Li Kurdistan chan de xizan birt

Memo ahin

 

Chan de ro bi milyaran insan xizan n, bir ne. Nan nabnin ku bixwin, av nn e ku vexwin, kinc tne ku li xwe kin, rt taz ne.

Di her dem de xizan heb. Hinek devlemend hinek j feqr bn. Le ew rew ne wek ro b. Hinek nsan herem xizan bn, feqr bn, l dsa j dikarbn zik xwe tr kin. L bi pvena teknk, sanayy ferqa navbera heremn feqr xizan, dewlemend, zengn zde b.

Evn ku xwed ketiyn mezin bn, xwed ek silahn, tifingn modern bn, ji Ewropa derketin n Efrikay, n Asya Hindistan, Emerikay. Mesela dibn Christopf Colomb Emerika kifkiriye. Derevek bi duv e, derevek mezin e. Ber ku ber Christopf Colomb j li Amerkay nsan dijiyan xwed medeniyek pket bn. L i b, evn ku xwedy ekn modern bn, serketin ev welat j dagirkirin. Gotin niha nda em in xwediy ev hereman, ev welatan.

Mesela, filfil, sota re, ev biharat li Ewropay tne b. Ewrup n ev ji Hindistan, ji Asyay ann li Ewropa bi bihay zr firotin. Yan kilok sot bi klok zr firotin. An j hewrem kuman kemr. An j kevirn bi qmet, wek dimant, madann ku bo sanayiya Ewropay hewce bn ji heremn din, ji Efrikay, ji Asyay ji Amarika Latn ann her her dewlemend bn.

Ne ten heyiyn, dewelemendiyn bin erd ser erd, her sa nsan j kirin kole, dl kirin ann li Ewropa, li Rojhilata navn li Emerika firotin.

Bi v pvajoy, bi v proses ferqa Ewropa welatn din her zde b ro giht w merhel ku, d hinek nsan nan nabnin, nikarin pyda bikin ku bixwin. Mesela ferqa heremn dewlemend zengin yn feqr xizan sed sal ber 1 4 b (1:4) Bi gotinek din di despka sedsala 20an, ango 1900 Ewropa 4 car ji herem welatn fekr dewelemend b. Ev ferq sed sal nda, yan ro 30 car zde bye. Bi gotinek din, Ewrop Emerik ro 30 car ji Efrikiyan, ji Asyayyan dewlemendtir in. Ev ferq, hal merc her die zde dibe.

 

Rewa chan

Niha j em bn tabloya ro. ro dinyaya me, chana me 2 be e. Yn dewlemend yn feqr xizan. Yn dewlemend bi awayek git li Bakur dinyay dijn, yn xizan feqr j li Bar dinyay. Mirov dikare bi awayek din bje ku welatn ku li ser xeta Ekvator in dewlemend in. L dsa j ferq di navbera heremn li Bakur dinyay de j heye. Welatn rojhilat rojava ne wek hev in. Yn rojava, yan Ewropa Emerika dewelemend in, yn rojhilat, yan Asya xizan prian e.

ro li dinyay dora 6 milyar nsan dijn.

         Ji van 6 milyar nsanan, 2 milyar nsan di roj de 1 Dolar j nikarin bi dest xin. Ev 2 milyar insan bir ne, nan nabnin ku bixwin.

      • Ji van j 1,2 milyar zdetir qet titek wan nn e. Li benda mirin ne.

         Dsa ji van 6 milyar nsanan, 3 milyar xizan in, roj de ji 2 Dolar kmtir dikeve destn wan.

Dewlemendiya dinyay, cihan ji 100 90, yan 90 prosent li Bakur dinyay ye. Pereyn, dewlemendiyn ku li cihan hene ro ji 100 90 di destn Ewrop, Emerik, Japon Avustralyan de ne. Nufsa wan hemyan j ji 1 milyar km e. Yan 5 milyar insan ji 100 10 prosent bi kar tnin.

Mirov dikare v sa j irove bike: Em bjin, em 10 heval in, deh nsan in nanek me heye. Em v nan bikin 10 pere, 10 be. Yek ji me 9 pere nan dixwe yn mayn j, 9 kes j yek pere nan, di nav xwe de parva dikin dixwin. Diyar e ku ev ne adalet e, ev ne nsaniyet e.

