Bi git siyaseta Turkiy ya derve 

 

 Dr.Ebdilmect xo

 ( Xeleka yekem)

Kurtelkoln

 

Pit cenga chan ya yekem (1914-1918) Mistefa Kemal Ataturk komara Turkiy di sala 1923 an de damezrand, ew berxwedaye ku Turkiy ji nasname, arastaniya slam bidrxne siyaseta Ttukiy ji welatn ewrop ve nzk bike. M.K. Ataturk xwest rbaz dmokratiya welatn ewrop biopne, lewra j ew karmendiya x  slam, dadgehn ol li Turkiy ji hol rakirin. Di sala 1928 an de ew li na tpn ereb, tpn latn di ziman turk de bi karann, dsan ew fermana wergerandina pirtka Quran ji ziman ereb li ser ziman turk derxist. Herweha j M.K.Ataturk kumn Osman erkesan bi kumn Ewropiyn guhern.

Turkiy dewletek ji dewletn pn b, ku ew avakirina dewlata sral pejirand, ewa di sala 1952 de dibe endam  "Hevpeymana  Etles " di sala 1955 an de  ewa dibe endam "Hevpeymana Bexdad", di sala 1959 an de Turkiy  daxwaza endametiya xwe di hundir "Bazara ewrop ya hevbe" de kir, her dsan j di sala 1987 an de ew ji dewletn ewrop xwest ku di nav wan de bibe endameke ferm, l dewletn ewrop daxwaza w  bi pk ne ann, l ewanan bi Turkiy re negotin j, em endametiya te  napejrnin

Tev ku em dibnin ku M.K. Ataturk pa  destlatdarn din li Turkiy iqas berxweda bn, xwe nzk dewletn ewrop bikin, tev ku pwendiyn dewletn ewrop bi Turkiy re hebn hn j hene,  l ji ber ku Turkiy dewleteke slam ye; dewletn Rojava herdem bi avn gumankir li nasnama w ya nh temae dikirin hn j dikin.L ji sedemn her giring ku "Yekitiya dewletn ewrop"  endametiya Turkiy di nav xwe de napejrnin, di van xaln jrn de diyar diyar dibin.

1-Rewa abor ya Turkiy:  Hejmara hemwelatiyn komara Turkiy niha pirtir 64 melyonan  e,

li gor texmnan hejmara rnitvanan d di sala 2020 de bibe 100 melyon. Pirbna hejmara wanan li nik dewletn ewrop cih metirsiy ye, ewanan dizanin ku Turkiy di war daray de li n e, ewa hn di sala 1998 an de  % 400  di war dirav de bi binketi b. Ewa di sala 1997 an de bi 80 milyar Dolr dndar b.

Ji ber v j, dewletn ewrop ditrsin ku rewa abor pirbna hemwelatiyn Turkiy ziyan bignin rewa abor rewa rnitvann welatn wan.Wek nimne, niha pirtir du melyonan ji hemwelatiyn Turkiy  ten li Almanistan dijn, Almaniya dewletn din ditirsin ku hejmara wanan hn pirtir bibe   astengn abor rnitvan li nik wan j peyda bibin .

2-Cidabna asta aristaniy di navbera dewletn ewrop Turkiy de.3- Ewropa ba dizane ku %98 ji hemwelatiynTurkiy musliman in.Lewra j di hevdtina partiyn dmokrat yn xaeperst, roja 4.03.sala 1997 an de daxyniyek hate weandin; di w daxyaniy de weha hati b: " Pejrandina endametiyaTurkiy di "Yekitiya ewrop "de ne ji nzk ne j ji dur de gengaz e, pirojeya Ewropa pirojeyeke bajarvan ye cidabneke aristan di navbera Turkiy Ewropa de heye, l em bi xurt pitvaniya hevkariy bi Turkiy re dikin ." 4-Turkiy Yonanistan ne lihev in; maf Yonanistan mna endamek di "Yekitiya ewrop "de heye ku "Vto" li dij wergirtin pejrandina endamn nh di "Yekitiya ewrop "de bi pk bne. Herweha jYonanistan gelek caran di "Yekitiya ewrop"  de dikane alkariy ji bo Turkiy rawestne. Tev ku Emrka pir caran dixwaze zor bibe serYonanistan ku ewa helwesta xwe di "Yekitiya ewrop" de li dij Turkiy biguhre, l ta niha  ewa hn nikane akamn xwe rasterast li Yonanistan bike . 5- Di Turkiy de dmokrat gelek km e.6-Ka kurd li Kurdistan ne hatiye areserkirin.6- Cenral Legern dewleta Turkiy destn xwe davjin nav jiyana siyas.

