Dr. Musa Kaval

Siyasetmedar huquqnas Qanna destr

Cureyn federalism li cihan

federalisma pwst ji bo raqeke demoqratk bi stiqrar

 

Be I. Cureyn federalisman:

 

B guman pirsa federalsm wek sazgariya (sstem) demoqratik ji Dewleta hemdem  re, jibo paeroja gel kurd, jibo demoqras, at stiqrar li raq  herwesan li Rojhelata-Navn j, yek e ji  giringtirn mijaran. Dema mirov dewlet dikete babet lkoln, muqayesekirina dewleta federal bi ya uniter  re (merkez) dibe xudan giringiyek mezin. Di v derbar de , droka siyas sosyoloj ya dewlet  diyar dike ku pit orea frans bi taybet pit er chan y yekemn dewleta merkez, bib model belavtir li chan. L pit er chan y duyemn  ser teraziy di aliy dewleta federal de  xar b bi berdewam giran dibe. Kmasyn model dewleta uniter  j her die diyardibin.

Di v derbar de hind guhrnn giring peyda bne berdewam dikin:

Model dewleta uniter ber bi kmbn ve die ne ma bersifa hewcehiyn demoqratk yn civata hemdem dide.  Model  dewleta federal li ihan belavdibe pveuyinn demoqratik, civak, abor siyas bi berdewam misoger dike.

Ji aliyek dinve Dewletn uniter, jiber ku bersifa rast htiyacn, demoqtatok , abor and na din, ni karin  pveuyinn pwst di van waran  de, misoger  bikin. Mirov dibne ku dewletn uniter yn kilask hemo di van waran de  gora Dewletn federal pave may ne.  Ji ber v sedem ye ku Dewleta  fransa ku bingeh numona yekemn ya Dewleta uniter danaye, pit saln 1980 hve dest ji v model  berdaye, bye Dewletek ne merkez niho ber bi federaliyet ve die. Di saln 1960 an de  lder Firensa y drok Charles de Gaules  ( arl di gol) dixwast ku fransa dest ji merkeziyet berde. Ji ber ku ev daxwaza w di encama referandoma sala1969 de  ne hate pejirandin, w ji serokatiya Komara Fransa stfakir o mala xwe ronit.

 

 I. Xwemaliyn (Xusosiyet) Dewletan

federal gora hoyn (urfn) navnetew.

            Dewleta Fedral  t danaskirin (tarfkirin) wek: Dewletek yekgirt, yek hukumran (hakimiyet) serbixwe di asta navnetew de,  l pirpare di asta hundur de.  Dewleta federal  ji yektiya  birek dewletn federekir pktt. Jibo  ku tebr hisantir bibe em ji wan re  peyvnas a ( termonoloj) yekaneyn federekir bi kartnin.

Di danaskirina dewleta federal de, yekt  xalek serekeye. L ev yektiye bi xwe j rastiyn cuda yn and, etnk, herm ku bi pvajoyn drok  peyda bne, di hundur xwe de dipejirne jibo saxlem, demoqras stiqrara xwe  hebuna wan a huquq, siyas  di qanuna xwe ya hundur de didete misugerkirin b asteng di kevte di jiyan de.

Ankuya huquq dar  ya dewleta federal bertiye ji v yek  ku  ew    dewletek duqate :  Qata jor  Dewleta Yekgirt ya federal e, qata jr, ji dewletn federekir  pk t.  Bi tebra qanuna destor  bo wan tte gotin  Yekaneyn federekir. Sazkirina hundur, nasnameya w ya netew navnetew li gora wan diafire.

Dewleta Federal gora hind perispn git t avkirin xwemaliyn (xusosiyetn ) w gora wan tn  afirandin.  Herweku me li jor  aret kir, Dewleta federal ji birek dewletan pk tt, di serde  Dewleta federal radiweste, di bin de yekaneyn federekir  cih digirin. Anku Dewleta federal, di war siyas, dar huquq de  li ser dewletn federekir hatiye nijintin . Sazgariya (sstem) w ya siyas, destor  dar xweser e, ji yn  yekaneyn federekir cudaye.

Jibo her yekaneyek federekir j sazgariyek xweser heye. Selahiyet desthilatdariyn taybet, di war siyaseta hundur de, di warn perwerede, abor, and civak de hene. Heta  di hind ben karn derve de j , wek karn and, sport civak yekaneyn federekir dikarin bibin xudan selahiyet.

Jibo ku batirn statuy federalism jibo raq bte femkirin pwste ku ber hertitek  curn federalism yn heyn li cihan bn lkoln gora welatn ku rewa wan wek ya raq ye statuyek jibo raq bete pejirandn. Dema mirov li xwezaya federalisman li chan dinre herwesan teoriyn  zanyarn qanuna destor  analiz dike du cureyn federilizm   diyar dibin her yek gora  rastiya rewa hundur ya dewleta federal hatiye danandin. Rastiya beek ji  Dewletn federal fer dike ku federalisma wan bes li ser bingehn dar be (anku coraf) l rastiya drok, and etnk ya hind Dewletn din j fer dike ku federalisma wan ne bes le ser bingehn dar  be l di heman dem de li ser  bingehn netew  j be.  

 

II. Federalisma  dar

Federalsma bes li ser bingehn dar  , ew e ya  ku xwecihn w ji yek netew  pk tn, ziman w yeke. Eger hin etnikn  cuda j hebin, ew di hermn ciraf yn belav de dijn, yekatiyek curaf  ku t de pirjimar bin  nne. Ji ber ku gel v cur Dewletn federal bi yek ziman diaxivin anda wan yek e,  rastiya wan bes hewceh bi federalisma dar heye. Ji ber nebna netewn cuda , di v rew de, federalism li ser bingehn netew ji xwe htiyac p n ne mumkun e j..

