Rapora Bkir Hamilton ne ten li dij gel Kurd de, l ewa li dij

bay dmokratiy li Rojhilatanavn e j

 

 

Dr.Ebdilmect xo

 

 

Pir caran di drok de er borandinn chan mezin ji bo rizgarkirina geln bindest dibin fersendn krhat, ewan gelan sudn mezin ji wan heyamn awerte dibnin   dewletn serbixwe an nv serbixwe ava dikin. er yekemn di saln (1914-1918) de,  rxandina mpiratora osman avakirina hin dewltn nvserbixwe li ser xaka welat ereb nimneyn diyar in. Dsan rxandina destlata Sovyetistan Yogislafiya ber ji sala 1990 vir de bne sedema serxwebna pir komarn Sovyetistana ber pit cengeke mezin navxwey  di saln 1992-1995  de hin dewltn serbixwe li n Yogislafiya yekgirt li gor hevpeymana"Datiyon" di sala 1995 an de bi alkariya Emrka hatin damezrandin herweha j di encama hilweandina sstma sosyalistiy  ,Almaniya Rojava Almaniya Rojhilat j bne yek dewlet.

Girday van axivtinn jorn j, mirov dikane dsan hevpeymana "Sver" ya ku di pit cenga chan ya yekem de, di sala 1920 de  pk hatiye, bi brhne.

Li gor peymana "Sayiks-Pko di sala 1916 an de, dewletn hevpeyman pir gel axn wan gelan ji bin nr Osmaniyan rizgar  kirin dewletn nvserbixwe di bin siyn koleddarn n mna Firansa, Birtaniya, taliya de av bn.

Di w dem de nnern gel Kurd mna Cenral erf Paa daxwaza avakirina dewletek kurd ji kongira atiy"Hevpeymana Sver " kir, l dewletn hevpeyman li gor berjewendiyn xwe hinek giring dane gel Kurd biryara pnasna maf gel  Kurd damezrandina dewletek autonom li ser(sed 40) ji axa Kurdistana Bakur istandi bn.

Ev hevpeymana pnasna maf netew ji aliyn dewletn navnetew de di droka Kurdistan de cihek nirxbuha istanti bn, l mixabin dewletn hevpeyman li ser sozn xwe neman, her dewletek ji wanan li gor krhatiyn xwe tkel bi Mistefa Kemal Ataturk re kirin, li gor sudn xwe li doza  gel Kurd temae kirin nedixwastin biryara "Sver" dermaf gel Kurd z, z pk hnin. M.Atatuk pwendiyn xwe bi dewletn hevpeyman re rind dikir li dawiy di sala 1923 an de peymana "lozan " derket hola  siyas. Dewletn hevpeyman di v peyman de gel Kurd yekcar ne ann ser zimann xwe, ne j ra hevpeymana "Sver "  bn.Bi v reng gel Kurd bye qurbana berjewendiyn dewletn  sermiyandar koledar.

L dsan gel Kurd xwe ne spart qedera siyas, ew rapern oren kurd berdewam kirin. Di sala1946 an de li ran komara Kurdistan bi seroketiya nemir Qaz Muhemed bi alkariya hin dewletn navnetew ava b bi alkariya van dewletn navnetew bi xwe j  komara Kurdistan hate rxandin serok  komara Kurdistan j hate darvekirin. Ev j dsan di droka siyaseta dewletn navnetew de mna Emrka, Firansa, Birtaniya, Sovyetistana ber mnakeke ge e, armancn van dewletan ber her tit berjewend ne ne pkanna dmokratiy ye.

Dsan wek nimne, orea Kurdistana raq ya dawiy bi seroketiya nemir M.M.Berzan di sala 1975 an de bi alkariya Emrka hate rxandin , Emrka sozn xwe bi nnern gel Kurd re bi cih ne ann alyar derve y Emrka Hinr Ksingir gote raya git ku di siyaset de sinc nne.

Di sala1991 de rapern li herma Kurdistana raq bn, bi milyonan Kurd penaber bn. Di 5. 04.1991 de encumena  parastin ya navnetew biryara parastina herma Kurdistan derxist , di 19.05.1992 an de yekemn perlemana kurd hate hilbijartin   di 5.07.1992 an de yekemn hukumeta kurd j hate raghandin .

