Bi git siyaseta Turkiy ya derve

 ( Xeleka duhem)

 

Dr.Ebdilmect xo

 

 

Pwendiyn Turkiy bi Emrka re

 

Pit er chan y duhem tkeliyn Turkiy bi Emrka re hn bi hztir b, Emrka dixwast roleke giring stratc bideTurkiy, ji ber ku Emrka dixwast bi alkariya Turkiy bi tund li dij Soveytistana ber raweste destn w yn dirj li Rojhilata Navn j kurtir bike. Ji bo pkanna v armanc, Emrka pir baregehn leger li ser xaka Turkiya Kurdistan ava kirin li hember v yek, Turkiy kan b gelek alkariy di warn ek dirav de ji Emrka bistne.

Di dema ku Turkiy beek ji Qubris di sala 1974 an de dagr kir, ta radeyeke pwendiyn herdu welatan bersar bn. L pit ku orea slam bi seroketiya A.E. Xomn li dij ah ran Muhemed Riza Behlew di sala 1979 de bi serket pit ku Afganistan ji aliy Soveyetistan dehate dagrkirin, peymaneke berevan abor di navbera Emrka Turkiy de di sala 1980 de hate morkirin. Lewra j tkeliyn van herdu dewletan li gor berjewendiyn hevbe bi hev re hn xurtir bn.Turkiy li bin siya v peymana du al j gelek alkar (daray, leger ) ji Emrka dsan wergirtin.

Gava ku ceng sar bi daw hat, Sovyetistan welatn sosyalst ji bin de hatin felandin, mirov bawer dikir ku rola Turkiy di stratciya Emrka de lawaz bibe, l weke ji me re tte xyankirin ku ev texmna ne pir rast  e. Ji ber ku hn ba tte zann ku awa Turkiy kane rola kiltek yan pirek di navbera Asiya Ewropa de bilze, ewa dikane akamn xwe li Belkan, Asiya Navn, Kafkas Rojhilata Navn bike li dij neyarn Emrka raweste. Herweha j giringiya Turkiy ji Emrka re hn pirtir dibe, imk ewa dizane ku  "Neft Gaz" li welatn  ber "Deriya  Qezwn " gelek hatine dtin ew dewletan j, tkeliyn xwe drok, netew, and bi Turkiy re henin. Li aliyeke din j, Emrka hv dike belk bawer dike ku evan welatan li ser opa dmokratiya Turkiy u ne ya rana radkal biin. Li hember berjewendiyn Emrka, Turkiy j berxwe dide ku Emrka zor bide ser dewletn ewrop, ta ku  ewanan w di nav xwe de mna endam bipejrnin. Li gor nirna me j, areserkirina ka kurd binpkirina mafn mirovan liTurkiy niha ji Emrka re ne derd e ewana j nabin  sedemn tkna tkeliyn Emrka bi Turkiy re.

 

                           Siyaseta Turkiy li hember dewletn slam chana ereb

 

 Weke tte zann gel Ereb j mna pir geln din li dora 400 sal di arewa mpiratora osman de dijn, gel Ereb di v baweriy de ye ku (Dewleta Osman) di bin bandra(parola) ola slam de welat Ereban dagr kiri b. Li aliy din j,Turk dibjin; Ereb hin dewletn ewrop koledar, plann xwe li dij me kirin dewleta me hilweandin, ji ber v j di destpk de tkeliyn van dewlatan bi hev re pir xerap bn geliyeke mezin di nav wan de heb. Mna me ber j nivs b; Turkiy dewleta slam ya yekem b ku damezrandina  dewleta sral rewa dt ewa pejirand, tkeliyn dplomas hn di sala 1950 bi w re girdan ewa b ye endam gelek hevpeymann navdewlet li dij welatn ereb slam.

Di encama van hevtkeliyn xurt de, gava ku du dewletn ereb Misir Sriy xwe ji yektiyek  re amede dikirin,Turkiy hn di sala 1957 an de li dij yekitiya herdu dewletan rawestiya ew hzn   xwe yn leger andin ser snora dewleta Sriy ew xwest Sriy bi v yek bitirsne lingn w li berhev xne. Herwisa j Turkiy rk dab Emrka ku ewa hzn xwe yn leger ji baregeha leger "Incerlik" bine Libnan ewa (Turkiy ) di sala 1958 an de, di  " Netewn Yekgirt " de li dij  azadiya Firansa nirna xwe derbir ta niha j Turkiy naxweze bje ku ew hn di sala 1939 an de herma skenderon bi erkirina Firensa dagr kiriye .          

 

  Di dema ku komara Turkiy ava b, ew giringiyeke mezin hn ne dida dewletn ereb chana slam ta ku tkeliyn ern bi wanan re bike. L pit ku guhertinn siyas li fz gurepana chan de hatin hol. Turkiy ji w hng de berxwe dide danstandinn beranberbn hevteraziy bi welatn slamperest re li gor sudn xwe bihne.  Tev ku Turkiy di sala 1976 an de  dibe endam "Rxistina Kongira slam, l dsan  tkeliyn w bi dewletn ereb slam re erneyn ne, ango helwestn w hlkand ne ne cwest in. Di v derbar de Turgut Ozal carek raghandi b; "Belk em kanibin aitiy bibin naveyn ereb slam, em emede ne hem pirojeyan li wir bi pk hnin, ew pirojeyan dikanin wan herman di war abor de bi p xnin, wek nimne em dikanin ev ji emn xwe bignin "Girava Ereb" wirzeyn andin li wir dewlemend bikin "

