Dr. Musa Kaval

Siyasetmedar û huquqnasê Qanûna destûrî

Cureyên federalismê li cihanê

û federalisma pêwîst ji bo Îraqeke demoqratîk û bi îstiqrar

Beş I. Cureyên federalisman:

Bê guman pirsa federalîsmê wek sazgariya (sîstemê) demoqratik ji Dewleta hemdem  re, jibo paşeroja gelê kurd, jibo demoqrasî, aştî û îstiqrarê li Îraqê  herwesan li Rojhelata-Navîn jî, yek e ji  giringtirîn mijaran. Dema mirov dewletê dikete babetê lêkolînê, muqayesekirina dewleta federal bi ya uniter  re (merkezî) dibe xudan giringiyek mezin. Di vî derbarî de , dîroka siyasî û sosyolojî ya dewletê  diyar dike ku piştî şoreşa fransî û bi taybetî piştî şerê cîhanê yê yekemîn dewleta merkezî, bibû modelê belavtir li cîhanê. Lê piştî şerê cîhanê yê duyemîn  serê teraziyê di aliyê dewleta federal de  xar bû bi berdewamî giran dibe. Kêmasyên modelê dewleta uniter  jî her diçe diyardibin.

Di vî derbarî de hind guhûrînên giring peyda bûne û berdewam dikin:

Modelê dewleta uniter ber bi kêmbûnê ve diçe û ne ma bersifa hewcehiyên demoqratîk yên civata hemdem dide.  Modelê  dewleta federal li çihanê belavdibe û pêşveçuyinên demoqratikî, civakî, aborî û siyasî bi berdewamî misoger dike.

Ji aliyek dinve Dewletên uniter, jiber ku bersifa rastî û îhtiyacên, demoqtatokî , aborî û çandî na din, ni karin  pêşveçuyinên pêwîst di van waran  de, misoger  bikin. Mirov dibîne ku dewletên uniter yên kilasîkî hemo di van waran de  gora Dewletên federal paşve mayî ne.  Ji ber vê sedemê ye ku Dewleta  fransa ku bingeh û numona yekemîn ya Dewleta uniter danaye, piştî salên 1980 û hêve dest ji vî modelê  berdaye, bûye Dewletek ne merkezî û niho ber bi federaliyetê ve diçe. Di salên 1960 an de  lîderê Firensa yê dîrokî Charles de Gaules  ( şarl di gol) dixwast ku fransa dest ji merkeziyetê berde. Ji ber ku ev daxwaza wî di encama referandoma sala1969 de  ne hate pejirandin, wî ji serokatiya Komara Fransa îstîfakir û ço mala xwe ronişt.

 I. Xwemaliyên (Xusosiyet) Dewletan

federal gora hoyên (urfên) navnetewî.

            Dewleta Fedral  tê danaskirin (tarîfkirin) wek: Dewletek yekgirtî, yek hukumranî (hakimiyet) û serbixwe di asta navnetewî de,  lê pirparçe di asta hundurî de.  Dewleta federal  ji yekîtiya  birek dewletên federekirî pêktêt. Jibo  ku tebîr hisanîtir bibe em ji wan re  peyvnas a ( termonolojî) yekaneyên federekirî bi kartînin.

Di danaskirina dewleta federal de, yekîtî  xalek serekeye. Lê ev yekîtiye bi xwe jî rastiyên cuda yên çandî, etnîkî, û herêmî ku bi pêvajoyên dîrokî  peyda bûne, di hundurê xwe de dipejirîne û jibo saxlemî, demoqrasî û îstiqrara xwe  hebuna wan a huquqî, siyasî  di qanuna xwe ya hundurî de didete misugerkirin û bê asteng di kevîte di jiyanê de.

Ankuya huquqî û îdarî  ya dewleta federal berîtiye ji vê yekê  ku  ew    dewletek duqate :  Qata jorî  Dewleta Yekgirtî ya federal e, qata jêrî, ji dewletên federekirî  pêk tê.  Bi tebîra qanuna destorî  bo wan tête gotin  Yekaneyên federekirî. Sazkirina hundurî, nasnameya wê ya netewî û navnetewî li gora wan diafire.

