Îraqa federal modelek nû bo Rojhelatê didane.

Li her kesê pîroz be

 Dr. Musa Kaval

            Destora kurtdem (muweqet) bo  sîstemek federal li Îraqê û Kurdistana Başûr hate pejirandin, ew li gelê kurd  û li hemo gelên Îraqê pîrozbe. Pêngavek dîrokî, siyasî, hem huquqî hate  havêtin. Bi saya mucadela gelê kurd, sîstemek demoqratik, pirdeng û pirreng bo cara yekemîn li rojhelata navîn tê damezirandin. Ev sîstem huhuqek nû, mêfên nû bes  ji bo hemo kêmnetewan lê her wesan ji bo hemo hemwelatiyan, didet qebulkirin. Ev dikare bibe modelek ji bo dewletên herêmê. Ji ber vê yekêye ku hind dewletên imhakirina kêmnetewan ji bo xwe kiriye armanc û siyaseta xwe ya netewî li ser danaye, pir bi vê rewşê  xemgînin û hewil didin ku vê tecrîba însanî û demoqratik hilweşînin. Ew na xwazin ku azadiyên giştî jibo hemwelatiyên xwe bipejirînin.

        Pîstî ku dewletên hemdem li Rojhelata-navîn  di pey şerê Cihanî yê yekemîn de hatin avakirin, helandina çand, ziman, mafên kêmnetewan bibû armanc ji bo wan.. Her curê zulim û zordestiyan, bi awayek aşkere dihat û ta îro jî tête kirin. Hemo kêmnetewên rojhelata navîn ketin di tehlîka nemanê de. Zengîniyek bê biha: ziman, çand, edebiyat, forlklor, medeniyet, mîrasek mezin yê hizaran salî, yê mirovîtîyê, li gor siyasetek resmî ya netewperestiya van dewletan bi zanîn, dihatin û tên qelandin û  ji holê tên rakirin. Di vî derbarî de cenosîdek  çandî tête kirin. Hemo gelên kêmnetew:  Kurd, Asuro-kildanî; Turkmen, Azerî, çerkez, Laz, Abaza  û bidehan kêmnetewên din di tehlika nemanê de ne. Bi vê siyasetê ruha Rojhelata Navîn, zengîniyên wê yên înasî û dîrokî tên binbirkirin, Gunehek  mezin li dijê mirovîtiyê  tête kirin.

      Ji van gelan bes Gelê kurd bi sedan salin alaya mucadela azadiyê hildaye û ji bo wê xuna xurt û kiçên me hatiye rijandin û hêj berdewam e. Herkes dizane ka jibo vê mucadela azadiyê ci hatiye serê kurdan. Mucadeleya gelê kurd, bi mentiqa xwe, bi encamên xwe, ne bes ji bo bercewendiyên kurdan bi tinê bû lê di heman demê de, di salihê hemo gelên din de ye, bi taybetî  yên me li jor navên wan anîn. Di gel vê rastîyê ji  mixabin, jibilî kêmjimarekê ji  Kaldo-asuriyan, kesdin pişgirtiya vê mucadelê nekir. Ka ci ji birsê, ci ji tirsê ci ji ber nefêhmkirin yan cavpênerabûnê ewan bi awayek giştî di gel siyaseta dewletê  cih girtin û li dijê bizava gelê kurd helwest swergirtin.  Ev helwesta wan bê ku ew pêbeshin, di heman demê de li dijê mafên wan bi xwe bû , mafên wan yên siyasî, çandî, civakî û dîrokî.  Îro jî her helwesta ku ew li dijê mafên kurdan bigirin, û bibin sedem ji bo ne bidestxistina van mafan, de heman dem de,  ji bo wan bi xwe jî zererek mezin e. Ew bi vê yekê kevirekê li cokê xwe didin.

                Ji aliyek din ve mucadeleya gelê kurd, rê li ber azadiyên giştî jibo hemo gelan vedike. Anku ne bes bo gelên kêmnetew lê diheman dem de ji bo gelên deshilatdar yên pir jimar jî. Lewre ev mucadele dibe dsedem ji bo binecihkirina demoqrasiyê. Bes bi riya  Demoqrasî, bi rumetgirtina azadiyên gişrî, pirdengî û pirengiyê netew, Dewlet dikarin pêşbikevin. Aborî, sinet, çand, huner, û aştiya civakî û îstiqrara siyasî dikarin pêşbikevin. Tarix didete nîşandan ku kêmazadî û sefalet, paşvemayînên civakî, siyasî, aborî, hunerî bi hev re dimeşîn.

                Numuneya Îraqek federal didete nîşandan ku mucadeleya gelê kurd ji bo hemo gelan li îraqê  encamek dîrokî da. Bila bi wujdan û bi bi awayek zanistî li rewşa îraqê bête nêrin. Eger gelê kurd mucadele nedabe, ew bedelên ku herkes di zane nedabane, federalism li vî welatî çênedibû,  ne dihate niqaskirin jî. Heta Amrika  jî biryar ne dida ku leşkerê xwe  bişîne ji bo hilweşandina Seddam Huseyin. Pirpir da ambargoyê deh yan pazdeh saldin din  li dijê rejîma Sedam dete domandin. Sistemê partiya Bas bi awayek din da berdewam ket.

                Mixabin,diyare ku hêj beşek mezin ji berpirsyarên kêmnetewên Îraqê, ta îro jî  anku û giringiya vê delîva dîrokî fehim nekiriye. Hind derdorên Turkumen yan ji kêm netewên din anku û ehmiyeta federalismek ber fireh ji bo Kurdistanê,  bi guman û bi şubhe dibînin. Lê ger mirov bi pîvan û qalibên siyasî lê binêre diyar dibe ku ew bi vê helwestê berî her tiştekê zererê li xwe û li mafên xwe dikin. Seng û çarceva mafên  kurdan dibin pîvan ji bo gelên din yên kêmnetew . Hindî ku sitatuya federalismê li Kurdistana başur mezin be hind qas ji bo kêmnetewên din wek keldo-asuriyan û Turkmenan, beştire. Hindî ku mafên kurdan kêmbin  hind ji bo wan xirabtire. Ew dê pirtir zerê bibînin.

       Ji aliyek din ve Federalismek berfireh, bi edalet  ku rastiyên dîrokî û civakî bo Kurdan bipejirîne, ne tehlikeye ji bo parçebîna îrakê, ne jî jibo mafên  Kêmnetewên din. Tam bi belevajî, musugeriya van mafan,  hem ji bo paraztina yekatiya Îraqê hem jî ji bo mafên van kêmnetewan.bê guman ewlekariye ( gerantiye). Gelê Kurd hem bi awayê demografî, dîrokî, çandî, û curafî yek ji mazintirîn gelên Rojhelata navîn e, mafên wî jî heye ku dewletek serbixwe dane. Lê herwekû nunerên Kurd li Başur dibêjin û tekrardikin her wesan nunerên kurd li parçeyên din jî dibêjin û her dubare dikin çu proje û stratijîyên  parçekirina çu dewletan li cem partiyên siyasî yên Kurd nînin. Lê eger Husnuniyeta Kurdan ne ête fehmkirin, û mafên kurdan her bi awayek  neheq bêne perçiqandin, înkarkirin û bersufên nerênî  jê re bêne dayîn, careserî  û  edalet bo nê êne qebul kirin, siyaseta înkar û imhakirina gelê kurd berdewambe  wê gavê kes nakare bibe kefîl ku  neslên kurd di demên were de, wek raksyon, stratîjiyek cuda na danin ber xwe.