Curn federalim li cihan federalisma pwist jibo raqek demoqratik bi stiqrar

 Dr. Musa KAVAL

  Be. II:  Dewlerta Federal pirsa tuxubn hundur.

Prsa tuxuban yek e ji giringtirn pirsn Dewleta federal. Lewra di hundur tuxuban de, selahiytn huq siyas di navbira Dewleta federal yekaneyn federeki de, tn payvekirin. Herwesan gora danandina tuxban at stiqrara hundur dikarin bn musugerkrin sstem demoqratik dikare rune. Jiber v yek, ji lkolnn li ser Dewletn federal, diyar dibe ku hind tuxub tir rumeta rast cudahiyn netew bikin, atiya hundur sistem demoqratik batir dirone. Xwezaya Dewleta federal fer dike ku jra du curn tuxuban hebin bo her yek xusosyek statuyek siyas huqq bte naskirin rumetkirin.

a. Tuxbn navnetew .

Jibo Dewleta sereke ya federal du curn tuxuban hene.Tuxubn navnetew tuxubn navxwey ku dinavbira yekaneyn federekir de tn danandin.Yektiya Dewlet, hakimiyeta w  bi tuxubn navnetew  tn misogerkirin. Ew ji  lay Netewn yekgirt ve tn naskirin   ji lay Dewleta federal ve j tne paraztin. Dewleta federal gora  selahiyetn xwe ku di destor   de tn diyarkirin, deshilatdariyn xwe yn icray yn dadkerin li ser hemo tuxubn federal  bikartine. L ev selahyet bi destor tn kmkirin .

Jiberv yek s curn selehiyetan hene: a. Selahtn xemaln Dewleta federal. b. Selahiyetn xwemaln yekaneyn frderekir c. Selahiyetn muterek di navbera herdu terefan de. Dewleta sereke  dest ji beek mezin ji selahiyetn xwe berdide ji yekaneyn federekir re dihle. Di v derbar de numoneyn Belika Kenda, Suisra  jibo raq  giringin.

 

b. Tuxubn hundur.

Tuxubn hundur yn Dewleta federal hem nasnameya Dewleta federal didin naskirin qebulkirin hem j yn yekaneyn federekir. Her yekaneyek federekir  tuxubn xwe yn xweser hene di hundur wan de, selahiyetn xwe bikar tne.

Danandina tuxubn hundur yn yekaneyn federekir di hundur Dewleta federal ya sereke de,  li ser bingehn adil gora rastiyn netew,  pir giringin jibo atiy navxwey , jibo demoqrasiy jibo areseriya pirsgirkann hundur.  Herweku me   di be yekemn de  diyarikir, du curn Dewletn federal hene. Dewleta fedral ya yeknetew, yekziman yek and; Dewleta federal ya pirnetew, pirziman pirand.  Di v derbar de pwste bte diyadkirin ku tuxubn hundur yn yekaneyn federekir gora  rastiyn hundur tne danandin. Anku  tuxubn hundur yn Dewletn federal yn bira yekemn, bes li ser bingehn dar  tn danandin. Numnn wan Dewletan yn giring  Amerika  Almanya ne.  Jiber ku di wan de cudahiyn netew ziman nnin, jibo wan, jibil federalisma dar ne mumkune.

L cure duyemn ji Dewletn federal pirnetew, pirziman pirandin. Federalisama wan ne mumkun e bes li ser bingehn dar be. Ew li ser bingehn corafiya ziman  tn tesbtkirin. Selahiyetn dar j gora wan di hundur wan de tn dann. Tuxubn hermn ku piraniya gel w bi zimanek cuda  diaxive di heman dem de, dibin tuxubn dar coraf yn w yekaniya federekir.

Ji numunn v curn Dewletn federal, mirov dikare Dewleta Keneda, Belka Suwsre bihejmre.

Di van Dewletan de tuxubn hundur li ser bingehn curafiya ziman  hatine danandin. Dewleta federal ya Canada ( Keneda) ji 13 yekaneyn federekir pktt. Bes piraniya xelk Quebec (Kebek)  bi zimanek cuda ji ingiliziy diaxive. Nufusa hemo Quebec dora  heft milyon nvan e. Ji wan bes dora car milyonan bi ziman frans diaxivin yn mayn di hundur Quebec de kmnetewin. Ew bi  ziman ingilz bi pir zimann din yn cuda diaxivin.

