Jina Kurd di pvajoka drok de, rewa w niha i ye?

Ryn pketin azadiya jina Kurd i ne ?

Kurtelkolnek

Dr.Ebdilmect xo

" Y bje bike , mr e,

y ne bje bike r  e,

y bje neke ker nr e."

Ji pendn kurd

 

Xeleka yeke

 

Pirsa jina Kurd ji z de li nik hin Ewropiyan li cem hin Kurdn brewer b ye mijarek balk, li gor hin avkan diespnin ku Lecy M.J.Gornett di sala 1891 de pirtka xwe  " Jin li Turkiy folklura w"  weandiye. Di vir de lkolnvan bi qaser 80 rpelan terxandine kar ayinn malbet yn jina Kurd.

Dsan N.A.Simrnove pirtkeke serbixwe "Jina Kurd " di sala 1927 an de li Mosko ap kiriye, li gor texmnan eva berhema yekem e ku ewa pet li ser jina Kurd hatiye nivsn.

Di nirna lkolner Rohat Alakom de jineke danmark Henny Harald Hansan batirn pirtk li ser jina Kurd bi nav " Jina kurd " li Kurdistana raq bi ziman ngilz di sala 1961 de weandiye. Dsan v lkolnera danmark  berhemek  bi nav " Ken xud di nav jinn musliman de li Kurdistan "nivisiye, R.Alakom dibje; "Henny Harald Hansan dayika lkolnn li ser jinn Kurd e ".     

L ji nav gel Kurd, Mehmud Beyazd yekemn kes e ku berhemeke berfereh bi nav "Erf-edetn Kurdan " di sedsala 19 an de nivisiye, di v pirtk de ew li ser rewa jina Kurd, destlat, tkon ayinn w rawestiya ye, zaniyara nasdar M.B.Rodnko ji ber giringiya v pirtk, ewa di sala1963 an de  wergerandiye ser ziman rus.

Ji bil van kesayetiyn jorn hin kesn biyan, mna karmend, gerokan, misyoneran(oldarn xaeperest ola xwe bi geln Rojhilat j didan nasn ) li ser  jina Kurd nivsne. ji wanan ev in, C.J.Edmunds, E.B.Soane, Gasparad Droville, Wilhelm Khlner, Moritz Wagner, Pietro Della Valle h.d.

Di sala 1948 an de nivskar Emn Evdel yekem Kurd b ku berhemeke zanist li ser jina Kurd bi nav " Jina Kurd angor metiryaln (berhemn.E.M.xo  ) tnografk folklork di malbeta pederah de  pileya doktoriy li ser v berhema xwe ya zanist li Rewan wergirti b.".Herweha Emn Evdel dsan pirtkek bi nav " Pwendiyn pismametiy" di sala 1965 an de daye apkirin, di vir de nivskar pir bi awayeke berferh li ser jina Kurd rawestiya ye .

Cara yekem e pirtkek xwer bi nav "Afret Kurd "bi ziman kurd ji aliy nivskar akir Fetah, di sala1959 an de roniy dibne.

Di sala 1984 an de keeke Kurd ji Rojavay Kurdistan Leman brahm li ser berhemeke zanist"           Cih jinn Kurdistan di nav rpeln weann kurd  yn  pryodk  de ", ji zanngeha Lnningrad ya ber, pileya Macstr di peya rojnamevaniy de distne. Herwisa j lkolner Rohat Alakom pirtkek gelek dewlemend li ser jina Kurd " Li Kurdistan hzeke n- Jinn Kurd " di sala 1995 an de bi ziman kurd li Siwd weandiye, di baweriya me de cih v pirtk rola w di nav droka jina Kurd de zor bilind de.

Herwisa j di van demn dawiy de gelek nivskarn kurdistan bi berhem nirnn xwe xwendina li ser pirs keya jina Kurd dewlemend kirine, em ten ji bo nimne dixwazin navn end xemxwern doza jina Kurd li vir hnin zimn, Narn (Helme) Omer )."Netewa yekby setemkar li dij jinan","Ketina  jin hundir qesr gunehkar ye  ", "Kea ciwan asoyn peroj ", "Pirbna jinann ji bo mrek li dij mirovpereweriy ye ",  awa em serbestiy di nav rzikn na brewer de tdignin ." .2-Lava Xalid " Jinberdan  ", ewa ew", 3- Saman Emn  "Jin dsan jin li dawiy dsan jin "4-Kon Re "Pencera jinan ", 5- Rewen Qasim "Jina Kurd di navbera seyrana tkon hvbirna dadmendiy de " 6-Suad Cegerxwn " Mafn mirovane yn jinan ".7-Hoeng Os "r r e i jin e i mr e ", 8-Dr.Mihd Kakay "Jin sstma chan ya n" 9- " Hevpeyvn bi Vnos Faq re, Dr.Midiya Mehmud"10- Jn  "Wateya  azadiya abor ji jinan re  i ye ? , bi dehn din  lkolner, nivskar, malpern kurd,  telviziyonn kurd berxwe didin  pirsgirn jinn Kurdistan irove bikin.

