Knyazê Îbrahîm (profêsor)

BÎRANÎN DERHEQA ŞEKROYÊ XUDO DA

Derbeke giran dîroknasî, çand û hunera gelê Kurd ket; gelê me ewledekî xweyî navdar, dîrokzan û zanyarê xweyî netewî undakir. Ev derba giran hema peyî wefatbûna Şekroyê Xudo Mihoyî elbera xwe da kivşê. Tê bêjî meriv nikare tu cureyî wê fikra neyar ra razibe, ku îro bira û xerxazekî meyî hêja, welatparêz û hevalê meyî amin, ewledê gelî bi nav û deng di nav meda nîne. Ew dilê  bi salan ji boy pêşvaçûyîna dîrêok, çand û zanista gelê kurd  bi hizkirin lê dixist îdî sekinîye. Bê şik bi serê Şekroyê Xudo, em dikarin bêjin siterkeke geş ji esmanê rewşenbîrya kurdî ket. Şekroyê Xudo ne ku tenê dîrokzan bû,  pirsgirekên dîroka kurd û Kurdistanêva mijûl dibû, ew usa jî rewşenbîr, dersdar û zanyarekî naskirî bû, rojnemevan, wêjevan, wergerekî pispor bû: xudanê bi dehan kitêbên dîrokzanîyêye giranbaha û bi seda gotarên ulmî-îzgeryêye cuda-cuda bû, kîjan ji  bo me xwendevana bûne pirtûkên  perwerdêye giranbaha. Bi dehan xwendevan bi alîkarîya mamoste bûne zanyar, sîyasetmedar, dersdar, rojnemevan,  xebatçîyê civakîye navdar.

Ez îro bi şekirdarî bîr tînim, ku di nava jîyana minê civakî û zanyarî da kedê wî mirovê paqij û  xêrxaz pir bû. Hela ez xwendekarê dibistana navîn bûm, ji minra li hev hat wekî  vî birayê qencra bivim nas. Rojekê hevalên min, ciwanê kurd gotin ku îro kurdekî me têzê doktorîyê diparêze. Em çar heval; ez, Barîyê Mehmûd, Knyazê Hemîd û Teyfûrê Celalî rabûn çûne Akadêmîya Ermenîstanêye zanestî, para kurdzanîyê. Me ulumdarê xweyî hezkirî pîroz kir. Eva sala 1963- a bû. Salê dûr û dirêj derbaz bûne, lê hetanî naha ez wê rojê bîr nakim.

Piştî wê me civînên kurdaye cuda-cudada hev didît. Em li mala nivîskara da (wexta enenekirina pirtûkan eftandarê kurda), li civînê xwendkara, evarî u şevbîrkên çand û hunera kurdada rastî hev didatin. Van civînada, ew her dem bi axavtin û pêşniyarê xweye aqil û kerhatîva cuda dibû. Bi kurmancîke paqij fikir û nêrinê xweye ulmî, li ser çand û hunera me, pêşketina dîroka me dîyar dikir. Ne ku tenê  kurdî, wî usa jî bi zimanê ermenî û rûsî heyetîya gelê me temamîya cihanêra dikir nas. Ewî welatparêzî û xêrxazîya xwe henberî nivşên meye gênc  qet venedişart û her tim dixwest alîkarbe.

Min dibistana navin nû xelaz kiribû, li rêdaksîya rojnama “Rya Teze” ez rastî wî hatim. Wê demê rêdaksîyayêda rewşenbîr û helbestvanê meye navdar Mîroyê Esed, Qaçaxê Mirad, Elîyê Evdilrehman, Tîtal Mûradov, Emerîkê Serdar, Egîtê Xudo, Karlanê Çaçanî û yêd mayîn kar dikirin. Sala 1966-a  bû, rojnemê da gotareke bi navê “Paşwextîya wî geşe” derheqa min da tev sûretê min weşandibûn. Rewşenbîrên meye navdar ji bona xelazkirina dibistana navîn ez pîroz kirim.

