Bi git siyaseta Turkiy ya derve

 

( Xeleka shem )

 

Dr.Ebdilmect xo

 

 

Keya Musil Bar Kurdistan: Di droka njen de diyar e ku li gor hevpeymana "Sayiks -Pko " di sala 1916 an de pit er chan y yekem ku dewletn koledar, dewletn Ereban du be ji Kurdistan ji "mpiratora Osman" dagr kirin. Firansa Rojavay Kurdistan di arewa Sriy de zep kir Birtaniya  wleyeta Musil( bajar Musil Baur Kurdistan)  ji ber dewlemend stratciya w ya  ciyograf, di arewa raq de xiste bin nr destlatdariya xwe.

er chan kuta b, l di navbera Turkiy Birtaniya de gel li ser wleyeta Musil berdewam b, lewra j evan herdu dewletan xwestin keya wleyeta Musil li nik "Komka Netewan"areser bikin.

    

 Hn di hevpeymana "Lozan" di sala 1923 an de serok andeya komara Turkiy smet nno goti b :" Hem rnitvann wleyata Musil Turk Kurd in, li wir bi van s  zimanan ttin axivtin; Turk, kurd ereb. L Kurd bi regez koka xwe ne "Ar "ne, ewanan bi binyata xwe "Toran "ne ew hn got ib; piraniya rnitvann wleyata Musil Turk Kurd in eger piraniya hemwelatiyn bajar Musil Ereb bin j, ewa na be sedemek ku dantvanm ar Musil arensa wlayeta Musil bi git areser bikin, ji ber ku gel Ereb di wleyet de kmnetew e. bi ser dej  ew nirna xwe weha vekir derbir b ; " Turkiy ne amede ye ku wleyeta Musil bide tu hzn din li chan .

Li gor biryara "Komka Netewan " di sala1925 an de diviya b, wleyeta Musil di arewa dewleta raq de bimne di sala 1926 an de, Musil Bar Kurdistan bi ferm di arewa dewleta raq de ma ye .

LTurkiy ta roja royn her du avn xwe di bajar Musil Baur Kurdistan de mane

Wek Nimne;  weke ku rojnama "Hiriyet" di 6 .06. 1994 an de bername pirojeya serokTurkiy Turgot Ozal ekere dike dinivse; pirojeya Turgot Ozal ew e ku ewa dixwaze raq parve s dewletn bik bike1- Dewleta ereb. 2- Dewleta turk.3- Dewleta kurd.. Yan niyaza w ew b ku ji bajarn Musil(ereb) parzgeha Kerkuk (kurdistan) komareke turkman ava bike pa w bi dewleta Turkiy ve girde. L li aliy din "Partiya netewa turk" dibje; div em wleyeta Musil( Musil Baur Kurdistan ) ya ji aliy Birtaniya de hati b dagrkirin, dsan w rizgar bikin   w txin arewa dewleta Turkiy. Her weha, Sulman Dmrl j di sala 1995 de xwest ku snor di navbera raq Turkiy de serast bibe dsan wleyeta Musil txin bin destn xwe .

Pit er Kendav,Turkiy di 14.05.1997- 21.06.1997 de hriek leger ajot ser Baur Kurdistan.