Wek ji me re diyar b ye, hem biyaniyan pesna jina Kurd dane, chi roln  wanan di civak de li gor  jinn miletn diraws ba dtine ew rastiyn drok di nav pirtkn xwe de bi chi anne. Em li jr wek end mnakn peland tnin zimn.Gerok tal Pietro Della Valle  bi hevsera xwe re serdan li raqa niha ran dike, ewan dibin mvann malek Kurdan, pesn jina mal Sultan xanim didin dibjin, ewa bi ten li mal b, em pwaz kirin, xwarin vexwarin ji me ra pk kir.." ,    G. Droville di destpka sedsala 19 an de ji gera xwe vedigere dinivse;" li vir(-Hermn Kurdistan li ran-  M.xo ) jin ji jinn Farisan pirtir serbest in, piraniya wan bi sib derdikevin ta var li derva dimnin, eger ewanan kuda din, mrn wan xemn wan nedixwarin "  . W.Khlner gotiye;" Li Rojhilat tu jin bi qaser jinn Kurd azad nebn e ." , C.J.Rich di pirtka xwe ya li ser Kurdan de li ser jineke Kurd ya Amazon  (a koordish amazon )  (" bi mebesta jineke tkoer") dipeyve; ji  la Bilbas jinek heb ye, ew ba li hesp swar dib mna mran cilberg li xwe dikrin, rojek ji rojan, peyak Turk dixwaze bi namusa w bilze, eva jina Kurd  bi rim li w Turk dixe dikuje..".

Dsan li gor Rohat Alakom dinvse; Msyonerek emrk li ser iyan, di rkeke teng de rast jineke Kurd t, ewa ji nikava hem bar ker xwe bi qaser 50  kloy  dide ser pita xwe, bi mea xwe dikeve piya ker, bi ser da j bi destek teiya xwe dirse. L Henny Harald Hansen rola jina Kurd weke "Hza Kurdistan ya n " bi nav dike.

Li gor nirnn biyaniyn ku me li jor bi navkirine li gor hin cihdern dn droka jina Kurd ji pir aliyan ve, bi gelek rudawn xwe ve li gor jinn geln diraws  pkettir bne, ewanan herdem mna nimneyn ge di nav jinn Rojhilata Navn de hatine danasn.

Di derbar jina Kurd de mna me li jor nivsiye; gelek pzann hewasdar di berhem lkolnn  brewern Kurdan de j hatine nivsn. Rola jina Kurd di hem aliyn jiyan de pir caran bi ern hatine  destnankirin, wek nimne, jina Kurd dikar b rola navber di nav du ln hevdij de(ango yn li dij hev er dikirin) bilsta agir er di nav  wan de vemiranda. Nivskar Ereb emo di brannn xwe de gotiye; di navbera ln Hetroa Simreka er dibe, diya min Gewr laika ser xwe derdixe li nik wan w davje erd dibje wan herdu lan, bese hn xna hevd birjin! Bese vekin ! pit van gotinan herdu l ern xwe radiwestnin. Eva li aliyek, li aliy din Kurdan di ern nav xwe de li jinan nexistine, bi ya me be, ev tun rzlgirtin ji refn jinan re,  ta roja ro hatiye parastin, eva b guman  aliyek ji aristaniya mrn Kurd ba dide diyarkirin.

Droka gel Kurd hn dibje; di sedsala deh yanzdan de navn jinn Kurd di wara wje de j de hatine  gekirin, mna nimne; Daya Tebrez Hewaram, Celale Xanim Luristan, Reyhan Luristan, Xatun Meyzad, Daya Xazan Serkat .

Pit Selah Eldn Eleyob die dilovaniya xwe, kur w dewsa bav xwe di serdariy de dike, pit maweyek ew j tye kutin, v car hevsera Selah Eldn Eleyob, eceret Eldure na kur xwe destlatdariy li Misir dike, hem karbarn giran tne ser ann w, l pa diyar dibe ku muslimann rikrew nikan bn serdariya jineke musliman bipejrandana, lewra j ewa bi destn muslimann asoteng nmay tte kutin. Em li vir ji drok tdignin ku li nik Kurdan jina Kurd dikane bi sanah na mr xwe an bav biray xwe di pir aliyn jiyan de bigre. Yekemn drokzan Kurd  eref Xan Bedls di berhema xwe ya drok de van rastiyan diterxne   ew weke nimne dinivse; Dewlet Xatun j pit mirina malxy xwe rbertiya la xwe dike .

