Jina Kurd di pvajoka drok de

Dr.Ebdilmect xo

Rewa w niha i ye ?

Ryn pketin azadiya jin i ne ?

Kurtelkolnek

                                                                            

Xeleka duhem 

                           

"Y bje bike, mr e,

y ne bje bike r e,

y bje neke ker nr e "

Ji pendn kurd

 

 

Biztinewa azadxwaza Kurd bi awak gelemper di sedsala 19 an de pketiye, hin mrenn kurd serbixwe li Kurdistan hatine damezrandin, lewra j legern Osmaniyan hrin xwe li dij gel Kurd pirtir xurtir kirin.Wek nimne, legern Osmaniyan bi serdariya Ret Paa di sala 1838 an de hrin xwe birin ser Kurdan, di berxwedana Kurdan de jinn Kurd li rex mran rawestyan bi hev re li dij  dijminn azadiy wekheviya gelan er kirin, efser Elman R..Moltk bi xwe ew er dti b li ser jina Kurd weha nivs b; min dt awa jineke Kurd bi xener legerek Turk kut.

Dsan mnakeke din, di raperna Mr Bedirxan, sala 1842 an de jineke Kurd, Helme Xanim, hevsera Mr Noreela Beg navdar b, ew destlatdariya kelha naveya Bokal dikir.

Di droka gel Kurd de herdem ba diyar b ye ku awa Kurd bi hilmeke mirovane, helwestn ern li rex miletn diraws li dij hrin derva istandine, di er Kirm (Qirm), sala 1853 an, navbera du mpiratorn mezin, osman rus de peyda b, jina Kurd Fatma Re ji Kurdistan tev 300 swarn xwe die stenbol ji destlatdaran re dibje; em amede ne li gel we li dij legern Rusan er bikin.Li ser yna w, rojnameke elman nivs b;"ra Kurdistan giha ye stenbol" Dsan xanim Fatma Re di cenga (1877-1878) an de li dij Rusan hevpar b, ew 500 legern Kurd ji bo pitvaniya legern osman andin qada er. Bi v reng tkoer Fatma Re di chana ewrup de j mna qehremaneke navdar hatiye nasn wneya w j di nav rpeln rojnamn ewrop de hatiye weandin.

Di destpka sedsala 20 de jina Kurd, Qedem Xr li Luristan li Rojhilata Kurdistan  dewsa biray xwe Yosif digre ewa  pengiya serhildan li dij ah ran berdewam dike, pit berxwedaneke dirj, Sah ran bi alkariya Omer Xan ikak rieke mezin dibe ser v serhildan, l Qedem Xr ta dawiy berevaniy dike, pa ewa ji aliyn hzn ah ve tte girtin, ewa s salan di girtgeh de dimne bi nexweiy di wir de j pakrewan dibe .   

Pit rxandina mpiratora osman alakiyn jinn Kurd pirtir bn, jinn Kurd rewa xwe ya undamay ba dtibn, erkn xwe j rind nas kiri bn, lewra ewanan "komela pketina jinn  Kurd"di sala 1919 an de li Istenbol damezrandin. Hn di destpk de berpirsiyarek ji v komel, EncamYamluk  rola jina Kurd di pketina jn de dab xyankirin, ew goti b: "ro peroja hem netewan dikeve qunaxeke n, di w qnax de, ji her kesek re mafek tte dayn, em j mafn xwe dixwazin." Li gor pniyara "Komela pketina jinn Kurd "Emne Xanim jina erf Paa ya ku di w dem de li Pars dijiya, dibe seroka v komela jinan.

Pispor drok ka Kurd M. Lazrv nivisiye; Kurdan li rex Turkan li dij Yonaniyan di sala 1920 de er kirine, Fatme xanim kea ap Simko di v er de ciln leger mna yn mran li xwe dikir serkiya 100 leger Kurd dikir.