Mamoste Şekro bi xêrxazî û mezintayêke germva vebişirî û got: “Êy, Knyaz, de bêje, te xwendina xwe ku berdewamkî, dixazî bibî çi ?”

 Min elbêra got:

-Şekro Xudoyêvîç, yûrîst (dozvan).

Mamoste ser axavtina xweda zêde kir:

-Malavayo, em li cev te dikevin, duşurme xalê teyî rehmetî Wezîrê Nadirî dikeve bîra me, ne ew çira rewşenbîrya me bû, helbestvan, wêjevan, dîrokzan, dersdar û xebatkarekî civakêye eyan bû. Ewî cara yekemîn ser jîyan û dîwana helbesta Meleyê Cizirî lêkolîn kir. Bi texmîna min, tu dikarî bibî rojhilatnasekî baş. Cand-huner û wêjeya me hewcî kadroyê gence.

Ew heval-hogirê dorêye rêdaksîyayê ji fikra wîra qayîl bûn. Min xatirê xwe ji wan xwest û çum.

Sal derbaz bûn, bûme xwendekar, qebûlî aspîrantûrayê bûm, têza doktorîyê nivîsî, hatim cem Şekroyê rehmetî. Min got:

-Aha min distêrtasîya derheqa têkîlîyên wêjeya kurd û azerîya da nivîsîye. Van roja ezê xweyîkim. Ewî xebata mine ulmî ji min stend. 2-3 roja lê nirî û fikra xweye zanestî  ji alîyê para kurdzanîyê ya înstîtûta Rojhilatazanînê ya Akadêmîya Ermenîstanêye Ulmî nivîsî û da min. Ji bo min dîsêrtasîya li bajarê Bakûyê xayî dikir. Şewra Akadêmîya Azerbaycanêye Ulmîda hejmara kurdnasa kem bû, ji boy min dikarîbûn pirsgrêk derketana, lema jî Şekro ji minra got:

-Çêtire wekî em, mamsoteyên  xweye eyan û seydayên mezin profêsor Qanatê Kurdo û Hecîye Cindî tera bivne alîkar, wekî bên Bakûyê û tevî xebata şewra înstitûta Rojhilatnasîya Akadêmîya Azerbaycanêye Ulmî bibin. Usa jî bû.

Qedir û sîyaneta wî di nava gelda rojbiroj bilind dibû, wî nivîsarê xweye zanyarîyêye kerhatîva em şa dikirin. Unîvêrsîtêta Êrevanêye Dewletêda para kurdzanînêda dersê dîroka kurd û Kurdistanê dida.

Sala 1978-a têza doktorîyê bi navê “Pirsgirêka avtonomîya İrakê” stend, paşê bû profesor. Sala 1990-î hat bijartin wek akadêmîkê Akadêmîya Ermenîstanêye Ulmî.

Bîranînên baş û kardar derheqa wî zanyar û mirovê qencda gelekin, kîjana bêjî kîyana nebêjî. Ji wana yek bi taybetî bîra mindaye. Sala 1987-a minê têza doktorîyê xweyîkira, kîjan pêşkeşî wêjeya kurdaye navnetewî – ya ûrisa, ermenîya, azerîya û gelên Sovêta berê min lêkolîn kiribûn. Şewra Akadêmîya Azerbaycanêye Ulmî da ji mera gotin ku, pêşekzan û zanyarê wan gelaye eyan gerekê wexta xayîkirina têza doktorîyê amedebin. Ez hatime Êrîvanê, elbera min mam Şekrora têlêfon kir, ewî mal bû, gotê min – were mal, em qawekê vexûn, çika halê te çawanê? Em bajarê Êrîvanê da cinarê hev bûn. Mala me li taxa Komîtasê da bû. Êvar bû, ez û pîreka xwe Gogerçîn çûne mala Şekro. Rêva Gogerçînê ji min ra got:

-Tu zanî ku îro rojbûyîna xûşka Fîrîcêye.

Firîca Hecî Çewerî, keça Hecîyê Cindî û pîreka Şekroyê Xudo bû. Pêşekê xweva bijîşka zaroka bû, xwe jî doktora ulmê zanistê bû. Rastî jî cawa digotin xatûna kurmancî bû.

