Qamişlo û herêma Cizîrê

(Binxetê)

Konê Reş

 

Herêma Cizîrê Ango Binxetê, eva ku bajarê Qamişlo têde ye, dikeve herî bakur û bareşî suriyê de.Ji bareş ve sîmorê Îraqê ye, ji bakur ve sînorê tirkiyê ye(Serxete).û Zincîra çiyayê Torose wek çiyayê Mazîdaxê, Xursê, Mêrdînê, Bagokê ta ku digihêje qontara çiyayê Cûdî.

Di salên cenga cîhanî a yekemîn de1914-1918,  dema ku elmanan xeta hesinî( Berlîn-Bexdad) gîhandin Nisêbînê, ji wê hingê ve navê Serxetê û Binxetê hat gotin, kurdên li jêr xetê man Binxetî û kurdên li jor xetê bûn Serxetî.

Parêzgeha Cizîrê ango Hesekê - senter bajarê Hesekê ye -ji mazintirîn parêzgehên suriyê ye.Pîvana wê 23, 333 k.m2. Hejmara xelkên wê ta sala 2002an dor 1, 313, 099 neferîye, ji bilî kesên kurd ku bê nasname û hin din ku  navê wan qet nehatiye tomarkirin. Cizîrê navdare bi dûzbûn û firehbûna xaka  xwe, nexasim bi Deşta Mêrdînê(Beriya Mêrdînê), deşta Xelef Axa(Sinceqê:Aşîta)û deşta Hesinan, hem jî bi çiyayê Abdulezîzê û beşekî ji çiyayê Şingalê û Kewkebê Milan û çiyayê Qereçoxê Koçeran..û bi çemê Xabûr û Ceqceq û Dicle. Cizîrê di cîhanê  de navdare bi gir, şûnwar û şaristaniyên herî kevin û dêrîn ku têde hatin avakirin wek:Orkêş li girê Mozan û bi çandiniya zeviyên  havînî û zivistanî, wek genim, ceh, nok, nîsk, pembo û  bi Petrola û Gaza ku li Rimêlan û Qereçox û Cibise hatiye dîtin..

Ji kevin de Cizîrê cih û warê gelek eşîr û hozên kurda ye wek.Kîkan , Milan, Koçerên mîran,  Aliyan,  Hesinan , Abasan, Mîrsînan, Hevêrkan, Koçekan, Deqoryan, Gabaran, Temikan, Bûbilanan, Hacîsilêmanan, Kasikan, Koreseyan, Dorikan...hwd û hin eşîrên ereban, di gel hin gundên Siryaniyan..Di sala 1973an  hikûmetê dest bi erebkirina Cizîrê kir, û dor 33 gundên ereban ji dervî parêzgeh Hesekê di nav kurdan de bi rûniştin dan, hem jî navê gundên kurdan guhertin bi navên erebî..

Di navbera salên 637-639 zayînê de, piştî ku Helwan û Tekrît ji rex misilmanan ve hatin vegirtin, misilmantî ketiye Cizîrê û Nisêbîne de û gelek dîroknivîsên ereban behsa kurdan di Cizîr û Nisêbînê de kirine wek:Ibin Xerdazbe, Qudame Bin Cafer, Mesûdî û Ibin Cibêr..Vê paşiyê Holako û di pey re Tîmor Ling di sala 1394an de Cizîr wêran kirine, û xelkên wê xwe di quntara çiyê de veşartine..

Di sala 1514an de, Cizîr ketiye bin destê Osmaniyan de û di sala 1922an de destê Fransîzan de, û weha ta sala 1946an û damezirandina dewleta erebî di suriyê de .

Piraniya xelkên Cizîrê kurd in, nexasim di ber sînorê tirkiyê re, û sê ol bi hev re têde dijîn :misilman, xirîstiyan û êzîdî..