 

Dewlemendiya dinyay di dest 500 nsan, an j rketan de ye

Dsa, li chan de dora 40 milyon insan wek dewlemend tn hesibandin. Yan serveta wan, perey ku di dest wan in, ne kmtirn 500.000 Dolar e. Hjmara nsann ku meriv wan bi milyoner Dolaran bi nav bike li dinyay hem bi hevra, 1,3 milyon in. Hjmara nsann ku meriv wan wek milyarder Dolaran bike, li hem cihan de 500 heb in. Dsa, dewlemendiya 3 nsanan, ji ya 48 dewletan zdetir e. Bill Gates, Paul Allen Warren Buffet, ev her 3 nsan xwed servetek 156 milyar Dolar in.

         nsanek ku li Luxembrg dij, sale de 42.000 Dolar dikeve para w. Ev li Swisra Nove 38.000, li Almanya Belka 25.000 Dolar e. Bi gotinek gelemper, tevay li welatn pket (OECD) de para her nsanek dora 21.000 Dolar e, l ev nay w maney ku her insanek ku li welatn wek Luxembrg an j Almanya dijn, her sal dora 40.000 an j 25.000 Dolar dikeve dest wan. Na. Hin nsan hene sal de milyon milyar Dolar dikeve destn wan, hin nsan j hene ku bi alikariya sosyal, abgo bi 350 Ewro mehek jiyana xwe dajon.

         nsanek ku li Etopya, li Burund, li Kongo dij sale de 100 Dolar nabn.

Niha j em werin tabloyek din:

         Li Efrikay ji her 5 zarokan 1 nikarin 5 saliya xwe bibnin; hn nebne 5 sal dimirin.

         Her sal 11 milyon zarok, ber ku ava pak nn e, nan nine ku bixwin, ji ber nexweiyan dimirin.

         Ji ber xizany her hefte 300.000 kes dimirin, bi gotinek din her roj dora 40.000 nsan jiyana xwe ji dest didin. Ev sal de dighje 15 milyon nsanan.

         1,4 milyar insan av peyda nakin ku vexwin, yan j ava ne pak vedixwin nexwe dikevin.

         Tuvaleta, destoya 2,6 milyar nsanan nn e.

         Li cih maln ku 2 milyar nsan dijn elektrik, karba tune ye.

         Xany 1 Milyar insanan nn e ev li derva dijn.

         xwendin nivsandina 900 milyon nsanan nn e, 900 milyon insan nikarin bixwnin binivsnin.

         Her roj ji ber nexweiya AIDS 8.000 nsan dimirin.

 

Sedemn xizan biritiy

Sedemn xizan biritiy gelek in li jor hinek behsa wan hat kirin. Sedem ji hene ku girday aboriya heremn dewlemend in. Ev dewletn, welatn dewlemend zengn, bona ku dewlemendiya xwe biparzin hn j zde bikin, qeyd mercan datnin. Bo v armanc j tekilatek, rexistinek, rkxiravek drst kirine. Nav v j rxistina, an j Teklata Bazarganiya Cihan ye. (WTO)

Dewletn girday v rxistin ne, bac gmrikan datnin, kote ert rtan datnin piya welatn ndamay. Ev welatn ndamay ku dixwazin tit bifiroin, nikarin bifiroin, ber ku bac gmrik giran in.

Wek din dewletn pket ziraat subwanse dikin, alikariya cotgarn xwe dikin. W ax, mehsln wan, ji ya gundiyn Efrik erzantir dibe. Ard, ekir, rn, hem erzaqn ziraat li Ewopa ji Tirkiye Efrikay erzantir e, ber ku dewlet alikariya gundiyan dike.