Di van serbyern jorn de rola Emrka di pitvaniya gel Kurd de pir bilind b, Kurdan gotin ; hd Emrka li xwe vegeriya ye, ewa dixwaze alkariya gel Kurd  bi kmas li Kurdistana raq bike, lewra j piraniya partiyn Kurdistan xwestin helwestn Emrka yn ber, helwestn dewletn hevpeyman yn neyn dermaf gel Kurd di hevpeymana "Lozan "de rola Emrka di rxandina orea  1975 an de jibr bikin bi hieke n, byern n li chan bi taybet li Rojhilatanavn bixnin.

Li aliy din bi rast Emrka dewletn din mna Birtaniya, herma Kurdistan ji hrin Sedam dktetur parastin gel Kurd herma xwe Kurdistan bi xwe xwe bi rbertiyn du partiyn sereke, P.D.K (kek Mesud Berzan ),Y.N.K(mam Celal Talban  bi rvebirin. Pwendiyn pengn Kurdistan bi partiyn Erebn raq ji bo rxandina  rjma Sedam xurtir dibn. Herweha j hem partiyn kurdistan yn raq bi karn hevbe ji bo tkna rjma partiya "Bes"  tkeliyn xwe bi Emrka Birtaniya re pir ba kirin, evan herdu dewletn hzdar bi razbna hzn  raq kurdistan destlata "Bes" di 9.04.2003 an de bi hrieke leger  rxandin. Heyameke siyas n li raq peyda b, d i chana siyas de hate gotin, ku Emrka pirojeya xwe ya bi Rojhilatanavn ya n ji raq de destp kir, hem hzn dmokrat bi taybet li Rojhilatanavn bi rxandina rjma dktetur dilad bn, ewanan bi hviyn mezin li perojn xwe temae kirin.  Du hukumetn raq yn kat bi lihevhatinn partiyn kurd ereb bi serdariyn van herdu berzan 1- yad Elawa  2- brahm Elcefer hatin damezrandin

Di pit re hukumeta Nor Elmalik hate avakirin berz Mam Celal Talban mna serok raqa fderal cara duhem hate vebjartin.

B guman di v heyam de j destura raqa fedral di perlemana raq de hatiye pejrandin,  di destur de hatiye ku div li gor xala 140    pirsa Kerkuka kurdistan ta sala 2007 an areser bibe.

L weke ji hem chan re rind diyar b ye ku ji roja rxandina rjma "Bes" de ta roja ro rxistina "Elqade" ya tror, rxistinn ereb sin hin caran yn -  bermayn partiya "Bes" bi alkariyn hin dewletn cran bi taybet mna dewleta Sriy er hukumeta raqa fderal bi hem alavn ne rewa dikin   ta niha bi hezaran  hemwelatiyn raq bi karn tror xwekujtin hatine ehdkirin .

Hzn dewletn hevpeyman bi seroketiya legern Emrka legern komara fderal gelek aloziyn dijwar dtine hn j dibnin, ewanan mixabin nikan bn hn j nikanin gel raq ji hrin trorist, hzn netewperest   kevneperest biparzin, ango gel raq di b aramiyeke mezin de dij. Di van mehn dawiy de pir ekere b ku dewletn hevpeyman bi serdariya Emrka ji xwe re li hin berdln areseriy digerin, l b guman ewanan dizanin ku are li nik hzn  Erebn sin, partiya "Bes" dewletn diraws  ye. Lewra j destlata Emrka hn beriya  9 mehan du kesayetiyn nasdar1-Bkir ji partiya komar  (Elcomhor ).2-Hamilton ji partiya Eldmokrat ji bo amedekirina raporeke git andin Bexdad, evan herduyan rapora xwe bi 160 rpel    bi 79 xalan di 1.02.2006  an de pk  raya git kirin. ima ev rapora hate hol?

Her mirovek hd zane ku dewletn hevpeyman bi seroketiya Emrka hd nikane berevaniya gel raq bike, geln wan dewletn hevpeyman   pir partiyn wan dewletan, rexnn xwe arast destlatn xwe dikin, ewanan dibnin ku Emrka ,Birtaniya li raq binket ne    hd ewanan naxwezin hemwelatiyn xwe li raq bimirin. Ev her du part naxwzin cemawer  ji xwe  dilsar bikin naxwazin j berjewendiyn xwe li Rojhilatanavn winda bikin, ji ber v j  ewanan xwe near dibnin, ku nameyek bi 160 rpelan ji van hzn  karger dewletn diraws re binin .Bi ser v de j balyoz dewleta Emrika Xell Zade hn berya derketina v rapor  bi diz diyalogn lihevhatin bi rbern  partiya "Bes" re li Urdon pk an bn. Diyar e mercn  pengn Besiyan li ser Xell Zade pir giran bn, imk ewanan ji w re goti bn ji w xwesti bn;  ta ku diyalog  di navbera me de  berdewam bibin, div  hn di gava yekem de Sedam Husn ji zndan serbest bikin. Dmek pir ji me re zelal dibe, ku iqas Emrka li raq serket ye ewa iqas binket ye.