Dewleta Federal gora hind perisîpên giştî tê avkirin û xwemaliyên (xusosiyetên ) wê gora wan tên  afirandin.  Herweku me li jor  îşaret kir, Dewleta federal ji birek dewletan pêk têt, di serde  Dewleta federal radiweste, di bin de yekaneyên federekirî  cih digirin. Anku Dewleta federal, di warê siyasî, îdarî û huquqî de  li ser dewletên federekirî hatiye nijintin . Sazgariya (sîstem) wê ya siyasî, destorî  û îdarî xweser e, ji yên  yekaneyên federekirî cudaye.

Jibo her yekaneyek federekirî jî sazgariyek xweser heye. Selahiyet û desthilatdariyên taybetî, di warê siyaseta hundurî de, di warên perwerede, aborî, çandî û civakî de hene. Heta  di hind beşên karên derve de jî , wek karên çandî, sportî û civakî yekaneyên federekirî dikarin bibin xudan selahiyet.

Jibo ku baştirîn statuyê federalismê jibo Îraqê bête femkirin pêwîste ku berê hertiştekê  curên federalismê yên heyîn li cihanê bên lêkolîn û gora welatên ku rewşa wan wek ya Îraqê ye statuyek jibo Îraqê bete pejirandîn. Dema mirov li xwezaya federalisman li cîhanê dinêre û herwesan teoriyên  zanyarên qanuna destorî  analiz dike du cureyên federilizmê   diyar dibin û her yek gora  rastiya rewşa hundurî ya dewleta federal hatiye danandin. Rastiya beşekê ji  Dewletên federal fer dike ku federalisma wan bes li ser bingehên îdarî be (anku corafî) lê rastiya dîrokî, çandî û etnîkî ya hind Dewletên din jî fer dike ku federalisma wan ne bes le ser bingehên îdarî  be lê di heman demê de li ser  bingehên netewî  jî be.  

II. Federalisma  îdarî

Federalîsma bes li ser bingehên Îdarî  , ew e ya  ku xwecihên wê ji yek netewî  pêk tên, zimanê wê yeke. Eger hin etnikên  cuda jî hebin, ew di herêmên cirafî yên belav de dijîn, yekatiyek curafî  ku tê de pirjimar bin  nîne. Ji ber ku gelê vî curê Dewletên federal bi yek ziman diaxivin û çanda wan yek e,  rastiya wan bes hewcehî bi federalisma îdarî heye. Ji ber nebûna netewên cuda , di vê rewşê de, federalism li ser bingehên netewî ji xwe îhtiyac pê nê û ne mumkun e jî..

Ji numonên van dewletan mirov dikare, Federalisma Amerîka û ya  Almanya destnîşan bike. Di van curên Dewletan de pirsgirên nasnameyên cuda nînin. Perwerde, çapemenî, zimanê resmî, qanûn, agahdarî, îdare hemî bi yek zimain,. Ji ber vê yekê, hududên curafî yên zuman, çandê û etnîkî ji xwe nînin.Di vî derbarî de çu pirsgirêk jî nînin. Di numuneyên me li jor behsê wan kir, çu tuxubên zimankanî  û çandkanî yên cuda   di navbira dewletên federekirî yên Dewleta Amarika ya Federal de nînin. Herwesan çu tuxubên bi vî awayî di navbira Dewmetên federekirî yên  Dewleta federal ya Almanya jî nînin. 

Federalisma îdarî ya van dewletan berîtiye ji payvekirina deshilatdariyên îdarî di navbira Dewleta Federal  û dewletên federekirî de. Bo her dewletek federekirî tuxubên corafî hene û du hundurê wan tuxuban de  selahiyetên  xwe yên îdarî, huquqî û siyasî  dixebitînin.

Federalisma îdarî bi xwe jî dibe du cur: Dikare bibe federalisma wîlayetan. Di vê rewşê de tuxubên heremên federekirî tengin, nufusa wan jî kême. Ev curê federalismê pir kêm e.  Curê duyemîn ji federalisma îdarî ya eyaletan e. Her eyaletek ji pir wulayetan pêk tê, ji ber vê yekê curafiya wê meztir e. Çi federalisma eyaletan be çi jî ya wîlayetan be di aliyê statut û huquqî de ferq di navbira wande nîne. Di herdu rewşan de nasnameya netewî ya cuda bo xelkê wan na ête naskirin. 