Ev end sal in ku hinek dewletn Efrik dixwazin fk, mve, sewze, an j tekstl, ango cil berg bifiroin dewletn dewlemend yn Ewrop Emerik, nikarin wana bifiroin, ber ku gmrik zde ne, ber ku li ber hinek berhem mehslan, titan j kota danne. Dema ev nikaribin titan bifiroin, nikarin Dolar, an j Ewro bi destxin ku mekine, dezgehn teknik, febrike bikirin bi kar bnin. Bona ku mekine, dezgehn teknik febrike bikirin Dolar, an j Ewro hewcene. Ber ku Dolar Ewroyn wan nn e, ji derva, ji bankayan deyn digirin di bin faiza wan deynan nikarin xwe rizgar bikin her die deyn wan zde dibin.

Welatek Efrik heb, gundiyn w welat 3 sal ber bi alikariya Projeya Dewletn Yekbyi (UNDP) genim garis andbn berhemek, mehslek ba j girtbn, l nekarbn bifiroin derwa, ber ku gmrik giran bn genim li Ewropay hn erzan b. Ev welat pit salek dsa ber bi birbn ve ma.

Sedemek din j dijberiya navbera dewletn Efrik ye. Ev 40-50 sale ku li her mintiqe, herem devern Efrikay er heye. Bona ku er j bimenin hewecey ek slehan in. Ev j ji derva dikirin Dolar Ewro didin.

Dsa ji ern navxwey de bi milyonan Efrik ji welatn bav kaln xwe hatin drxistin, srgin kirin. Dsa bi deh milyonan Efrik ji ber er gnd bajarn xwe terk kirin, n hemermn din.

Ger gund nebin, zev, pz dewar nebin, ger kar xebat nebin, nsan awa bikarin jiyana xwe berdewam kin? Ev xizan dikevin, feqr dibin bir dimnin.

Em werin ser nexweiyan: Dermann AIDS, malariya, vrik/vijik (emel) verem hene. L bhay wan gelek giran e. Ev derman dikarin li Efrikay j bn kirin. L rketn dermanan, ku li Ewropa Emerika ne, patent standine nahlin ku ev derman li Efrikay bn kirin erzan bn firotin.

Ekere ye ku, ev siyaset, siyasetek bi du rye, sextekar e. Bi ptaketina sanay endstriy li Ewropa Emerika, rewa nsann ku li heremn feqr dijn, hn j xirab b. Rewa tabiyet, haway hat guhertin. Sedem v i ye k ne? Ne dewletn Ewrop ne? Yn ku haway qirj dikin ev in, yn ku ji 100 90 enerjiya dinyay xerc dikin ev in. L fature k dide? Welatn undamay xizan.

Ger baran nebare, ger zivistan havn, bihar payz tevlihev bin, w awa renber cotgar bikaribin binin mehsl ji ber bigrin?

Di sala 2000 di bin pengiya Dewletn Yekby (UN) 191 dewlet bryar dan ku xizan birbn heya sala 2015an niv bikin. L neb. 2005an tabloyek sa hat p ku, bona ku encamn biryarn xwe bi dest xin, pwiste 2 qat zde pere amade bikin. L naxwazin bikin. Dema ev bibe j, dsa qet titek nn e, piya xizan biribn nay girtin.

 

Rewa Bakur Kurdistan

Kurdistan ber ne sa b. Welat me, ch war kal bavn me, daprn me dewlemend b. Av heb, bax bexe, zev, dewar pez hebn. Saln heft de, yan 30 sal ber Bakur Kurdistan depoya, sloya genim got b. Tra rojhilata navn dikir. L niha nsann me nan peyda nakin ku bixwin.

80 sal ber, sala 1927an Amed, Diyarbekir li Tirkiy 3. (syemin) bajar pket b. Istanbl, Bursa Amed dewlementirn bajar bn. L ro, 80 sal unda Amed ketiye rza 63an, yn mayn j hem li Kurdistan ne.

Li gor istatstikn dewleta Tirk, 18 bajarn ndamay xizan hene ev hem li Kurdistan ne. Ev undamayn xizan bi siyaseta dewleta Tirk girday ye. Maden ji Kurdistan derdikevin, l ev li mintika Tirkan t bi kar ann.

Li Tirkiye betal bkar ji sed 11-12 ye. Ev li Kurdistan dighje ji sed 70.

Bona tekstl i hewceye, i lazim e? Hir pemb. Ji sed 43 hir pemb ji Kurdistan derdikeve, l fabrikayek tekstl tune. Ev pemb hir ku ji Kurdistan derdikeve dibin Istanbl, Bursa ukurovay li wan deran bi kar tnin.