L Turkiy,  siyaseta xwe li hember chana ereb slam di saln nud de li ser van bingehan danye;1- Kutabna er sar rxandina Yekitiya Soveyt.2-  er kendav y duhem.3-Diyalogn  Ereban bi sral re hd  pir dewletn Ereb j w dipejirnin dijmantiya w nakin.4-Xurtbna epla slam li Turkiy.5-  Turkiy pwendiyn xwe di warn bazargan, pirojeyn abor yn din krhat bi Dewletn Kendav, Mexrib, Misir Urdin ba kirine. L div em bjin j, pwndiyn w bi Sriy raqa ber re ji bo pirsa av, ango ji bo emn Ferat Dicle ne rind  bn d di duhat de j  ne rind bin. Ji bo parvekirina ava van herdu eman ar hevpeymann navdewlet j li darketine. 1-Hevpeymana firans birtan di 13.12.1920 de.2-Hevpeymana Lozan  di 24.07.1923 an de .3- Hevpeymana dostan dirawsyey di navbera Firansa (Sriy) Turkiy, li Anker di 30.05.1926 an de ji bo parastina ema Qiwq li Heleb. 4- Hevpeymana Heleb di navbera Turkiy, Firansa Birtaniya di 3.05.1930 de.

Di sala 1966 an de li Hlsink biryar hati b istandin, li gor w, div cidabn di navbera van herdu rudawn xwerist de tune be; 1- Cihder av ji ku dibe, bila bibe.2-Av di kuder re diherike bila biherike .

Turkiy Sriy, Turkiy raq ji bo areserkirina ka parvekirina ava herdu eman gelek caran bi hev re hevdtin kirin di sala1982 an de her s dewlet bi hev re rnitin, l ta niha j ewanan bi hev re ne gihane hevpeymaneke cwest, yan Sriy raq hn nizanin parn wanan di av de iqas in, l  div em bjin j, Turkiy di sala 1987 an de soz daye Sriy ku ew bi kmas di her saniyek de 500 M. ev ji ema Ferat bi ser Sriy de biherikne 

Turkiy dixweze hn pirojeyn berbestn av, ji bo berjewendiyn xwe li dewltn herm bi kar hne;

1- Turkiy "Pirojeya Ava Boriyn Atiy" di sala 1987 an de raghand,  armanca Turkiy ji v pirojey ew b; ku ewa av ji emn Sihan han bide welatn Rojhilata Navn, Turkiy dixwast ji pit v pirojey di  her salek de li dor du Milyar Dolar qezenc bike. L dewletn ereb eva pirojeya ji ber van sedemn jrin nepejirand.1-Dewletn ereb ditirsiyan ku maf bikarann av herdem li gor daxwazaTurkiy be, ewa av ji xwe re mna ekek bi kar hne.2-Kirna av ji Turkiy ji bo weletn Ereban pir buha b.

2-"Pirojeya Xab;" eva pirojeya  ji 22  berbestn av ji 19 wargehn nergiya clan (kehreb ) pk hatiye. Ji  berbestn her giring, berbesta Ataturk e, ewa di sala 1992 an de li ber ema Ferat hatiye avakirin. Mna tte nivsn; ewa bi pirbna ava xwe li cihan ya 15 ye. Di encam de mirov kane bi sanah bje, ku niyaza Turkiy ji van pirojeyn jorn ev e; ku  ewa bi riya av hevsar dewletn Ereban di war andin  bi dest xwe ve hne  bi ser de j dixwest dixwaze ava xwe  bi ekan zr re biguhre.

 

Ka herma skenderun: Firansa Turkiy di 20.10.1921 de bi hev re peymanek li darxistin, li gor w peyman snorek di navbera Turkiy Sriy hate espandin dsan li gor w peyman, sistmeke rvebiriy taybet li herma skenderun bi cih hat. Eva sistma li gor berjewendiynTurkiy b, Turkiy kan b, ziman turk li v herm j bike ziman ferm, ew hejmara hemwelatiyn xwe (Turk) li v herma ereb pirtir kir. Lewra j gava ku Turkiy di sala 1938 an de bi alkariya Firansa  hilbijartin li herm kir, dengn kmnetewa Turkan di encumena bilind de, ya ku ji bo rvebiriya herm hati b hilbijartin, pirtir bn.(  Yn Turkan 22  nner yn Erebn sur 18 nner bn ).

Turkiy bi v destdirjkirin ten qayil ne b, ew di w sal de j hriek leger bire ser herma skenderun, l Firansa li dijber Turky hrin w ranewestiya.  Bi ser v de j, di 23.06.1939 an de Firansa ji bo qazancn xwe yn koledar, herma skenderun  raber Turkiy kir. Bi v away beek ji axa Erebn Sriy j mna Kurdistan di bin nr  komara Turkiy de ma ye.

Di nirna me de, ne Sriy ne j dewletn din ereb, dagrkirina herma skenderun ji xwe re kirine qisawet, Sriy car caran  w herm tna bra xwe li ser w di civatn navdewlet  de dipeyve dibje; em dixwazin herma skenderun bi riya " Netewn Yekgirt " dsan li me vegere..L diyar e ta roja ro tu kes guhn xwe nade van daxwaz bergernn qels sistexav.

 

 

Dumahk heye

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org