Bersiva nameyek genge li ser away nivsandina

 lkera BN

 

Mustefa Red

 

Xort ken hja, evndarn and kelepora meya dewlemend ziman mey rn!

Di destpk de dixwazim rz silavn xwe ji bo we tevan pk bikim spasiyn xwe ji we tevan re binim, ku hn di xebat alakiyeke wisa proz de bedar dibin. Gelo hn dizanin ev iqas sal in, ku em li benda v roj bn?. Ev roja ku xort ken me rabin ser xwe, ew li ziman me xwed derkevin, xwe hn xwendin nivsandin bikin ziman nivsk bi gel j bidin hnkirin. Bel, ez li gor dema xwe arkariya we bikim.

Ev xebata ku hn dikin xebateke proz e. L bel gelek asteng, are zehmet j tde hene. Ji ber ku xwendin, nivsandin perwerdeya bi ziman me li seranser welat bend qedexe ye, hn gelek pirsgirkn ziman me hene, ku nehatine areserkirin (mebest li vir zaravay Kurmanc ye).

Bel, di van saln dawn de bi taybet j bi bandora tora INTERNET em hin bi hin nz zimanek standard dibin. L mixabin hn j gelek pirsgirk hene, ku divt bne areserkirin. Sedema v yek j ev e:

-          Gava nif me dest bi xwendin nivsandina Kurmanc (bi tpn latn) kir, me li piya xwe end jder avkan dtin;

A) opa Mr Celadet Bedirxan, daner tpn latn gramra Kurmanc.

B) opa Prof. Qenat Kurdo.

Bel hin kesn din j wek Red Kurd gelekn din di v war de hin xebat pk kirine, l piraniya wan li ser opa Mr Celadet Bedirxan diin.

Bi rast, piraniya nif me j li ser opa Mr Celadet . Ji ber ku ev op bhtir li nz rastiya ziman me ye. Wisa me xwe hn away nivsandina Mr Celadet Bedirxan kir. Hinekan ji me Gramra Mr Celadet ba fhmkir dikarb di nivsandinn xwe de bi kar bne, hinekan j tev ku dixwestin wek Mr Celadet gotiye binivsnin nikarbn hem rzikn w di nivsandin de pkbnin. Ev rewa han heya niha j berdewam e. Sedema v yek j ew e, ku di jiyan de titek b kmas nne. Tev ku Gramra Mr Celadet ya here ba e, kmasiyn w j hene, ew li hin cihan bi rastiya ziman re li hev nakin wisa di hin waran de bar kes ku ne zimanzan be pir giran dikin.

Wek nimne, ka em v nameya we li ber av bigirin. Li gor Mr Celade divt lkera(fil) BN herdem cuda b nivsandin. Bi rast j we hewl daye, ku hn wisa bikin. We di nameya xwe de li hin cihan lkera BN cuda nivsandiye. L li hin cihan j mna pir kesn din hn ji bin "bar lkera BN" derneketine. Gelek balk e, ku we di nameya xwe de "hvdar in" s caran bi kar aniye, we carek lkera BN cuda nivsandiye, l du caran cuda nekiriye. Tev ku nivsandina kes/a ku ev name nivsandiye ba e j, l dsa j nikariye lkera BN li her cihek wek ku Mr Celadet gotiye cuda binivsne. Sedema v yek ew e, ku di cudakirina lkera BN de astengiyek heye ev asteng heya niha j hn nehatiye areserkirin. Gelo ev asteng ji k t?.

Li gor Gramra Mr Celadet, gava em dibjin:

            Ez Kurd im           Em Kurd in

            Tu Kurd               Hn Kurd in

            Ew Kurd e             Ew Kurd in

Yan j

            Ez mamoste me       Em mamoste ne

            Tu mamoste y         Hn mamoste ne

            Ew mamoste ye        Ew mamoste ne

 

Ew ben ku me bi reng sor nivsandiye, lkera BN e.

Hin zimanzann me hene nabjin ev lkera BN e; ew dibjin: Ev pakok in. Ji lew re, ew van "pakokan" bi peyva piya wan ve dinivsnin. L bel, ji ber ku piraniya zimanzann me yan li Ewropay dijn wisa ji bil Kurmanc here km zimanek ewropay j dizanin; ev zimann ku binyata wan ya ziman me yek e (ev zimann Hindo-Ewropay, ku di hemiyan de j lkera BN heye cuda t nivsandin), yan j wan kesan baweriya xwe bi Gramra Mr Celadet aniye wisa li ser opa w diin.