Pit 1923 an de bergeheke n li Turkiy li Kurdistan destp dike, rapern oren Kurd mna, orea x sed Pran  di sala 1925 de, orea Ararat 1930 de, orea Drsim di sala 1938 an de li dij Kemalstan dibin. Di van orean de bi hezaran jinn Kurd bi hem weyn hovane hatin ewtandin, zik qelatin, pir ke jinn Kurdan ta ku xwe radest dijminan ne kin, ji near xwe avtin bin newalan an j nav eman, herweha j gelek jin ji aliy Turkan de dihatin girtin ewanan b mrn wan diandin Rojavay Anadol. Em dixwazin li vir mnakek ten derbar helwesta jina Kurd ya mrane hnin ziman; Ezet Beg kur xka xwe pit sorea x Sed ttin kutin, sern wan ji lan wan dibirin wan seriyan dinin Mu, destladarn Turk  xka Ezet Beg, Gulnaz ji zndan derdixin wan herdu seriyan nan w dikin.Gava Gulnaz ser law xwe ser  biray xwe dibne, ewa yekser dibje: "Ev kur min e ji bo v roj min r daye w, eger min ji bo Kurdistan ewa weha nedti ba, min r xwe ji w re herem bikra."              

Di destpka sedsala bst an de Hefse Xanim Neqb bi navdeng dibe, ewa malxya x Qadir paltoza x Mehmud b, ewa di sala 1881 de ji dayik bye, di sala 1953 an die ser dilovaniya xwe. Ew dwanxana xwe kiri b mna navbendeke xwendin, dibistaneke varene ji bo jinan vekiri b. Bi ser v de j Hefse Xanim avahiyeke xwe ji bo vekirina dibistanek raber "Komela zanyar "dike. Hefse Xanim ne te ten baln xwe daye rewa civak ronakbr, l bel ewa hn ehrezatir b, ewa hn di sala 1930 de nameyek dermaf doza azadiya gel Kurd de ji rxistina yekitiya miletan re dine di nam xwe de baln nnern geln chan ber ka Kurd ya rewa de dikne.

Li gor avkan dibjin; Xanim Hefse bi rind helwestn xwe yn mirovperwer x Mehmud ji sdar rizgar kiri b.Tte gotin; di dema ku ngilzan liKurdisan li dij x Elhefd er kirin, end efsern ngilzan ji alyn Kurdan de hatin yexsrkirin, Hefse Xanim nedixwast ku Kurd ziyan bignin wan efsern ngilzan, ev qenc dilovaniya Hefse Xanim li cem ngilzan jibr ne bb, ji ber v j ngilzan biryara darvekirina x Mehmud sivik kirin li n w biryara zndankirina ta dawiya jn  dermaf w de derxistin.

Dr.Kemal Mezher dinivisne; Fatme Mihyeeldn xanima alyar daray Ehmed Beg kur Fetah Beg di hukumeta x Mehmud de yekemn mamoste li raq b, ew  yekemn dibistana jinan bi nav Elzehra di sala 1926 an de li ar Sulmniy vekir, jinn mezin bi temen 25 saliy j di v dibistan de pola yek dixwendin, jinn dewlemend yn belengaz j li w dibistan hn dibn.

Jineke din  "Adile Xanim"(di sala 1859 an de ji dayik bye sala 1924 an de die dilovaniy ), ewa li Erdelan gewre dibe, kea efserk Kurd b, l ewa di sala 1895 an de bi serok la Caf ( li derdora bajar Helebce) Osman Paa re dizewice, ewa bi mr xwe re la Cav bi rve dibin, gava ku Osman Paa di sala 1909 an de dimre, Adile Xanim bi ten destlatdariya Helbece 15 salan kiriye, ew di v dem de bazargan, andin avah li Helebce pir pda dabn, dsan ew dadgehek li bajr ava kir ewa bi xwe j dibe seroka v dadgeh, herweha ew zndanek j li wir ava kir b.