Tirk dibn me heta niha gelek pere bo Kurdistan serfkiriye, xerckiriye. Ev derevek mezin e. Heta niha dewleta Tirk 18 milyar Dolar bo projeya GAP serfkiriye. Ev sed santraln elektrik li Kurdistan ne. Dewleta Tirk, ten ji elektrik 20 milyar Dolar qezenckiriye biriye mintika Tirkan.

Erdn her ba bo andiniy li Kurdistan ne. L erdn ku 33 qat ji Kibris mezin in, hatine mayn kirn. Bo andiniy nayn bikarann.

 

er rewa nsann me hn j xirabtir kir

Di nav ev 20 saln daw de, dora 3.600 gundn Kurdan hatin ewitandin wran kirin. Li wan gundan de insan dijyan, heywan dijyan, zarok dilystin, din dibistanan. Kurd tr bn hewcey alikariya tu kesek nebn.

L 3 milyon nsann me ku ji gundan hatin derxistin, pwendiya wan bi jiyan j qut b. Zev, bax bexeyn wan li gundan man wran bn. Pez dewarn ku li dest wan de bn, yan ji dest wan hatin girtin, yan j erzan firotin n li qeraxn bajaran de jiyanek xizan dajon.

Di wan gundan de, li wan herem mintiqan de 2.200 dibistan hatin girtin, zarok b dibistan man.

Di wan gundan de, li wan herem mintiqan de 500 saxlik ocaxi, muaxaneyn tendurustiy hebn hatin girtin.

Niha li Kurdistan de hejmara pez dewaran gelek km bye, ber ku gund nema ne, ber ku nahlin ku Kurd biin zozanan.

Ev nsan hatin bajaran betal bkar man. Pere nn e ku, evar nanek bibin mal. Man prian, bir taz.

  • Dewleta Tirk dezgehn istatstikan dibjin li Tirkiy 18 milyon nsan xizan in, 1 milyon nsan j bir ne. Piraniya wan nsanan Kurd in. Ji 100 95 Kurd in piraniya wan li Kurdistan dijn. Yan di nav snorn Tirkiy de ji ar kesan yek xizan e, feqr e, bir ye.
  • Milyonek nsan jiyane xwe ya rojane bi 66 kri Tirkan, bi 30 Cent Ewropiyan dimenin.
  • Ev 18 milyonn ku xizan tn hesibandin roj 3 Lirayn Tirkan, bi 1,5 Ewro jiyana xwe ya rojane dimenin.

Ma nsan dikare bi 30 Cent, an j bi 1,5 Ewro rojek bij; bixwe, vexwe, kiry xan bide, heri dibistanan, derman bikire?

Yasar Kemal li Konferansa Aitiy li Ankar bo rayedar berpirsiyarn dewleta Tirk re sa digot: Her tit bikin, l bi rmeta nsan gelan melizn.

Bel Tirk bi rmeta Kurdan dilzn, Kurd di nav xizaniyek rt taz de ne bav ji zarokn xwe erm dikin, ber ku nikarin nanek tis j bibin mal. Ma li chan ji v mezintir zilm heye?

 

Ev rew areser dibe?

    • Pwiste er b rawestin aityek edlayi bi heq hukuk be,
    • Ryn gundan vebin gund bikaribin wegerin gundn xwe,
    • Alikariya wan b kirin, zerar ziyann wan werin tezmin kirin,
    • Li seranser Kurdistan seferberiyek abor b meandin pvana aboriya Kurdistan b tewiqkirin,
    • Ev pereyn ku Tirk li Kurdistan qezenc dikin dibin mintiqa Tirkan, pwiste li Kurdistan bimne bo dristkirine febrike dezgehn kar bn bikarann..

Niha li Tirkiy bye mode. Dibn zarok xortn Kurdan dizitiy dikin. Ev ne rast e. Dizit li her der chan heye li Kurdistan j dibe. Dermana, p girtina dizitiy heye.