Wek me got; rapora Bkir-Hamilton nameyek pir zelale, Emrka dixwaze li ser navn van herdu siyasetvann navdar Bkir Hamlton ji dewletn crann raq bi belge bje; va ye titn ku hn ji wan ditirsin, em wan tirsan ji diln we derxnin. Dewletn diraws pir bi dilxwe li v  rapora bzar temae kirin ji ber ku, ewanan hem hzn dij dmokratiya raq ba dtin; ku Emrka li raq westya ye ewa hd nikane pdariy ba li raq bike .2-Ewa hd nikane ppendiy bi destura raq ya rewa bike ango ewa niyaz dike ku destura raq li gor hin berjewndiyn wan dewletan wan hzn  regezperst bi kar hnin.3- Ya her giring ew e ku Emrka  dixwaze bi avn din li gel Kurd Kurdistan temae bike, yan Emrka (Bkir Hamilton) nav Kurd Kurdistan di rapora xwe de bi mebestek neyn neanne zimn, lewra ne dr e ku ewa dixwaze nerasterast dsan hevpeymana "Lozan"hne bra van dewletn diraws hevkarn wan.4-Ewan di rapora xwe de pirsa areserkirina Kerkuk rawestandin.5- Ewanan dixwazin fderaliya Kurdistana raq jar bibe destlatiya dewleta navbend li Bexdad li ser Kurdistan hztir bikin, ango ewanan dixwazin hukumeta herma Kurdistan qelstir bikin, ta ku rola gel Kurd li Kurdistan jartir qelstir bibe nikanibin di peroj de bi hz berevaniya mafn gel Kurd yn dadmend bike ta ku hukumeta herma Kurdistan nikanibe sudan li gel Kurd li ben din j bike 6- Bkir Hamilton bi awayeke vekir diyalogan bi dewletn cran re dixwazin .

L dewletn cran j bi tektkn jhat li gor berjewendiyn xwe bazar bi Emrka  re li ser hin pirsan vekir li ser hin pirsn din bi nehn dikin wek nimne; ran ji Emrka dixweze ku ewa pirojeya w ya atom rewa bibne hd er w neke . Sriy j dixwaze ku sral gira Colan li w vegerne.Turkiy j yekcar naxweze ku Erebn li raq xawn roleke mezin bin, an  fderal li herma baura raq ji bo yan j ava bibe. lewra j me dt ku di v meh de, awaTurkiy kongira Erebn sin li Istenbol hembz kir.

Li aliy din Sriy bi diz ji Emrka dixwaze ku ewa avn xwe li ser dadgeha navnetew derbar kujtina Refq Elherr alyar Br Ceml damrnin .

Em nikanin bawer bikin ku Sriy bi van daxwazn xwe re rastgo ye, ewa j weke Emrka bazirganiya xwe dike, yan ewa pir qezencan ji Emrka ji sral dixwaze, l bi ya me be, Sriy di rewa niha de d ten li ser du daxwazan raweste;1-Div ku Emrika hevalbendn w rasterast bi rxandina rjma partiya "Bes"li Sriy  neramin.2- Div evan dewletan rastiya rapora dadgeha navdewlet dermaf Refq Elherr Pr Ceml bincil bikin3-Div evan dewletan pitvaniya saz rxistinn rikber li hundir li dervay welt nekin.

L bi ya me be, hem daxwaziyn din ji Sriy re ne pir giring in, ewa bi van daxwaziyn xwe mna vegerandina gira Colan, ji xwe re dike mna ciwankirina rya xwe ya netew .

