Hînbûna zarokan û vekirna derisxanan di nerîna Mîr Celadet Alî Bedirxan de

Konê Reş

   Ji berî dû hezar sal ve, helbestvanê Çînî (Kîn  Tîzo) ji bo hînbûna zarok û nûgihiştiyan wiha gotiye:

(( Hînbûna xwendin û nivîsandinên, ji nifşekî re hînbûne ji wî gelî tevî re ta dawiya zemîn.. )).

   Mîr Celadet Bedir-Xan jî, bîra vê yekê birbû û li ser sekinî bû. Hînbûna xwendin û zanînê ji nifşekî Kurdî re, giring didît gava di kovara Hawar ê de digot:

(( Bivê nevê heqê nûgihiştiyan jî di Hawar ê de hebû, ji xwe Hawar ji me bêtir ya wan bû, ji ber ko em yên îro û ew yên dawîne..)).1

   Daxwaz û armancên nemir ne tenê hînbûna navser û gihiştiyan bû, belê zarok û nûgihiştî jî bûn, wi divîbû wan xwedî bike bi hînbûna xwendin û nivîsandina zimanê Kurdî û zanînê, da ku di rojên bêde bi kêrî milet û welatê xwe bên. Zanîn û xwenasîn bêtir ji mafê wan didît. Ji ber wî nûgihiştî didîtin ji rojên bêre, vêca wî stûneke cihê di Hawar a xwe de ji zarokan re vekir, bi nave: (Stûna Zarowan ), di vê babetê de wiha gotiye:

(( . . . lewra dilê me hebû, em ji wan re, ji nûgihiştyan re, stûneke cihê vekin, her wekî me vekir bû jî . . . . ))2

   Zindî di destpêka çapkirina / Hawar / ê de, çend helbestên xwe ji zarok û nûgihiştiyan re weşandin, lê piştî sê –çar jimarên pêşîn ew stûn ji kovara xwe da alî, ji ber dît ku, nivîskarên zane peyda nabin ku bi berdewamî, bi awakî qenc û rast û zimanekî xiro Kurdî di wê stûnê de, ji zarokan re binivîsin. Di wan sê – çar jimarên pêşîn de, wî bi tena xwe, ew stûn bi helbest, bendik û çîrokên xwe, di xemiland, weke van nemûnan:

Kovara Hawar jimar:1 . helbestek binavê : Buhar

Kovara Hawar jimar:2 . helbestek binavê : Tola Welatê

Kovara Hawar jimar:3 . helbestek binavê : Şeva we xweş

Kovara Hawar jimar:3 . Bendek bi navê : Dibistan

   Di jimara çaran de, çîrokek weşand bi nave( Ber tevna mehfûre:   Rindê û Zîzê )

   Di jimara pêncan de, helbestek weşand bi nave( Alê Kurdan )  di nav gotinên wê de pesnê Ala Kurdan daye, dilê zarokan bi rengên wê xweşkiriye:

Alê kurdan di nav rok

Çi bedew û bi heybet

Bi çar rengî rengên te

Çi delal û çi xweşkok

Xêzek kesk û xêzek sor

Nav sipê û nîvek zer

Kesksore, bi roje

Ev li jêr ew li jor

   Di jimara şeşan de, dû çîrokên zargotinî / Folklorî/ ji zarokan re, bi awakî şêrîn û xweş, weşandine, dibin navên: (Dîk û Rovî) û (Mar û Mirov) de.

   Di jimara heştan de, helbestek ji zarokan re weşandiye bi navê ( Dawete), ji gotinên vê helbestê tê xuyakirin ku Mîr Celadet hawar û gazî kurdan dikir, da ku wan şiyar bike, ku li xwe binerin bê di çi halî de mane . . .

   Tevî vê rewşa dijwar, Mîr Celadet ji xwe bi bawer û piştrast bû, xwe weke Çiyayê, Herekolê di erdê de, bi heybet û saw didît û kovara xwe / Hawar / di rengê(Quling) de didît, ku wê kurd pê şiyar bibin û wê li xwe bi pirsin:

Ji zozana hat quling

Xeber anî ji xweying

Dibê werin dawete

……………………..

bê xweyî man gund, kelat

Gazî dike ev welat

Dibê werin haware.