Di sala 1946 ande komara Kurdistan li Mahabad bi seroketiya Qaz Muhemed hate ragihandin. Qaz Muhemed  baweriya xwe bi hz mafn jinan heb, ji ber w j ew ji mal xwe de dest p kiri b di w sal de j "Yekitiya jinn Kurdistan " tte damezrandin, Mne Xanim malxya serok komara Kurdistan dibe seroka w rxistin. Di  jiyana komara Mehabad de bizava jinn Kurd li Kurdistan bi lez pda di, di her kolaneke Mehabad de jinek ji bo seroketiya w kolan dihat destnankirin.  Qaz Muhemed pir pitvaniya tkona jina Kurd dikir wireyn wanan bilindtir dikir, wek nimne; gava destlata ah ran komara Mehabad rxand, biryara darvekirina Qaz Muhemed derxist, Mne Xanim digriya, Qaz Muhemrd ji w re digot; tu ima digr? Pwst e jina Kurd nedgr gir qet li jina Kurd nay.

Di sala 1952 an de rxistina jinan ya yekem bi nav "Yekitiya Afretan Kurdistan " bi alkariya "Part dmokrat Kurdistan" li Kurdistana raq hate damezrandin, seroka v rxistin ji destpk de Zekiye Heq smal b pa  rn brahm dibe seroka w, axn w li ar bajarn Kurdistan Hewlr, Sulmaniy, Dohok, Kerkuk hene, ev yekitiya afretan pitvaniya orea lol  di sala1961 de  dikir, ji nav v rxistin pmerge j peyda bn, pir jinn Kurd baweriyn xwe bi serok M.M.Berzan xurt bn, jineke Kurd ji rojnameke biyann re goti b; eger Cenral M.M.Berzan i ji me bixweze, em amede ne.

Di sala 1957 an de kongireyek li dij koledarn Rojhilata Navn li weletn deriya sip li Atna, paytexta Yonanistan hate girdan. Rewen jina Mr Celadet Bedir Xan j nnretiya gel Kurd di w kongir de kiri b di wir de ji bo azadiya Kurdistan rind axivti b. 

Di sala 1970 de jineke Kurd bi nav XedceYear li Enqer di siyaseta kurdeweriy de nasdar b ewa rbertiya kovara "Rizgar" dikir,  pa  ewa dibe sernusera kovara " Ala Rizgar ", dsan ewa dibe yek ji damezrnern " koma ala rizgar", pit hatina cunta fast di sala 1980 de  ser text dewleta Turkiy Kurdistan, ewa tev 150 hevalbendn xwe direvin Sriy. Xedce Year die Kurdistana Baur li wir j s salan dimne   ji sala 1983 an de li Ewropa niha li Firensa dij, l mixabin em niha agahiyan li ser alakiyn w yn siyas, an civak nizanin.       

Keeke din xwendekar bi nav Leyla Qasim bi tkona xwe pir nasdar b, Leyla ji bajar Xaneqn b, ewa ji minal de tev malbeta xwe awerey Bexdad bn. Li vir ewa li zanngeh, be zanyariya civak dixne,   ewa mna endameke jr di nav rzn "Yekitiya xwendekarn Kurd " de alakiyn pir balk dike, ji ber v j ewa di varek de li gel 5 hevaln din Kurd ji aliyn serbazn raq de ttin girtin.Wek tte zann li nik dijminn azadiy dmokratiy, tkoer herdem tawanbar in, lewra j destlata Bexdad evan her e xwendkaran li ber telvziyon mna kesayetiyn  gunehkar p hemwelatiyn raq dikirin. Rcma dktetur bi hem rengan zor dibirin ser Leyla ku ew lborna xwe ji destlata fast bixweze, l Leyla bi qehreman berevaniya xwe doza xwe dikir, ew rmeta gel welat xwe di ser her tit re didt, gefgurn xnvexwern ovnst nikann bn vna Leyla bitewandana.

Serdarn xnmj di 13.05.1974 an de Leyla ya 21 sal li gel ar hevaln din li sdar kirin.Li gor ku cihder avkaniyn kurd diespnin, ku li chan cara yekem e, jinek  tte darvekirin. Nav Leyla bi kmas li seranser Kurdistan bi mrant hate bihstin, ewa pir caran dib hn j dibe cihder derbirna hestn helbestvanan, nav w li ezmana her kurdek welatparz mna strka gelewj vedubrise ewa b ye beeke giring ji bizava tevgera jinn Kurdistan.