Serphatiyn  "Kelha Dimdim " ya di saln (1608-1610) de li dij ah Ebas yekem qehremantiya  jinn Kurd di w berxwedana mrane de, rpeln mjuya jina Kurd ge kirine, ji ber v j byern "Kela Dimdim" li nik pir wjevann Kurd bne mijarn giring di berheman de, mna nimne, yekemn romannivs Kurd Ereb emo romanek bi nav " Kelha Dimdim "nivisiye, ew di v ramana drok de qehremantiya jinn Kurd berxwedann wan li dij legern Farisan ba dide xyakirin, ew weha nivisiye; gava hzn ah Ebas hri birin ser "Kelha Dimdim"  mr jinn Kurdan bi hev re bi serdariya Emr Xan( Xan Lepzrn ) pir berxwedan li dij wan kirin, li dawiy legern Farisan zora Kurdan dibin, l jinn Kurd nexwestin di v ceng de xwe radest dijminn xwe bikin, lewra j pirn wan xwe ji" Kelh" avtin xwer, xwe kutin, hinekan xwe bi cehr kutin, hinekan ji wan "Kelha" bi ser xwe de hilweandin, jinm mayn mna dl yexsran ketin ber destn legern dijminan.

L helbestavan navdar Hmen dinivs; pit e salan jinek ji jinn Mr Ebdela Xan dsan "Kelha Dimdim " ji Farisan rizgar dike.

Em li ber roniya van byeran bawer dikin ku jinn Kurd tev hem dijwariyn jiyana xwe ya taybet, li rex mr, bira bavn xwe di areserkirina pirsgirka Kurdistan de rawestiyane, ne htine ku namusa wan di nav lepn dijminan de bte berbatkirin, ev ne ten nana welatparziya jinn Kurd e, l bi ya me be ewa dibe nana xweparastina rmet sinciy j.

Di sedsala 17 an , di droka jinn Kurd de dsan Mra Soran Xanezade Sultan  gernas dibe, ewa nzk  (13) salan naveya Soran bi rve dibe ewa serdariya (12-40) hezar leger dike, bi ser da j ew gelek Kelha li wir ava kirine, ta roja ro "Kelha Xanzade Soran li herma Soranan nas kiriye .

Di saln (1750-1794) an de Muhemed Kerm Zend hukumetek kurd li Kurdistana ran damezrand, l   ran bi xwe j di v dem de, di bin destlatdariya Efxaniyan de b, Kurdan li gel Farisan li dij Efxaniyan er kirin, di v er de jinn Kurd dsan bi wrek mrane li rex mr birayn xwe li dij Evxaniyan er kirin, avn legern Evxan ji alakiyn jinn Kurd pir teng bn, ewanan bi xwe dtine ku awa mrn Kurd bi xwe re jinn Kurd j dibin er, l li aliy din serbazn Evxaniyan nikanbn nexwestine jinn xwe bi xwe re bibin er, lewra ewan tinaziyn xwe bi Kurdan kirine gotine "Mrn Kurdan ketine bin dawn jinn xwe" .L em van gotinn wan b dudil li vir pir bi ern dinerxnin em dibjin dijminn  Kurdan b mebesteke pesney bi xwe dibin avnirnvan ku awa jina Kurd ne ten bermaliya mal bne, l ewanan herdem tkoer hevaln mran j  bne.

 Di destpka sedsala 19 an (1805-1847)de jinek dn Kurd li Rojhilata Kurdistan(Senendec li Mrena Edelan ) bi nav Mah eref Xan (Mestore ) mna helbestvan drokzan pir navdar dibe, l pwst e em li vir biespnin ku rola bav Mestor di perwerdekirina kea xwe de zor bala b ye, ew kea xwe tim li mal ne diht,  ewa bi xwe re dibir her deverek, ew ji Mestor re keys derfet amede dikirin, li aliy din j Mestor xwe nda venedikiand ew mna keeke hereza gelek sudn nirxbuha ji gern xwe wergirtine  pirtka w droka "Mrena Erdelan" di droka Kurdistan de ji lgervann mjunivs re herdem cihdereke giring balk e.

 

 

Dumahk heye

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org