KONFERANSÊDE SERKEWTE: DÊRSÎM 1923-1938

Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza)-IKK, ede demê Mistefa Kemalî de rewsha Dêrsimî ser o konferansêde îlmî yo balkêsh amade kerd. Nameyê konferansî „Dêrsim: 1923-1938“ bî û 13yê 11ine paytextê Almanya Berlîn de ame amadekerdene.

Programê Konferansî de 3 temayî bî:

Temaya yewine, „Demê 1923-1938î de Xoverdayîsh û Wastishê Kurdanê Dêrsimî”, temaya diyine, “ Dokumentanê Resmîyan de Persê Dêrsimî”, babeta 3ine kî “Íarê Dêrsimî Ser o Têsîrê Qirkerdishê 1938î” bîye. bî û qeseykerdoxê na Tema yewine hetê nushtox Munzur Çemî ra, tema diyine hetê nushtox Mehmet Bayrakî ra, tema hîreyine kî hetê nushtox Haydar Ishikî ra ameyê amadekerdene.

Konferansî, bi silamklerdishî dest pêkerd. Goreyê rêza programî, qeseykerdoxo virên Munzur Çem bî. Munzur Çem, sifte bi kilmekîye têkilîya Dewleta Osmanîyan û Dêrsimî ser o vinet. Ey ard ra ziwan ke demê Împaratorîya Osmanî de Dêrsim deyme serase binê bandure nêkewto, sey heremanê Kurdîstanî yê bînan nêmxoser bîyo. No sebeb ra kî mabêne Osmanî û sharê Dêrsimî de lej û ceng qet nêbirrîyo.

Tawo ke Komara Tirkîya ama sazkeredene kî rewshe nêvurrîya. Sebebo ke sharê Dêrsimî Kurd bî, înan wast ke bibêne wayîrê heqanê xo yê mîllîyan, bi vateyêde bîn nêwast ke ziwan, kultur û nasnemeyê xo, dinê xo, ûsul û toreyanê xo vîndî kerêne û bikuyêne binê bandura tirkan. Hemberê naye de hukmatê Mistefa kemalî kî sey pêrroyîya miletê kurdî ê kî dishmen dîyêne û o semed ra kî qir kerdî.

Chemî, bi dokumentan kerd eshkera ke kokbirrê/qirkerdishê Dêrsimî chîyêde tesadufî nîyo. O, kokbirrêde plankerde yo. Bi çekuyêda bîne, Komara Tirkîya çitur ke saz bîya, îdarekerdoxanê aye no jenosîd plan kerdo û des serrî ra vêshêrî hazîrîye dîya û peynîye de kî ardo ca. Sucê ne jenosîdî, vileyê îdarekerdoxanê dewlete der o.

Mehmet Bayrak, demê Osmanîyan bi taybetî kî demê Îttîhat û Terakkî (Yewbîyayîsh û avêshîyayîsh) ser o vinet û polîtîkaya nasyonalîstanê tirkan bi çi shekîl roje bi roje avê shîya, peynîye de kî binge girewto, kerd eshkera. Qeseykerdoxî, hem demê Îttîhat û Terakî de hem kî demê Mistefa Kemalî de, karo ke hemberê miletanê bindestan de (armeni, rum, suryanî, kurd ûêb.) amo kerdene bi dokumentan ard verê çiman, no derheq de îformasyonêde balkêsh da.

Qeseykerdoxo peyên Haydar Ishik bî. Haydar Ishikî, karo û gureyo ke Dewleta Tirkî kokbirrê 1938î ra dime kerdo, bi teyabetî kî polîtîka asîmîlasyon û tikkerdish ser o vinet. Dewlete bi chi shêkîl bîyayîshê kurdan înkar kerdo, bi chi shekîl wasto ke kurdan bikero qijkek, bi kamcî ra û metodan karê asîmîlasyonî ramito, yew bî yew ê ardî ra ziwan. Seba safîkerdishê nê karî kî Haydar Ishikî xo nimûne girewt û chîyêke bi xo dîyê, yew bi yew rêz kerdî. Bi vateyêde bîn, Haydar Ishikî sey (zê) shahîdêde candeyî qesey kerd û rîsîyayîya dewlete misnê ra temashevanan.

Konferans de Munzur Çemî kirmanckî (zazakî), Mehmet Bayrakî tirkî, Haydar Ishikî kî almankî qesey kerd. Y. Elîtogî vateyê Munzur Çemî, N. Yildizî kî ê Mehmet Bayrakî çarnayî almankî.

Konferans de 100 ra vêshêrî kes amade bî. Bi pers û hurênayîshê temashevanan konferans zaf cande vêrd ra.

çapkirin