Dsan Legern Turkiy bi buhaneya hebna wargehn Girlayn PKK li iyan Qendl (Baur Kurdistan) di 21 .02. 2008 an de hriek mezin bir ser Baur Kurdistan. ArmancnTurkiy yn nzk rasterast ji v hri i bn?1- Ew dixwast wireyn gel Kurd li herma Kurdistan ji bin de hilwene 2- Ew niyaz dikir ku bingeha avahiya jrn birxne, ta ku hukumeta kurd sernva bi  tijkirina valahiyan mijl bike w ji xala 140 ji destura raq ya nh bidrxne  .3- Turkiy dixwast er birakujiy di navbera  Kurdan de peyda bike. l dsan Turkiy nikan b armancn xwe ji ber van sedeman bi chi bihanna.1-  Girleyn  PKK berxwedann dilawer kamran  li dij legern Turkiy kirin .2-  Rbern herma Kurdistana azad  bi pengiya serok Mesud Berzan biryarek gelek himend  raghandin, ku rewsa siyas awa dibe, bila bibe, l er birakujiy.kurd kurd ne gengaz e.3- Yekbna helwesta partiyn kurdistan li dijber hria Turkiy 4-.Pmergn qehreman ji bo berevan parastina Kurdistan xwe amede kirin.5-Gel Kurd li s ben din j li dervay welt deng xwe li dij hria Turkiy rawestiya.6-  "Yekitiya Ewrop" namek ji Turkiy re and   ew t de nivs b; eger tu ( Turkiy )legern xwe ji Kurdistan venekn v daxwaza me bi pk nn, d "Yekitiya Ewrop" li dij hria Turkiy hin biryaran bistne .7-Emerka j ji Turkiy re got, div tu di hundir du heftan de legern xwe ji Kurdstan vegern div asteng bi awayn siyas, atiyane werin areserkirin, her weha j, goti b, div tu giringiy bid kmnetewa Kurd li Turkiy.8-Serok git y "Netewn Yekgirt ", Birtaniya, Firansa, taliya  j li hember hrin Turkiy b deng neman. l div em v rastiy j bidin xyakirin ku dewleta sral ji bo berjewendiyn xwe bi Turkiy re, nexwest deng xwe li dij hrin Turkiy bilind bike. Lewra Turkiy dsan near b, legern xwe di 29.02.2008 an de ji Kurdistan vekne. Li vir  em kanin bjin ku siyaseta Turkiy li hember raq herma Kurdistan ne li ser bingeheke drok; zanist rasteqn ye, lewra j ewa ne niha ne di peroj de nikane raqa fderal pere bike xewnn xwe yn toran vejne; ji ber ku, li gor nirna me, ne dewletn Ereb, ne gel Kurd, ne j siyaseta gorepana navnetew  rbazaTurkiy ya toranst dipejrnin bi ser de, d ewanan hem bi tund li dij gavavtn koledar rawestin.

 

Turkiy pwendiyn w bi ran bi hin  komarn slam re 

 

Tev ku di droke de diyar e ku "mpiratora Osman" "mpiratora Sefew"" li dij hev er kiri bn, tkeliyn wan di sedsaln duhat  de, ne bi dijmant ne j bi dostan dihatin naskirin.