   Belê ( stûna zarowan ) ji jimara çaran û pêde, ji kovara xwe da alî, hem kesî zane tinebû jê pêve, ku ji zarokan re binivîse, hem jî wî mezin û bi çûk weke hev didîtin di warê xwendin û nivîsan dinê de, çiko herdû cî nezan bûn, vêca wî ev yeka han dayezanîn û gotiye:

((Bi tenê tiştek heye, gelo zarok kîne . . . heye ko em tevde hêj zarokin, di babeta xwendinê de, mêr û zarokbûn  ne bi salane…

Di nav mede gelek mêrê sere hene, ko di riya xwendin û nivîsandinê de, zaro têne hesibandin, lê wextê berê me mêr û zarobûn bi hilgirtina tivingê ji hev vedigetandin . . . .)3

   Zindî, herdû nifş bi hev re girêdidan, dizanî ku herdû cî nezanin, vêca peydakirina kovarê girin didît . . . Baweriya wî ku, dema mezin kovarê ji xwere peydabikin û bixwînin, hingê wê zarok jî karibin bixwînin û hînî xwendin û nivîsandinê bibin, bi mezin û seran re. Paşê wê serwextî zanînê bibin,

   Raste mîr Celadet stûna zarokan ji kovara xwe da alî, lê ew ji bîr nekirin, bê ku nîşan bike an binav bike, belê wî gelek helbestên torevanên jêhatî di nav rûpelên kovara xwede weşandin wek: Osman Sebrî – Botî – Cegerxwîn û Qedrî Can ..

Kela dilê wî bi kovara / Hawar / ê tenê hênik nebû, rabû wî di kovara / Ronahî / de jî, çîrok û helbestên zarokan weşandin hem ji zargotina kurdî, hem ji afirandinê hozanên jîr û zîrek, ewên me li jor nîşan kirin, di vî warî de dibêje:

  (Belê bi vî awayî Hawar bibû dibistana nûgihiştiyan û têde çend xortên me kêm û zêde, hînî nivîsandinê bûn û îro dibin jî..) 4

Xuyaye ku armanca nemir netenê guhestina pend û çîrokê bû, an ji torevanya wê bû, belê daxwaz jê ewbû ku xwendevan hînî zimanê xwe bibin, bê ku jê bi cefilîn û dijwariyan di xwendina xwe de bibînin, tevî vê yekê jî kela dilê wî hênik nedibû, û nikarîbû bi tenê xwe dibistanan ava bike, vêca ji neçarî dergehê herdû kovarên xwe ji xwendevanan re vekirî hiştin, çi bi çûk be, çi mezin be.

   Dixwest ku gelê kurd li dor herdû kovarên xwe bicivîne û kom bike, nexasim diriya olîtiyê re, da ku hînî zimanê xwe bibin, bi zimanê xwe / Quran û Hedîs / ê bixwînin.. Hingê birayê wî Dr.Kamîran / Tefsîra Quran / ê û / heftsed û dû / hedîsên cenabê pêximber wegerandibûn zimanê Kurdî, vêca wî ew tefsîr û hedîs di kovara Hawar ê de belavkirin, ji jimara / bîst û hevtan / 27 an û pêde da ku du riya olîtiyê re xwendevana peyda bike û hînbûna zimanê kurdî belav bibe.

   Zindî bi hêvî bû ku dibistan ji kurdan re, bi alîkariya kurdên dewlemend bên avakirin, lê mixabin wa kesan xwe bi nav û nîşan nekirin, û lavelava mîr di ser guhan re dihat avêtin, mîr jî, di nava xwe de dima dilkizirî û bi hisret, çawa riya rast û durist şanî gelê xwe bide. . . . .  lê gelê wî hîn tengihiştiye li ber nakeve . . .  ! Hêj reş û sipî hev dernaxe . . . !! Hêj riya telat û bindestiyê ji hev nasnake !!:

   Ew çend dewlemendê ku hebûn, ew jî bi kêr nehatin, destê wan ji malê wan nebû, ku dibistanekê avabikin, vêca di vê babetê de, piştî ku ma bê care wiha gotiye:

(( Ma em çibikin, kanî dibistana kurdan, ev çend dewlemendên me hene, bela yek ji wan rabe û jimere dibistanekê avabike.. Îro dibistanên me nînin, û dewlemendên me jî guhnadun…))5

   Ji tirsa ku milet nexwende û nezan bimîne, rabû tevdîrek din danî, ji bilî avakirina dibistanan, ew tevdîra nû vekirina dersxanan bû. weke dersxana ku birayê wî Dr. Kamîran li Beyrûtê, ji kurdên mişxetîre vekiribû û ew têde hînî xwendin nivîsandina zimanê kurdî dibûn, hinge mamostayê wan birêz Mustefa . A . Botî bû.

   Tevdîra ku mîr Celadet ra pê anî gelekî hêsan û durist bû, vekirina dersxanan ji tinebûnê çêtir bû. Nemir bi kerb û kin bang kurdan dikir û digote wan:

((Îro li ser xwendeyên kurdan wezîfeye ferde, û ferdeke eyne lê ne kefaye vekirina dersxanan..))6

   Tevî ko mîr hînbûna xwendina zimanê kurdî didît ku, ferde li ser mirovê kurd, lê kesî pîş bi gotinên wî nedikir, û ew xwendevanên ku wî, ew di çav xwere radikirin, bi kêr nedihatin, xwe nedidan ber dersxanan, û ji xwere nekirin kar û bar. Piranya wan amade bibûn ku mamostetiya zimanê kurdî, ji zarok û seran re di dersxanan de bikin.

   Gelekan jî digotin ku, mamosteyên ku em hînî xwendê bikindi van dersxanan de nînin. Mîr Celadet li wan vedigerand û digot: ((Yê ku bi sîh û yek tîpê kurdî dizane, ew kes mamosteyeke, ji xwe tiştê ku îro ji mere divêtin mamostene, mamosteyên gerok yên ko tîpên me di nav milet de belavdikin, xelkê hînî xwendin û nivîsandinê dikin..))7

   Vêca nemir ji neçarî pirtûkek amadekir bi navê / Kitêba Sînem xanê / bi awakî sade kurdî, bi zelalî li ser giramêra zimanê kurdî ji zarokan re axivye, da ku xwendevanên kurd çi zarok bin çi sere bin serwextî giramêra zimanê xwe bibin.

   Dîbaca vê pirtûkê di kovara / Ronahî / de, çap bûye sala 1943 an, lê mixabin ev pirtûk ta roja îro nebedî ye..

   Mîr Celadet ji berî şêst / 75 / an ve, bîra hînbûna gelê xwe birbû, dilkirbû, û xebitîbû, ku gelê xwe şiyar bike, wî bighîne zanîn û felatê, lê sed heyf û mixabin, weke wî di xwest, milet pêre alîkarî nekir, lê guhdar nekirin, yên ku lê guhdarî kirin jî, ew sehnekirin û liber neketin..!!

   Gava mîr Celadet dikir hawar di / Hawar / a xwe de welatiyên wî li hêviya tiştin dî sekinîbûn…?!

Gelo ma ew tovê mîr Celadet Bedirxan di erdê de wekirîye, wê kengî şîn bê…?! Va ev 75 sal e ku ew tov di erdê deye…Bersiv ji kê tê xwestin . . .? !

Jêder:

1 – Mîr celadet Bedirxan, Hawar, hejmara :17 / Şam, 1933

2 – Mîr Celadet Bedirxan, Hawar, hejmara :17 / Şam, 1933

3 – Mîr Celadet Bedirxan, Ronahî, hejmara :19 / Şam, 1943

4 – Mîr Celadet Bedirxan, Hawar, hejmara :17 / Şam, 1933

5 – Mîr Celadet Bedirxan, Hawar, hejmara :17 / Şam, 1933

6 – Mîr Celadet Bedirxan, Hawar, hejmara :17 / Şam, 1933

7 – Mîr Celadet Bedirxan, Roja Nû, hejmara :1 / Beyrût, 1943

8 – Mîr Celadet Bedirxan, Ronahî, hejmara :19 / Şam, 1943

çapkirin