Di gel v yek j tuxubn Dewleta federekir ya quebec li ser bingehn ziman anku etnk hatine danandin. Di van tuxuban de ziman frans yekmne, y inglz duyemne. Zimann inglz frans hedu bo hemo Cananda  du zimann resm ne.

Herwesan tuxubn Dewletn Belcik, suwsr j li ser bingehn ziman hatine danandin. Li swsre ar zimann cuda hene: Almanziman ( 64%) Fransziman       ( 19%), talziman( 8%),  romanziman (1%) ( dora 10% biyann e ji geln cuda pktn). Tuxubn hundur yn Dewleta fedral a Swsr li ser rastiyn ziman , hatine danandin. Tuxubn her yekanyek fedrekir gora ziman piraniya gel w hatine qebulkirin. Tuxubn hundur yn Dewleta federal a Belk j wek Canada Swsre li ser     bingehn zim hatine  danandin. Flamand (56%),  ku bi nrlend diaxivin, Wallon (41%) ku bi frans diaxivin, kmnetewa alman (1.5%)  di hermn cuda  de dijn, gora tuxubn ziman, tuxubn wan yn curaf dar j hatine danandin.

Di van numunn jor de, her gelek hukmetn xwe yn netew hene, parlementn xwe hene, sistem xwe y dar, civak, perwerdey, siyas heye. Li ser van bingehan deshilatdar di navbira Dewleta merkez ya federal pareyn w yn federekir  de hatiye dabekirin.

Di v derbar de, hewceye bte gotin ku federalisma netew ya van welatan, yekatya Dewleta federal lexer ne kiriye, tam bi eks ew xurtir kiriye. Di gel ku jibo geln wan mafn serxwebne hene partiyn  serxwebnxwaz j hene, l u tehlka parebna nne.

Li Keneda pir caran referandum jibo serxwebna herma Kebek hatiye kir,  l gel kebek ew redkiriye. Herwersan li Becika partiyn sexwebnxwaz hene imkana refedrandum j heye l yekatiya netew ya Belika bi wan qet zef nabe. Bi belevaj, pit ku Belika,  di destpka  saln hizar nehsed nehwdan de, b federalismek berfireh, yekatiya w ya netew sal li pey sal xurtir dibe.

Numuna Swisre hj balkntire. Digel ku ev welate ji ar netewn cuda  pkt, di zortirn fetrn drok yn Ewropa de , yekatiya w ya netew qet ne hejhaye. Di van ehsed saln bur de, bi dehan caran nexa ewropa ya siyas curaf hate guhurandin, bi dehan Dewlet avabn wundabn l Swisre nehate guhurandin yekatiya w xurttir b. Nexasime  Pit  er cihan y yekemn   er cihan y duyemn  ku nexa cihan ya Ewropa serkbink bn ji nuve hatin ekilkirin, Siwusre li ber xwe da b numona demoqrasiy, stiqrar, pketina siyas, abr atiya civak.  B guman hza v Dewlet j saxlem  edaleta payvekirina selahiyetn siyas dar ji danandina tuxubn netew yn hundur t. Jiber v yek u sedem jibo nakukiyan, hessasiyetn netewperest, ji hev nefretkirin kn ne mayine. u netew xwe mexdur nabnin, heryek gor xwe mafn xwe wergirtne.  

 Dema mirov van numunn federaism analiz dike li diayn hin Dewletn Rojhelata-Navn dinre yn dibjin ku federalismek berfireh bo Kurdidisan, d raq parebike, diyar dibe ku ew derdor qet jibo mesilheta yekat stqrara raq nbjin. Tam bibelevaj, ew dixwazin ku federalismek seqet li v welat  bte danandin da ku ew herdem b stiqrar bibe sstemek demqratik y ku bikare bibe numone jibo herma Rojhelata navn , ne te danandin. 

Pit ku bikin  behs ji cureyn federalisman hate kirin gelo i cur federalism  gora rastiya raq pwste ?  Gelo   gora ertn siyas, drok, and yn rq i cur federalism dikare jibo v welat,  at, demoqras stiqrar misoger bike ? Di be syemin y v nivs de, em d hewul bidin bersifa  van pirsan  diyar bikin.