Ji numonn van dewletan mirov dikare, Federalisma Amerka ya  Almanya destnan bike. Di van curn Dewletan de pirsgirn nasnameyn cuda nnin. Perwerde, apemen, ziman resm, qann, agahdar, dare hem bi yek zimain,. Ji ber v yek, hududn curaf yn zuman, and etnk ji xwe nnin.Di v derbar de u pirsgirk j nnin. Di numuneyn me li jor behs wan kir, u tuxubn zimankan  andkan yn cuda   di navbira dewletn federekir yn Dewleta Amarika ya Federal de nnin. Herwesan u tuxubn bi v away di navbira Dewmetn federekir yn  Dewleta federal ya Almanya j nnin. 

Federalisma dar ya van dewletan bertiye ji payvekirina deshilatdariyn dar di navbira Dewleta Federal  dewletn federekir de. Bo her dewletek federekir tuxubn coraf hene du hundur wan tuxuban de  selahiyetn  xwe yn dar, huquq siyas  dixebitnin.

Federalisma dar bi xwe j dibe du cur: Dikare bibe federalisma wlayetan. Di v rew de tuxubn heremn federekir tengin, nufusa wan j kme. Ev cur federalism pir km e.  Cur duyemn ji federalisma dar ya eyaletan e. Her eyaletek ji pir wulayetan pk t, ji ber v yek curafiya w meztir e. i federalisma eyaletan be i j ya wlayetan be di aliy statut huquq de ferq di navbira wande nne. Di herdu rewan de nasnameya netew ya cuda bo xelk wan na te naskirin. 

 

III. Federalisma netewnas (li ser bingehn netew (yan j corafiya ziman).

Ev cur federalism ewe y ku xwecihn w ne ji yek gel pk tn. L ji du gelan yan pirtir pk tn .  Ji ber v yek di hundur v cur federalism de, tuxubn curaf gora ziman  andn cuda bi pvajoyek drok  ber avakirina dewlet hatine danandin. Ji ber v  bingeh ziman, cudahiyn, drok, and, hoy (adet) civak hene wanan xussiyetn nasnameyn cuda jibo her gelek afirandine.   Dewlata ku rastiya w ya civak drok coraf   eve ye, fedralisma w na be ku bes li ser binhehn dar yan eyaletan be.

Ev cuna federalism rastiyn cudahiyn netew, ziman and, dikete bingeh. Gora wan rastiyan, di hundur dewleta federal de tuxubn curaf yn  yekaneyn federekir ku bein jibo  dewleta federal tn destnan kirin.  Sistem dar parvekirina selahiyetan di navbira Dewleta ferderal dewletn federekir  gora wan tuxuban ttene dabekirin. Bi awayek din  sistem pwist bo  dewleta federal a yekgel sistemek yek txe (tebeq)  weku me di derbar   cuna yekemn  li jor behs kir. L sistem  pwist bo dewleta federal ya pir gel, nabe ku yek tx be, ew ji ber  pwstiya  stiqrara hundur rumetgirtina cudahiyn nasnameyan,  dutx e. Txek  ji dabekirina curaf pk t, tx din ji xemaliyn  netew pkt. Dutxiya federalim di v rew de, demoqras, at,  stiqrara hundur misoger (gerant) dike, lewre ew hemu pirsgirnkn sereke areser dike.

Di v derbar de, hemo dewletn demoqrat ev rastiye dayne bercavan gora w federalismn xwe damezirandne.

Jibo ku r li ber federalisma Netew a Kurdistan bte girtin, tebra federalisma etnk ku v dem jibo Kurdistana Baur t nqakirin, ji lay hind netewperestn turk ve hatiye afirandin.  . Ev tebre  bi niyetek xirab,  bi nfaqek mezin ji lay deshilatdarn turk ve t bikarann. Disan mirov dibne ku ferqucudah, diskriminasyon di derbar gel Kurd de tte kirin.

 Di dema ku Turkiye jibo kmnetewa turk, li Qibris bi federalismek netew j raz na be, statuyek ji w j mestir dixwaze,  li dij federalim jibo gel Kurd di sekine, hemo mkann xwe li  dij w bi kar ne.   Ev  sihsalin ku leker turk li Qibrisa bakur bargehn xwe danandine jibo etnika turk bi awayek yek al Dewletek ser bixwe  lankiriye. ro ew weko gur xwe dikete di post mih de,  yan wek diz mizkevt y ku asik cub imam ber dike, bi nav dij-etnikiy pirenspn nas,  hemo mafn nasan jibo gel kurd nkar dike   li hember federalisma Kurdan disekine . Bo jibo Qibris, jibo Belika, jibo Keneda, jibo Suwisre Federalisma li ser binhehn netew, ziman t qebulkirin kes qet itiraz j li ser nake, l jibo Kurdan heman tit na te qebulkirin.

Jibo ku v forma batirn a federalism, rebikin , bileke bikin, sfet federalisma Etnk pve dirisnin. Di  Esas xwe de helwesta dewleta turk helwestek nejatperest, helwestek dij-nsaniye lewra  ew siyasetek apartayid cudadar ( diskriminasyon) dipejirne. Egter jibo Kurdan Federalisma li ser bingehn netew ne te qebulkirin bila w gav li Qibris j bte redkirin hemo federasyonn li ser bingehn ziman netew bne redkirin.