Me deste kulîk kirî, em çune mal, me derî xist, xûşka Firîce eşq derî vekir, em teklîfî mal kirin. Elbera me çay û qawe vexar, gotûbêj kir û derheqa xebata minda mamoste Şekro pirsî, min ji wîra derheqa xebatêda qisekir, wî ji min pirsî:

-Bi texmîna te, ki dikare tevlî xebata şewrê bibe ?

Min got:

-Mirovekî usa lazime ku doktorbe, prifesor, haj temamîya pirsgirekên çand û hunera kurdî hebe û zanyarekî naskiribe. Çimkî ew navê herine Moskovayê ji alîyê VAKE (Attêstasîya Ulmîya Tewrebilind) bê îzbatkirinê. Min got ku, hûn, doktorê ulmî filalogîyayê S.K.Nalbanyan, ji Moskovayê M.S.Lazarêv, ji Gurcistanê Î.V.Mêgrêlîdzê, ji Azerbaycanê akadêmîk Bekir Nebîyêv û yêd mayîn. Mamoste Şekro elbera got:

-Ez ser sera, ser çeva hazirim.

Xûşka Firîcê elbera got:

-Şekro, min jî bîr nekin, ezê jî bême bajarê Bakûyê. Em çawa birê Knyaz tenê bilêlin?

 Rastî jî usa bû.

Wexta têzê hemû heval tev jî hatin. Şekro çivîna şêwrêda axavtineke ulmîyê usa kir ku bi destlihevxistina hazirava hatê qebûlkirinê.

Karekî Şekroyê Xudoyî boy netewa kurdîtîyêyî girîng ew bû ku, ew netewperverekî saxlem bû.  Ew dûrî olperestîyê, cîperestîyê û qewnperestîyê (xweperestîye) bû. Ew ji alîyên olîda kurdê êzîdî bû. Lê wî serî heta binî hiş, aqil, feresetva kurdê eynîsî xweyî dikir. Her wext jî wî olperestî rexnê dikir û digot: “Bavo, tu musulmanî, ez êzidîme, ew kurdê xiristîyane, yanê zaza û elewîye, ne hernese kurde.”

Ev olperestîya ku îro bûye nexweşî ketîye nav gelê me, niftê ser agirê dijminê me da dike. Fikra Şekroyê Xudoye dîrokî îzbatîya xwe hê saxîya wîda hate kivşê. Cîyê ku ji bîr binim ku salên 1988-1990-da wexta şerê ji boy Qerebaxa Çîya nav ermenî-azerîyada diçû, ermenîya Azerî ji Ermenîstanê derdixistin, azerîya jî ermenî ji Azerbaycanê derdixistin, wê demê hinek Êzdyên xwefiroş û olperest dindestê miletçyên ermenya da dijî kurdên musulman bûne hacet. Wî çaxî li gundê Erezdeyanê mala Barîyê Hecî dan ber gulla, ew birîndar bû. Usa jî li gundê Norkyankê Şemo û herdû jînê wî bi destî olperestan hatine kuştinê. Bi vî teherî 30 hezar kurdê musluman ji Ermenîstanê mecbûr bûn, derketin. Gelek wekîlê olperesta digotin – em êzdîne, kurd muslumanin, em gelekî cudane, ola me êzdîye, zimanê me jî êzdîkîye. Hilbet ev ji alîyên dewleta Eremnîstanêda bi zanyarî dihate kirin, ku bêtifaqyê bikin li nav Kurda. Wana millet ji hev cuda dikir, wekî kurda perçe-perçê bikin. Ji çî-warê wan koçber bikin. Vî halê dijwarî û çetinda Şekroyê Xudo tevî rewşenbîrên kurudê êzîdî, yên wek Karlanê Çaçanî, Sehîdê Îbo, Eskerê Boyîk, Çerkezê Reş, Şerefê Eşîrî, Emerîkê Serdar û yêd mayîn himberî wan olperesta û zanyarê ermenîya şerkarî dikrin, diçûn gundê kurdê musulman, li nava kurdên musulman û êzdîya da xebateke girîng dikirin.