Li aliy din j Kundelza Rayis alyara derve ya Emrka hin caran di ragihandin de dibje; em diyalogan bi Sriy ran re napejrnin. Bi v reng nirna w ters banga Bkir Hamilton ji Sriy ran re ji bo diyalog ye. Ev du nirnn bervaj hev ji dewleta Emrika cih gumanin mezinin. Em dibjin herdu  dewlet  pir titan ji hev dixwazin, l herdu j dixwazin li dawiya bazar de li ser van du xaln niha zor giring metirs rawestin .!-Sriy alkariya komara raq ya fderal bike, alkariya  rxistinn rikber trorstan neke. Ev niha ji bo Emrka zor  giring e.2- Li hember w Emrka hukemeta Sriy ji rxandin rikberan biparze .

B guman eger di rastiy de ev herdu dewlet li ser van herdu xalan bi ten bi diz li hev bikin, di nirna me de ewa ne ten ldaneke neyn mezin ji Kurdan re ye, l ewa wek treke din arast  hem hzn dmokratxwez li herma Rojhilatanavn dibe .

Hzn dmokratxwz li van welatan ber qels jar in, ewanan mixabin nikanin li ser  lingn xwe li hember destlan welatn xwe rawestin. V car ewanan d her qelstir bibin d carek din chana dmokratxwezan bibe qurbana qezencn dewletn  keysebaz berjewendparz.

Belk ji ber van siyasetn  Emrka yn ewt,Turkiy wr b,  komgira Erebn sin li Istenbul hembz bikira, ta ku Emrka hn pirtir kompirmsan bi dewletn cran re bike, hin daxwazn wan yn giring mna pirsa Kerkuk fderaliya Kurdistan )li raq bibihsin, destkewtiyn gel Kurdistan dsan beravt bikin .

Derna rapora Bkir-Hamilton baramiyek mezin li nik serkirdayetiya hikumeta Kurdistan gel Kurd li her ar ben Kurdistan peyda kir, serok herma Kurdistan gelek bi lez helwesta xwe bi neyn li diji v rapor derbir ,hem partiyn Kurdistan bi hezaran rewenbr siyasetmedarn serbixwe eva rapora rexnekirin.

Tev em dizanin ku serok Corc Bo  bi telfon bi serok Kurdistan kek Mesud Berzan re bi serok raq mam Celal Talban re goti b , div hn xwe b aram nekin, em her tit li gor sudn raq bikin, em destkewtiyn xwe we li raq tknadinserok Corc Bo bi van gotinn gelemper bersiva herdu serokan bersiva gel Kurdistan raq  ann zimn. l mixabin em dibnin ku bersiva serok Emrka  bersiveke ne zela e, di w de tu espandin li ser destkewtiyn gel Kurdistan li ser Kerkuk hzkirina Kurdistana fderal ranewestiya ye, lewra j gel Kurdistan di ne hminiy de dij em hem naxwazin bawer bikin ku Emrka carek din sozn xwe bi  pengn  Kurdistan gel Kurd re bi chi nne

Di encama van gotinn xwe de em dixwazin bjin ku niha Emrka cih rexneyeke mezin e  1-Ji ber ku ew nikan b rewa raq ber rxandina rjma dktetur ba bixwenda.

2- Ew nikan b pde rastiya hundir raq bidta.3-Ew pda lskn xwe yn siyas bi dewletn diraws re nekiri bn. 4-Emrka zora xwe ten dab hza xwe ya leger.5-Emrka hevalbendn w pit rxandina rjma Sedam dsan pir caran bi ser xwe biryar istandine li gor nirnn xwe b qedirdayn ji nirnn part rxstinn raq re, bi taybet di war asay de gavn xwe a avtine.

Em bawer dikin hn pir xaln din li pit perdan hene ku em niha nikanin wan bibnin, b guman di rojn duhat de d hn gelek pirsn din zelal bibin .

L eger sedemn  Emrka i dibin ,bila bibin ,ewa hevalbendn xwe ve bi pkanna v rapor  dsan birneke gewre di terma tevgera rizgarxwaza Kurdistan de vedikin  ziyaneke bsnor dignin bizava dmokratiy li Rojhilatanavn.

Lewra, div ne ten gel Kurd li Kurdistana baur nerazbna xwe ji rapora van herdu  siyasetmedaran derbibirin, l  pwst e gel Kurd li her s ben din j, hem rxistin partiyn dmokratxwez, atxwaz bi kmas li Rojhilatanavn bi awayn arastan helwestn xwe li dij xaln neyn di rapor de hnin zimn .     

      

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org