e li Cizr ten zimanek hatiye bikarann ew j kurd ye. Mamoste Sam Tan bi lev kir got; ku li bajarn Kurdistan yn din zimann cda di gel ziman kurd hatine bikarann ji ber v yek di ziman kurd de Cizr girng e.. Tan diyar kir ku Cizr bi and, ziman hem titn xwe ve kurdewar e.. her weha kak Tan di berdewamiya axaftina xwe de got: 200 sal in li ser Cizr poltkayn kirt tne meandin. L gel Cizr li hember wan kirin, zext zordariyan dsa j li ziman xwe xwed derketiye. Ji ber v yek Cizr di mijara ziman kurd de xwed cih msyoneke girng e.

 Pit bhinvedanek gotbeja min kak Firat Cewer destpkir. Gotbeja min bi nav Qrn Hawara Mr Bedirxan b. Di gotbej de min di derbar Bedirxaniyan de agah dan an ziman ku koberiya malbata Bedirxaniyan ji sala 1847an dest p kiriye. Her weha min diyar kir ku her iqas li sirgun mabin j dr Cizra Botan jiyana xwe ji dest dabin, l qet wan gel xwe ji br nekirin her gav ji bo gel xwe xebitne. ez pde m min got: Malbata Bedirxaniyan gelek komele, dibistan, kovar rojnameyn kurd ava kirine... Yekemn rojnameya kurd bi nave KURDISTAN di 22 nsana 1898an de li Qahrey hatiye derxistin. Bedirxaniyan di hin deman de, li cihn cda 7 komele ava kirine, 10 dibistan ekirine 10 rojname derxistine.. Di pey min re kak Firat Cewer di gotbja xwe de bi branna Mehmed zn Ordxane Cell dest bi axaftina xwe kir. axaftina xwe di derbar roka apkirina Kovara Hawar de an ziman got ku kovara Hawar bingeh kurdiya njen avakiriye. Her weha Cewer bilev kir got: Min  hem hejmarn kovar ji n ve ap kirine l kurd li kovar xwed derneketine.. He weha w roka xwe apkirina Hawar an ziman got,; Di sala 1987 an de m sriy/bajar Banyas, bal Emre Rewen Bedirxan min ji cem w hin hejmarn Hawar ann. Min divb wan ji n ve ap bikim. L mixabin gelek hejmar ji wan km bn. Rehmet Mihemd Uzun ew hejmarn km dane min. Ew di sala 1985 an de b bal Rewen xanim sriye, bajar Banyas w tev hejmarn Hawar anbn.. got, Div hem hejmarn kovara Hawar di malen kurdan de cih bigirin...

   Konsra bi daw anna festval, ji bo branna Orhan Dogan Yahya Meneke hatib terxan kirin. Konser li stadyoma bajar Cizr pk hat bi stran dengn koma Koma Rewen, Aynr Dogan Xero Ebbas hat xemilandin, cemawerek zor zexim ji xelkn Cizr, ernex, Nisbn Silop hazir bibn.

 

 

*Bajar Cizra Botan Bka Mezopotamya ye*

   Cizra Botan bajarek gelek kevnar e, mirovahiy mora xwe li gelek perestgeh, mizgeft, keleh, qesir, pir, sr, burc, gelek avahiyn w yn cur bi cur xistiye. Gelek aristan tre derbas bne her aristaniyek bermay xwe, op na xwe l hitine. Bajar Cizr Botan ji kurdan re bajarek proz e, ew j mna bajar Quds ye( Orelm) e. Ji ber ku hj ew bajar Kurd y orjmal e; Kurdtiya xwe parastiye, ziman kurd di kolan ariyn w de t axaftin y bazar ye.

Jixwe wek ku t zann, pit tofana Nh Pxember mirov li herma Botan ango Mezra Botan; bajar ernex Cizr bi cih bne. Di pit re di chan de belav bne. Dibjin dema ketiya Nh pxember li ser iyay Cd sekiniye, nav li iyay Cd hatiye kirin gotine (C d), ango ketiy w cihek ji xwe re dt.