Pit ku dawiya er sar rxwendina Sovyetistan hat pit er kendav siyaseta derve yaTurkiy hate guhartin, ewa berv xwe dide van hermn mezin; Belkan, Kafkas, Asiya Navn dixwaze roleke giring di van herman de bilze. L di siyaseta Turkiy ya derve de du rbazn sereke cuda henin;1- Rebazek rzan, kevneop-ataturk ye. Nnern v rbaz dibjin; Turkiy komarek ewrop ye div ewa were ewropkirin.l tev v nirna jorn j, dsan hin serokn  partiyn v rbaz henin, mna Mesud Yalmaz, serok "Partiya Nitimana Dayik"   Tanso Tiler seroka " Partiya Riya Serast" li ser rbaza straticiya ola slam dipeyvin , weke nimne; Tanso Tiler di 16.09.1996 an de gotiye :" Eger Turkiy dixweze bibe pirek di navbera Rojhilat Rojava de, pwste Turkiy bizanibe ku Rojhilat lingeke w ye." 2-Rbaza ola slam ye. Ber partiya  "Refah" bi seroketiya Nicimdn Erbekan nnertiya v rbaz dikir, l Cnraln Turkiy ewa di bin w nav de ji hol rakirin yan qedexekirin niha partiya  "Elfedle" bi rbertiya Ordegan ketiya dewsa partiya "Refah".  Nnern v rbaza slam weha rast dibnin ku dewleta Turkiy pwste hd, hd xwe ji bin bandor dezgehn welatn Rojava rizgar bike.

Di ber van herdu rbazn bingehn re hin partiyn ne sereke henin, dixwazin sudan ji herdu rbazn  sereke bibnin, l diyar e ewanan ta niha b hz karger in. Div em li vir v rastiy j bjin ku iqas cidabn di navbera van rk rikn jorn de  heye, l ewanan hem di baweriyek de ne ku pwste Turkiy di herm de rola seroketiy li n dewletn Ereb ran bilze.

 

                                                             xxxxxxxxxxxx

 

Sedemn aloziyan di navbera Turkiy Yonanistan  i ne?

Di droka ber ya niha de tte diyarkirin ku sedemn ne leheviy di navbera herdu dewletn diraws de pir in; mjoy, aristan, siyas erdngar ne. Turgut Ozal hn di dema xwe de, di saln nod de carek goti b; em parola" Osmaniyn Nh" ji sernve radikin. Li hember parola Turkiy,Yonanistan j parola "Mgiya Loaldiya"(Ramana Gewre)"rakir. Pa "Partiya Yonan ya Sosyalst"(PASOK) careke din destlatdariya Yonanistan kir, ew j parola "Hln " hilda jor, lewra j hevdijayet di navbera "Osmanperestan" "Ramana Gewre" de  ango "Hlnperest de "ji nve bi xurt hate vejandin.

Pit ku "Yekitiya Yogislaviya" j tk, pirsgirkn netew, ol li Bosne Hirsik, Kerwatiya, Mekdoniya, Albanistan  li Kosovo peyda bn.  Di vir de Yonanistan mna "Ertedoksnbawermend" dibje; rola "Ertedoksiy" di rzaniya derve de ji bo w pir roleke sereke dikane bilze ji ber v j, ew hevpeymann  siyas ortrdoks bi Rosiya, Bolgariya, Serbiya li dij pla slamperestan li Turkiy girdan.