L pit ku orea slam bi seroketiya A.E- Xomeyn li dij M.R. Behlew di sala 1979 de li ran bi serket. Turkiy ji hewvedana ola slam-ran ya radkalst ditirse, ji ber ku ran berxwe dide akamn xwe di war ol li hundir Turkiy bike. L gava ku Sovyetistan hilweiya komarn slam li Asiya Navn serxwebnn xwe raghandin, v car  di navbera Turkiy ran de, berbirkek dest p kir ; her yek ji van herdu dewletan dixwaze  van komarn slam ji aliyn abor nemaze di warn  "Zr Re" "Gaz" de  bi stratciyn xwe ve girde. L Turkiy gavn xwe hn ji v pirtir di destdirjkirina nav dewletn Asiya Navn  Kafkas de ( Ezerbcan,Turkmanistan , Kazaxistan , Uzbkistan,  Krgzistan  Tackstan ) avtine ; ewa ne ten dixwze sudn abor dirav ji van komaran bibn , l ewa  niyaz dike ku  wan  dewlet miletan  di warn siyas, nijad and j bi xwe ve bibestne, ewa niha xwe mna birayek  mezintir ji pnc geln Turkaxv re dibne. Dsan weke tte zann, rxistina (E C O) ji bo hevkariyn abor di sala 1960 de, di nav van dewletan de ,Turkiy,ran  Pakistan ve hatiye avakirin , l pit rxandina Soyetistan, di sala 1992 an de  Ezrbcan ,Turkmanistan ,Uzbikistan ,  Tackstan  dibin endamn v rxistina abr (E C O) komara krgzistan di v rxistin de ( E C O) mna dewletek avdr tte destnankirin. Turkiy dixwaze bi van hewaldann xwe, rola xwe di van herman de hztir bike, ta ku ewa kanibe rk li p armanc daxwazn Rusiya ran li wan herman bigre li p wanan mna grbendek  raweste. Li aliy din j Turkiy dixwaze bi van alakiyn siyas, abor , and helwestn xwe li hember "Yekitiya Ewrop "  dewletn Rojava xurt bike . Turkiy ji bo pkanna armancn xwe pir gav li van herman avtine. Di war siyas de; ew hn di sala 1991 de serxwebna van dewletan bi eweyek ferm pejirand balyozxaneyn xwe li wan komaran vekirin   komtek taybet  ji nav wezrn xwe ji  bo karbarn van balyozxanan destnian kirin. Di war leger de; Turkiy hevpeymanek hevbe ji bo berevaniy bi Ezrbcan re mor kiriye. Herweha j ew peymann din leger bi hin van komaran re girdane. Di war abor de; ew tln telfonn xwe bi yn wan komaran ve girdan, pirojeyn bazargan, gumrik ( bacbirin ), andin, neft, industr   riyn yn hatine li wan deran ava kirine .Dsan Turkiy di war rgihandina Neft de berberitiya Rusiya dike; ewa j dixwaze Neft ji "Deriya Kezwn", ji Bako di nav erdn xwe re derbaz Ewropa bike.     

Herweha j Turkiy hewal dide ku tkeliyn xwe yn abor  bi welatn din slam re xurt bike. Di sala 1997 an de Turkiy bi van heft  dewletn slam re; Misir , Pakistan , ran , Benglad, Ncriya , Indunsiya, Malziya "Komeleya Heyt Dewlt" damezrandin. Armanca Turkiy  ev e; ku ewa derhnann xwarin ekn xwe bifroe van dewletn jorn.

Di war and de  j, Turkiy ji bo xwe gavn krhat avtine;1-Ew di sala 1993 an de bi hevkariya van welatan; Uzibkstan, Turkmanistan, Kazaxstan, Krkzistan, Ezerbcan, Alfabayeke hevbe bi tpn latn-turk ji bo van welatn jorn terxandin.2- Evan welatan bi hev re ferhengn ziman turk bi  ( zaravn turk ) amede kirin Turkiy mamostn ziman turk andin   dine van welatn Asiya Navn 3-Turkiy baregehn nh ji bo tilfiziyon ava kirin bernameyn nh arasteya  van komaran dike .

Tev em dibnin ku Turkiy iqas hewaldanan ji  bo pkanna armancn xwe li wan welatan dike, l diyar e, riya w ji ber van sedeman ne ewqas dz serast e.1- Turkiy di warn daray, abor zanist de ne xurt e. 2-Serok Kazaxistan Nor Sultan Nizar Babayf carek goti b; Turkiy dixweze mna Sovyetistana ber bi ser me bike, ewa dixwaze xwe ji me re weke birayek mezin bide nankirin. 3-Ezrbcan Kazaxistan bi xwe dixwazin roleke peng di Asiya Navn  hawrdora w de bilzin4- Weke tte zann;  %45 ji rnitvann Kazaxistan bi ziman rus dipeyvin, b guman ewanan naxwazin  peyrewiy ji dewletaTurkiy re bikin. L di baweriya me de, tev  van hin aloziyn jorn ,Turkiy destn xwe ji van dewletn Asiya Navn nakne, ji ber ku siyaseta dewleta Turkiy di naveroka xwe de nijadperest e   belk ewa dixwaze di peroj de mpiretoreke turk njen damezrne.