Di Qurana proz de j hatiye: ( We estewet elel Cd), ango ketiya Nh pxember li ser iyay Cd sekinye.. Jixwe kurd dibjin; di heyam tofan de, dema ketiya Nh di ser iyay ingal re derabs bye, li iya ketiye konek tde vebye. Mar xwe kiriye guloftek ew kon girtiye, da ku av nekeve ketiya w de.. dibjin ku kevok bi nikilk xwe axek ji dara zeytn;, wek mizgn ku nzk bejay dibin, ji iyay Cd ji Nh pxember re aniye ji w hinge ve kevok axik zeytn bne sembola atiy. Hem j dibjin ku nav Nh pxember ji gotina (N) a kurd hatiye, bi wateye nbn. Ji ber ku dinya w hing ji n ve hatiye ava kirin. Dema ku Nh her het hevaln xwe, li ser iyay Cd ji ketiya xwe daketine, wana di quntara iyay Cd de gundek bi nav Hetyan ava kirine. Ew gund ta roja ro j di pala iyay Cd de ye. Xuyaye ku di pey gund Hetyan re, bajar ernex hatiye ava kirin jre gotine ar Nh ango bajar Nh an ar N Bi dirjiya dem pirbna mirovan re xelk ji herma Botan derketine li dinyay belav bne weha kurdmanc li cih xwe, herma Botan mane ji wan re hatiye gotin Kurdmanc, ango( Kurd Man li C).

     Di baweriya min de bajar Cizra Botan ji kurdan re mina bajar Mekke ye ji Ereban re. Ziman w j ji kurdan re mna ziman Qureyiyan e ji ereban re.. Ji kevin de ta roja ro ziman kurd tekane ziman axaftina xelkn w ye. Ziman danstandin bazirganiya w ye. Di roja ro de bajar her dawn e di nav kurmancaxvan de, ku bi ten ziman w kurd ye ziman kurd parastiye diparze. Pit ku serhildana mr Bedirxan di sala 1847 an de beravt bye, mr malbata xwe di sirgun de dr welat Botan jiyana xwe derbas kirine bi taybet pit damezirandina komara tirkiy di sala 1923 an de, er ziman, drok hebna kurdan bi tund hatiye kirin. Ango ji 161 sal ve xelkn Cizr li ber xwe didin.

   Ji 95 sal ve, dagirkeran bi sedema ku ziman kurd ne mine, bi rk pk er ziman kurd kirine. Ziman kurd wek sembola pavertiy nezaniy destnan kirine dikin. dagirkeran, ne ten plann biaftina and ziman li ser kurdan meandine, l bel wan xwestiye ku kurdan di her war de paket asmle bikin... L Botan, di roja ro de erm dikin ku bi hev re bi tirk biaxifin.. Xuyaya ku Mrn Botan j, digel serhildan, nakokiyn xwebixwey tknan, himendiyeke kurdewar di herma Botan de andine. Her weha di bin desthilatiya wan de andek kurdewar hatiye afirandin ziman kurd wek zimanek aristaniya pket di nav erx dewrann salan de hatiye bikarann cih xwe girtiye.. Wjeyek bi ziman kurd hatiye nivsandin weha gelek zanyar rewenbr ji nav civaka Botan derketine. Nav deng gelekan ji wan di cihan de belav bye. Armanca dagirkeran ne ten piaftina and ziman kurd b, bel wan xwestiye ku  himendiya drok j, ya gel Botan ji hol rakin Li gor ku min dt nas kir, droka mrnna Mrekn Botan a ku di hermeke berfireh de, bi nav Mezopotamiya ku dor hezar sal dmkiriye, qet destr nedaye nade dagirkeran ku plann xwe bi rehet derbas bikin, her dem gav Botan bne kelem asteng li piya projeyn wan Ji ber ku xelkn Botan, di drokek dirj de, ji hla Mrekn Azzan ve, bi hezkirina ziman welat xwe hatine perwerde kirin. L sed heyf mixabin ku nezaniya me j bye alkar ji dagirkeran re ku, pmayn me yn drok li ser piyan nemn in! Burca Belek gelek newarn drok yn din wran bne. Ji bil wan, gelek cihn drok hene, ku op na wan nema xuya dikin. Dagirkeran j gelek cihn drok wran kirine, hin j di bin ava Dicle de mane.. Gelek cih j di bin erd de nebed ne, xebat xepartin ji wan pwste..

tev ku roja ro, 84 mizgeft li bajar Cizra Botan hene dewlet tirkiy mehiya 84 Melayan dide, l min ew bandora olperestiya slam a zde l nedt..

   Er! Cizra Mr eref; Roka jiyan ye.. Landika aristaniya mirovahiy ye.. Navendek ji navendn oln chan ye.. Deftera afirandina ramyariy ye.. Kaniya reseniya kurdewariy ye.. Keleha berxwedana azad ziman kurd ye.. Heca kurda ye bka Mezra Bota ye (Mezopotamya ye).

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org