Di Kurdistana Turkiy de bizava jinn Kurdistan j li rex tevgera kurd pda di, ewanan j mna jinn din li chan sud ji heyama siyas li chan bi gt ji ka jinn chan bi taybet werdigirtin, lewra j jinn Kurd di sala 1977 an de  "Komela jinn dmokratn oreger " ava kirin. l pit  ku cunta fast di sala 1980 de destladariya Turkiy Kurdistana Turkiy dike, ewa  karn v komel qedexe dikin, dewleta Turkiy di sala 1986 an de damezrnern w komel, mna Methiye, Sebne, Gul, Zekiye, Muzeyen, Fethiye  tawanbar kir, l 6 jinn damezrner j kanbn xwe ji dezgeyn ewlekariyn Turkan rizgar bikirana bireviyana Ewropa.

Di droka bizava rizgarxweza netewn Kurdistan de cara yekem jineke Kurd bi nav Sakne Cansiz di sala 1978 an de dibe endama komta navbend ya PKK, l  Sakne di sala 1978 an  ta sala 1991 de  dikeve zndan, nav w li nik welatparzn Kurdistana Turkiy ba hati b naskirin. Di rastiy de PKK giringiyeke b snor dida rola jinn Kurd di xebatn siyas leger de, ev partiy bi hezaran jinn Kurd derxistin qada siyas leger, bi sedan  kadr girlayn jin bi saya PKK bne, ji sala 1983 an de jinn girla di er ekdar de li dij dewletaTurkan ji bo azdiya gel Kurdistan bedar in, li gor lkolner Rohat Alkom dinivse; 3500 ke jinn Kurd di er ekdar de hevpar bne bi sedan, ji wanan pakrewan bne. Di sala 1979 an de "Yekitiya jinan" li Mehabad  bi pitvaniya P.D.K.  hate damezrandin, endamn w yekitiy  200 bn . Di sala 1980 de hukumeta ran hrin  mezin birin ser gelek bajarn Kurdan, jinn Kurd berxwedann pdar bi taybet li bajar Senendec li dij legern dewleta ran kirin, nzk 300 jinn Kurd ji aliy dewlet ve hatin girtin hinek ji wanan bi guleyn legern ran hatin ehdkirin. Di sala 1980 de  kovareke firans hevpeyvnek  bi jina Kurd ehn Bawafa re ji bajar Senendec kir, li gor v hevpeyvn, destlata ran w yekser bi gul qurnan dikuje. Weke em zanin j kea Qaz Muhemed Fewziye Qaz di sala 1980 de dibe endam komta navbend ya  P.D.K. li ran. kea w ya din Efat di roja 6.09.1990 de li Swd bi nameke ran dnamtkir ehd dibe. 

         

Mna di droka n de diyar e, legern raq di sala 1984 an de hrin mezin li naveyeya Behdnan birin ser Berzaniyan, 8000 mrn Berzaniyan birin cihn ne naskir ta roja ro ewanan winda ne. Li gor v karn ne mirovane dsan jina Kurd ziyaneke mezin dibne, bi hezaran ji wan b mr, belengaz sw dimnin. Di sala 1988 an de j rcma hov hrin mezin bi nav "Elenfal" dibe ser Kurdan ewa li gor peyvn xwed di pirtka proz de li ser "Elenfal"her tit ji xwe re rewa dibne dsan bi hezaran mr jin revandin, ewanan birin nn ne naskir binaxkirin, bi hezaran jin b mr, ke b bav d dimnin, di gelek gundn Kurdistan de jin ten mabn. Seroka "Yekitiya Afretn Kurdistan" rn brahm ragihand ku 10000 jinn Kurdistana raq ji bo azadiya welt ehd b ne.

Di sala 1988 an de dsan jineke Kurd Ey Gulak, endama partiya komunst li raq tte darvekirin, gel  Kurd ji w re peykerek li bajar Koy kirine.

Herweha j  rxistineke din ya jinn Kurdistan bi nav " Yekitiya jinn Kurdistan "di sala 1989 an de bi alkariya Yekitiya nitiman Kurdistan hatiye damezrandin.

 

                                                                              

 

                                                                                     Dumahk heye

      

                        

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org