Evê yeke îro her kurdekî musluman bîr tîne û bi dilovanî dişekrîne.

Dewleta Sovêtê hilweşîya, kurd çî-warê xwe koçber bûn, belayî Rûsîyayê, Qazaxistanê û komarên Sovêtêye cuda-cuda bûn. Hinek di alîyê sîyasîda, hinek alîyên aborîda, hinek ji ber dijwarîyê cuda-cuda da belayî dewletê Evrûpayê, Amêrîkayê, û Awistralîyayê bûn. Pareke kurda hatin komara Qazaxistanê cî-war bûn, ji xwera germaya çand û huner û yekîtîya kurdê Ermenîstanê anîn. Ew tiradîsyayê berê ku komara Ermenîstanêda hebûn careke din li Qazaxistanê berdewam kirin.

Şekroyê Xudo sala 1994-a cu serbajarê Rusyayê, bajarê Moskvayê “Navenda lêkolînê kurdologîyê” vekir û bû serekokê wê. Navendê bi serokatîya Ş.X.Mihoyî 14 pirtûk, usa jî bi kollektîv xebata “Dîroka Kurdistanê” çap kirîye. Yek ji torîvanê vê xebatê Şekroyê Xudoye. Wî usa jî rêdaktorîya wê xebatê kirîye. Navendê salê cuda-cudada pirtûkên giranbiha wek yên bi navê “Dîrok- dialêktologîya giramêra zimanê kurdî”, “Dîyalêkta kurdîye zazakî”, “Şeref-xan Bîdlîsî – emr, jîyan û dinezanêbûna wî” û monografîyê cuda-cuda weşandine.

X.M.Mihoyî alîyê navnetewîda nav dengê bilind qazanc kirîbû, ew her tim li Parîzê, Bêrlînê, Waşîngtonê, Stokolmê û Moskvayê tevlî konferansên rojhilatzanyê  bûye.

Sala par Navenda çanda kurdê Qazaxistanê konferansa navnetewîye bi navê “Netewa kurd: Îro û pêşerojêda” derbaz kir, navendê usa jî Şekroyê Xudo teklîfî wê konferansê kiribû.

Evarekê berî konferansê Şekro bi têlêfonêva min gerîya û gelekî ber xwe ket, ji ber tundurîstîya xwe nikare bê Almatê, tevlî xebata konferansê bibe. Wî hîvî kir ku ez ji navê wî hemû beşdarê konferansê pîrozkim û vî karê baş û kerhatîda serkeftinê dixwezim. Paşê fikra xwe aha tomerî kir: “Ez zef şame ku îro Qazaxistan, bajarê Almatê bûye navenda pêşdaçûyîna dîrok, çand, huner û wêjeya kurdî, ew çî ku berê li Êrîvanê dihate kirinê îro bi açixî li Almatêda berdewam dike û gihîştîye asta navnetewî. Min bîhîst ku hûnê îsal ji boy dibistanan kitêben zimanê kurdî neşirkin û bernama rêberîya metodîkîyêye zimanê kurdî wê bê weşandinê. Bilî wî we bi dehan dersdarê zimanê kurdî hazir kirine. Ez pir şa dibim ku li Qazaxistanê helbestan, nivîskar, rojnemevan û dersdarê kurda xizmeta çand û hunera kurdî dikin”.

Rastî jî meriv jîyan û karê rewşenbîr û zanyarê kurdî eyan bîr tîne, nikare wan xizmetê wî neşekrîne û hemû tişta jî nikare di nava çend rûpêlada çî-war bike. Ev mijareke gelekî girîng û mezine ku paşwextîyê hêjayî lêkolîneke bi taybete. Îro em tenê teselîya xwe bi teştekîva divînin û divêjin: “Rehme tebe, birayê delal! Te bi hatina xwe em nava behra zanistêda hiştin, çûyîna xweva te gelek çem û kanî miciqandin. Gelê kurd karê teyî biqîmet tu car bîr nake, navê teyê her wext  dîroka Kurd a zanyarî bixemlîne.

çapkirin