III. Federalisma netewnas (li ser bingehên netewî (yan jî corafiya zimanî).

Ev curê federalismê ewe yê ku xwecihên wê ne ji yek gel pêk tên. Lê ji du gelan yan pirtir pêk tên .  Ji ber vê yekê di hundurê vî curê federalismê de, tuxubên curafî gora ziman  û çandên cuda bi pêvajoyek dîrokî  berî avakirina dewletê hatine danandin. Ji ber vî  bingehê zimanî, cudahiyên, dîrokî, çandî, hoyî (adetî) û civakî hene û wanan xusûsiyetên nasnameyên cuda jibo her gelekê afirandine.   Dewlata ku rastiya wê ya civakî dîrokî û corafî   eve ye, fedralisma wê na be ku bes li ser binhehên îdarî yan eyaletan be.

Ev cuna federalismê rastiyên cudahiyên netewî, ziman û çand, dikete bingeh. Gora wan rastiyan, di hundurê dewleta federal de tuxubên curafî yên  yekaneyên federekirî ku beşin jibo  dewleta federal tên destnîşan kirin.  Sistemê îdarî û parvekirina selahiyetan di navbira Dewleta ferderal û dewletên federekirî  gora wan tuxuban têtene dabeşkirin. Bi awayek din  sistemê pêwist bo  dewleta federal a yekgel sistemek yek tûxe (tebeq)  weku me di derbarê   cuna yekemîn  li jor behs kir. Lê sistemê  pêwist bo dewleta federal ya pir gel, nabe ku yek tûx be, ew ji ber  pêwîstiya  îstiqrara hundurî û rumetgirtina cudahiyên nasnameyan,  dutûx e. Tûxek  ji dabeşkirina curafî pêk tê, tûxê din ji xemaliyên  netewî pêktê. Dutûxiya federalimê di vê rewşê de, demoqrasî, aştî,  îstiqrara hundurî misoger (gerantî) dike, lewre ew hemu pirsgirênkên sereke çareser dike.

Di vî derbarî de, hemo dewletên demoqrat ev rastiye dayne bercavan û gora wê federalismên xwe damezirandîne.

Jibo ku rê li ber federalisma Netewî a Kurdistanê bête girtin, tebîra federalisma etnîkî ku vê demê jibo Kurdistana Başur tê nîqaşkirin, ji layê hind netewperestên turk ve hatiye afirandin.  . Ev tebîre  bi niyetek xirab,  bi nîfaqek mezin ji layê deshilatdarên turk ve tê bikaranîn. Disan mirov dibîne ku ferqucudahî, diskriminasyon di derbarê gelê Kurd de tête kirin.

 Di dema ku Turkiye jibo kêmnetewa turk, li Qibrisê bi federalismek netewî jî razî na be, statuyek ji wê jî mestir dixwaze,  li dijê federalimê jibo gelê Kurd di sekine, hemo îmkanên xwe li  dijê wê bi kar îne.   Ev  sihsalin ku leşkerê turk li Qibrisa bakur bargehên xwe danandine û jibo etnika turk bi awayek yek alî Dewletek ser bixwe  îlankiriye. Îro ew weko gurê xwe dikete di postê mihê de,  yan wek dizê mizkevtê yê ku şasik û cubê imamî ber dike, bi navê dij-etnikiyê û pirensîpên înasî,  hemo mafên înasanî jibo gelê kurd înkar dike û  li hember federalisma Kurdan disekine . Boçî jibo Qibrisê, jibo Belçika, jibo Keneda, jibo Suwisre Federalisma li ser binhehên netewî, zimanî tê qebulkirin û kes qet itirazê jî li ser nake, lê jibo Kurdan heman tişt na ête qebulkirin.

Jibo ku vê forma baştirîn a federalismê, reşbikin , bileke bikin, sîfetê federalisma Etnîkî pêve dirisînin. Di  Esasê xwe de helwesta dewleta turk helwestek nejatperest, helwestek dij-însaniye lewra  ew siyasetek apartayid û cudadar ( diskriminasyon) dipejirîne. Egter jibo Kurdan Federalisma li ser bingehên netewî ne ête qebulkirin bila wê gavê li Qibrisê jî bête redkirin û hemo federasyonên li ser bingehên zimanî netewî bêne redkirin.