Li aliyeke din j berjewendiyn Turky, Muslimann Kerwatiya, Bosne, Albaniya, Mekdoniya Bulgaristan rast hev hatine. Hn bi rexber v yek j,Turkiy, Yonanistan tawanbar dike dibje; ku ewa Turkn ku li Rojavay Tiraqiya dijn(120 hezar bn) ji aliyn netew ol de diewsne.

 

 Turkiy Yonanistan li ser "Derya e" j, ji z de li hev nakin, di v derbar de gelek hevpeymann navdewlet hatin lidarxistin, li gor wan hevpeymanan snorn deryay ji bo herdu welatan,Turkiy Yonanistan hatin destnankirin. Ji wan hevpeymann giring j ev bn; "Hevpeymana Lozan" di sala 1923 an de, "Peymanek"di navbera taliya Turkiy  di sala 1932 an de,"Peymana Pars " di navbera taliya Yonanistan di sala 1947 an de .

Her weha j Yonanistan baregehn leger li (12) giravn " Deriya e" ava kirine, Turkiy bi tund li dij van baregehan radiweste, li aliy din Yonaistan dibje; ku Turkiy baregeha  balefiran ya leger li nzk "Deriya e"  berfereh dike.

Di sala 1976 an de  peymanek li Siwsra hate raghandin. Li gor w peyman pwste Turkiy Yonanista  "Zr re" ji giravn "Deriya e " dernexnin, l Yonanistan ji xwe re mafeke rewa dibne ku sud ji giravn xwe bibne, lewra j ew "Neft " ji giravn w deryay derdixist.

Di sala  1982 an de yasayek git  derbar  "Deriya e" ron dt, l Turkiy nexwast hn j naxweze w yasaya git bipejrne bi ser v de j, ewa gefguran dideYonanistan j re dibje, eger tu destlatadariya xwe li ser  "Deriya e " pirtr 12 Mlan bik, em legern xwe binin hem giravn v Deryay.

Perlemana Yonanistan di meha  Gulan, sala 1995 an de biryar istandi b ku hem giravn  "Deriya e" txe bin destlatdariya xwe, v biryar hn aloz asteng di navbera herdu dewletan de krtir kir.

 

Hn astengiyeke din pir mezin dijwar di navbera herdu dewletan de heye; ewa j ka Qubris ye.

Girava Qubris ji sala 1517 an de  di arewa  "mpiratora Osmaniyan" de b,  li gor peymana Birtaniya "Dewleta Osman"  di sal 1887 an de, girava Qubris dikeve bin  destlatdariya Birtaniya, li gor hevpeymann  "Sver ", (1920)  lozan (1923 9mafTurkiy di Qubirs de nema dimne .

Di sala 1960 de  Qubris  serxwebna xwe istand, l li Qubiris % 20  Turk in .

Di sala 1974 an de Turkiy ji %38 ji rber Qubris dagr kir,  ew be dagrkir j bi samann xwe yn  xwerist pir dewlemend e. Di sala 1983 an de  Qubrisa dagrkir xwe mna komareke serbixwe raghand, l ta niha eva komara ji aliyn dewletn chan de bi awak ferm ne hatiye pnasn .Bi ser v de j  "Yektiya ewrop " Qubiris mna berendemek  di nav xwe de pejirand.  Ev gavavtina j ji bo Yonanistan  serkewtineke mezin b, lewra j Turkiy tirseke mezin dide Yonanistan ji w ji chan re  dibje;  eger  Qubris di " Yekitiya ewrop " de bibe endameke ferm, em be Qubris ya dagrkir txin arewa dewletaTurkiy. Herweha j Turkiy gefgurn din dide Qubris dibje, eger ewa raktn  Rusiya li ser erdn  xwe bi ch bike, d Turkiy hrieke leger bibe ser Qubris . Bi v reng  dewleta Turkiy ya Ataturk slamperest siyaseta xwe ya derve li gor berjewendiyn xwe b rzlgirtin ji geln diraws re berdewam dike.

 

Dumahk heye

 

 

 

 31.03.2008

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org