Ji navçeyên Cizîrê ji bilî bajarê Hesekê  ku parêzgeha Cizîrê ye: Serê Kaniyê (Raseleyn), Dêrika Hemko(Malikiyê)û Qamişlo.Ji bajarokên wê:Amûdê, Tirbespiyê(Qehtaniyê), Derbasiyê, Til Koçer(Yehrebiyê), Şedadî, Til Berek, Rimêlan..

Qamişlo: Ev bajarê ku hin jêre dibêjin Kalîforiniya rojhilatê, û hin dibêjin Parîsa biçûk û hin dibêjin Bûka Cizîrê , di sala 1926 an de ji rex Fransîzan ve hatiye avakirin-Bi avakirina qijla leşkerî û seraya fransî re- li ser girekî kevnar di binya Nisêbînê de,  bi dor 2 k.m an, di nav  xaka ku weqfa ziyareta Zeynelabidîne-eva ku dikeve nîvê Nisêbînê de -piştî ku sînor di navbera  tirkan û deshilatdarên Fransiyan di suriyê de hat danîn, Ji bo restî bê gotin , di destpêkê de  cihûyên Nisêbînê, siryaniyên Bagokê, ermenên ku ber tirkan revyayî bûn û kurdên derdorê bi avakirina Qamişlo re westiyane , û xwe li dor xanîkê Qidûr beg ,  sera û qijleya fransî û çemê Ceqceq girtin,  kombûn û xwe danehev û weha Qamişlo ji çend taxan,  di binya Nisêbînê de hat avakirin.wek:taxa, Siryan, Ermen, Aşûriyê, Cihûyan, Tey û Elî Fero(Xerbî)di gel gundê Hilêliyê ji baxerb ve û Enteriyê ji bareş ve ..Roja îro ji sedî 70ê ji tevgera wê di destê kurdan deye wek:Bazirganî, çandinî, perwerdekirina di dibistanan de, Bijîjkî, Avokatî, Endezyarî, avakirina avaniyan...

Ji cihên navdar di Qamişlo de:Gora seydayê Cegerxwîn, Mihened Şêxo, û goristana welatparêzên kurdan li gundê Dugirê ku ev qehreman têde hatine veşartin:Hemze begê Miksî yê ku kovara Jîn di sala 1918 an de li Stenbolê di weşand, Hacî Mûsa begê, Kor Hisên paşa, Dr.Nafiz beg Zaza, Dr.Qasim Cemîl paşa, Arif beg Ebbas, Haco axa yê Hevêrkî, Ebdulrehman axayê Eliyê Ûnis..hwd

Hem jî gora Osman Sebrî li gundê Berkevirê ye, û gora Îbrahîm paşayê Milî li Sifeya ye:

Dor 12 partiyên kurdan yên siyasî li Cizîrê hene , nîv veşartîne, her yek ji wan rojnameyeke wê ya demdemî bi zimanê erebî heye, hin ji wan kovarên wan bi zimanê kurdî jî hene, wek kovara Gelawêj, Pirs, Jîn, Gulîstan, Stêr, Xunav..hwd, lê mixabin tu navendên kurdan yên çandî nînin.  

Navê Qamişlo,  ji Qamîşê hatiye girtin, ew qamîşa ku li ser peravê Ceqceq bi pirbûn şîn dihat:Roja îro çemê ceqceq Qamişlo dike du par :Rexê Xerbiyan û rexê Aşîtan.Hejmara daniştiyên wê 168, 369 hezar kesin ji bilî kurdên bê nasname ku hejmara wan di ser 300, 000 kesî re ye, û kurdên ku navê wan nehatiye tomarkirin.

Û wek ku diyare Qamişlo bû navdar bi rûdana 12 azara 2004 an.

Di baweriya min de Qamişlo ji bajarên kurdan yên ku hejmara  bijîjk, avokat û endezyarên kurdan  bi pir bûn lê hene .

 

copyright © 2002-2004 info@pen-kurd.org