Ger nsan tr bin, nsan taz xizan nebn, ger kar hebe, ger mektep dibistan hebin, ima nsan diztiy bike, xwe bifiroe?

ima 10-20 sal ber zarokn Kurd li kue kolanan destmal, qelem bent ne difirotin, l niha wan karan dikin. Sedem malm e. Sedem ev er gemar e areser j heye. Ev j bi naskirina hem maf heqn Kurdan seferberiyek abor areser dibe.

 

Rewa Bar Kurdistan

Rewa Kurdistan her roj ber bi baiy die. 15 Sal ber gund tne bn, keriyek pez tune b. r peyda nedib. Her der wran b rewa nsann me j pir xirab b.

Ev 15 salin ku Kurd bi destn xwe dewletek avadikin. Ji tnebn, niha heremek, dewletek dewlemend rk pk didamzrinn.

Parlamentoyek hilbijartin, hukumetek kirin hmn dewletbn dann. Ev 15 salin ku nifek, neslek n bejn de ku bi ereb nizane, bi Kurd perwerde dibe. Jyan, kar roj bi Kurd t meandin. Sistem awahiyn dadgeh, abor, tendrist, asay, perwerdeh her die cih digre qeym dibe.

Ev 3-4 sal in -pit 2003an, pit rxandina rejma Saddam- Kurd berxwedibnin aboriya Kurdistan peda dibin. Kurdistan bi teway bye antiye.

Li Bar Kurdistan de birbn tne ye, nn e. Erzaq t belav kirin. L xizan heye. Ferq di nav hereman de heye.

Titek din j heye, ku pwiste nebe. Ev j peydabna tebeqeyek, nek dewlemendn n ye. Ev tebeke, ev grub ne ji debavan dewlemend in. Heta 3-4 sal ber rt taz bn, l niha xwed serwet in milyoner Dolaran in. Saln wan navbera 30-50an de ye. Bo dewlemendiy her tit bo wan mubah e. erm li ba wan nn e, nedit av bir ne. Ev grub li Rusyay, li Ukrayn, li Romanya li welatn rojhilata Ewropay j hene. Bona dewlemendbn her r mbah e her tit j dikin.

Hinek nsan hene ku heta 2 sal ber bir bn, hinek ji wan li Ewropay peneber bn, meh de bi 350 Ewro jiyana xwe berdewam dikirin. L niha xwed villa kokn milyon Dolar in. 300-400 xan mal dikin, l qet nene ser kar xwe, navnana naatn xwe nasnakin. Hinek heres in, saik ofor in. L dema ku derdikevin pyas heres parzkarn wan hene, ber ku xwediy rket frmayn gelek mezin in. Piraniya wan ente czdan in, ente czdann berpirsiyarn siyas ne.

Hjmara ev gruba dewlemendn n gelek km e. Herin li Kurdistan pirskin, herkes dikare navn wan bihjmre bje. hale, inaat, avay di bin destn wan de ne. Karn ku bn kirin, di nav xwe de parva dikin mudexeleya hevdu nakin. Ji al siyas j bi hz in, bi qwet in. Destn wan dighje her der, her deriyan vedikin. Ger wer her oligariyek avsor pyda dibe navbera gel ev oligary de kendaln kr mezin dibin. Ev tit di Newroza par li Halepe r da.

Rast e, bo ptana dewletek, welatek bejndana brjuvaziya netew pwiste, l sa nabe. Ev ayn ku 50 sal ber neteweyn Efrik, Latn Emerik, Asyay kirine, pwste em nekin ji wan ders sdan bigrin.

Ev hal, ev rew j heta hetay nae. Ber ku ar aliy Kurdistan dagirkiriye, ber ku crann Kurdan naxwazin ku Kurd xwed dewlet bin, niha hem partiyn siyas di nav hukumet de cih digrin. Muxelefet tune ye. Ger muxelefet, opozisyon nebe, kontrol j nabe. Ger kontrol nebe, her cre xirab tn kirin, diz, sextekar, algirtin parastina diz sextekaran.

L end sal nda parlamentoyek xrt gelek al pkwere hukumetek muxalefetek ebe, w ax kontrol j dibe piya hinek xirabiyan j t girtin.

(28.01.2007)

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org