 

  Tkeliyn Turkiy bi dewleta sral re

 

Me ber di rzn jorn de goti b; tkeliyn Turkiy sral di pir waran de hn ji dest pk de ba bn.. Turkiy dewleta slam ya yekem b , ku di sala 1049 an de damezrandina dewleta sral pejirand , ew di sala 1950 de pwendiyn dplomas bi w re dest p kir.

Di destpka saln 9o  de tkeliyn herdu dewletan di pir aliyan de batir bn. Ev herdu dewlet j li Rojhilata Navn hevaln stratc ji Emrka re  ne. Di sala 1996 an de Turkiy sra peymann leger  bi hev re morkirin li gor v hevpeyama dual, 16 peymann nh di war hevkariyn leger de li darxistin, yekek ji wan hevpeymanan ev e; sral kane ezmana dewleta Turkiy ji bo balefirn xwe bi kar hne; lewra j dewleta sral ta niha gelek sud ji ezmana Turkiy dtine; ew j pir pzann li ser dewletn diraws ji xwe re civandine .Li aliy din j Turkiy kane tangn sral bikire; sral kane bi 600 milyon dolar 54 balefirn leger yn Turkiy nhtir bike.Turkiy div ajentiy ji sral re bike pzannn nehn li ser Sriy, ran   raq bide sral. Di encama van hevkariyn jorn de, sral j alkariyaTurkiy Emrka kir   serok PKK rzdar Ebedele Ocelan di sala 1999 an de ji aliyn wan de  hate revandin.

Dsan pwste em carek din li vir biespnin   bjin; Tkel hevpeymann Turkiy bi sral re encamn neyn li hember herma Kurdistana azad j r  dide; di sala 2008 an de Turkiy bi buhaneya hebna "Girleyn PKK"   hriek mezin  bir ser Kurdistan de ajot, dengn pir welatan dmokrat  li chan li dij  wan hrin ne dadmend bilind bn , l sral ji bo razemendiya Turkiy, b deng ma b.

Turkiy hn ji v pirtir gavn xwe avtine, bernamn xwe yn leger amede kirine; ewa dixwaze  di destpka 2020  de baregehn ekn atom li Kurdistan ava bike. Dmek va ye em dibnin awa Turkiy dixwaze xwe li Rojhilata Navn mna sral xurt bike, ewa ne ten dixwaze rk li p pketina tevgera azadxwaza  Kurdistan destkewtinn gel Kurd bike, l ewa hn dixwaze rk li p armancn ran j li herm bigre.

Li rexber van hevpeymann jorn ; pwendiyn abor di navbera herdu dewletan de pda diin; ewanan hn di  sala 2000 de " Bazara Azad ya Hevbe" di nav xwe de ava kirin. Li aliyeke din j Turkiy soz daye sral ku ava ema Manoat bifroe w. sral j niyaz kiriye ku alkariyTurkiy di  pirojeya "El Xab"  bi taybet di weyn avdana andin de bike.

Bi v reng me gelek bi kurt hin xale ji siyaseta Turkiy ya derve ann zimn, l em dixwazin biespnin ku eva mijara giring bi pwstiya pir lkolnn berferh hene, l armanca me ev b, ku em hinek ji  ronahiya mumek bavjin ser siyaseta Turkiy ya derve roln  w yn neyn di Rojhelata Navn Asiya Navn de bidin xyakirin.

 

 

avkaniyn  krhat

 

1- Turkiy pirsn siyaseta derve . Bi ziman ereb,  Xord Husn Del. 1999.

 

2-Kurdistan di navbera serxwebn dagrkirin de. Bi ziman kurd ereb,  Muhemed Mile Ehmed.2005.                                                                                                                                                  3-El-Barzan tevgera azadxwaza Kurd,bir duhem . Bi ziman ereb , Mesud Berzan,1997.

4- Doza kurd di kongirn navdewlet de. Bi ziman ereb, Dr. fuad heme Xord mistefa, 2001.

5- Selemen  cenralat el.nesir  el Kurdistan. (Gotar bi ziman erb ) 2008. 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org