Min bi xwe hn ji sala 1976an de bi awayek jidil dest bi nivsandina Kurmanc kiriye; min bi salan mamostetiya v ziman j kiriye wisa gelek nif hn xwendin nivsandin li gor Gramra Mr Celadet kirine. L bel hn ji destpk de ev away nivsandina lkera BN li xweiya min nedihat min di vir de nakokiyek didt. Ez bawer dikim, ku bi awayek sirt pir kesn din j weke min di vir de nakokiyek dibnin. L bel kesayetiya Mr Celadet li ba piraniya zimanzanan (ji bil yn herma Sovyeta ber yn herma Soran) ewqas proz e, ku tikes naxwaze "rexneya" w bike. Kesayetiya Mr Celadet li ba min j gelek bi nirx giranbiha ye. Pit ewqas saln min bi xwendin nivsandina Kurmanc re, ez pwst dibnim, ku divt em hin titan di Gramra Mr Celadet de biguhrin. Min li ser gelek babetan nivsandiye j (wek nimne "Tpa Dubare"), ku ji aliy gelek zimanzanan ve j hatiye pejirandin.  

Ev demeke dr dirj e, ku ez nivsn gelek kurdan dixwnim. Hinek ji wan ji demeke dr dirj de bi Kurmanc dinivsnin. L dsa j piraniya wan di cudakirina lkera BN de dikevin ewt xeletiy. Gelo ima wisa ye? ima kesn ku ji salan de j bi Kurmanc dinivsnin, ji bin v bar dernakevin?.  

Ber ku em bersiva v pirs bidin, ka em bipirsin, ima Mr Celadet lkera BN cuda nivsandiye?  

Mr Celadet dibje, di ziman me de birn qiset deh in: Navdr, veqetandek, pronav, lker, jimarnav, rengdr, hoker, daek, gihanek banean. Pncn pn guhrbar in pncn dawn ne guhrbar in. Ji lew re j divt her birek ji van birn axaftin cuda bte nivsandin. Li gor v rzik,  lkera BN j ji peyva piya xwe cuda hatiye nivsandin. L bel gava em li Gramra Mr Celadet hr dibin, em dibnin, ku di rastiy de yek ji van "birn qiset" wek awarte bi peyva piya w ve nivsandiye; ew bir j "veqetandek" e. Yan mesela ku "birn qiset" divt ji hevdu cuda bne nivsandin, ten ji bo neh biran derbas dibe "veqetandek" wek awarteya v qeyd bi peva piya xwe ve t nivsandin. Em li vir naxwazin tkevin mijara veqetandek w li vir rove bikin. L bel daku her xwendevanek mebesta me fhm bike, em w bi kurtah bnin bra xwe. Veqetandekn me ev in: , a, n, , e(a):

      : Ji bo veqetandina zayend nr binavkir

            Nimne: welat me, mamostey jr (tpa "y" ji bo kelijandin ye)

      a: Ji bo veqetandina zayend m binavkir

            Nimne: dara sv, maseya mezin

      n: Ji bo veqetandina herdu zayendan binavkir

            Nimne: xortn jr, ken bedew, mamosteyn dibistan

      : Ji bo veqetandina zayend nr nebinavkir

            Nimne: welatek azad, mamosteyek jr

      e(a): Ji bo veqetandina zayend m nebinavkir (tev ku li pir herman "a" wek xwe dimne)

            Nimne: keeke (keeka) eleng

      e(a): Ji bo veqetandina herdu zayendan nebinavkir (tev ku li pir herman "a" wek xwe dimne)

            Nimne: keine (keina) eleng

 

Gelo ima Mr Celadet yek ji birn qiset, ku ew j veqetandek e cuda nenivsandiye bi awayek awarte bi peyva piya w ve nivsandiye?. Sedem li ber av e. Di ti zimanan de nabe ku kt bye ikestin, kt divt b parastin nabe ku hin tpn ji kt bi awayek cuda bne nivsandin. Ka em " welat me" "mamostey jr" li gor ktan bilv bikin:

      We-la-t me              ma-mos-te-y jr

 

Ji lew re j bi ti away nabe ku tpa "t" ya "" ji peyva "welat me" di nivsandin de ji hevdu bne cudakirin, ji ber ku ew bi hev re ktek pktnin. Wisa j tpa "" ya "y" ji peyva "mamostey jr" nabe ku bne cudakirin. Tpa "y" j di vir de bi sedema kelijandin pkhatiye; yan tpa "e" ji peyva "mamoste" bye sedem, ku tpa "y" li vir peyda bye nabe ku ew j ji peyva "mamoste" bte cudakirin.

Pit v gengeiya bik, ka em niha vegerin ser away nivsandina lkera BN, ku me li jor bi nav kirib em li w j, ji aliy pkhatina ktan ve temae bikin. Ka em v car hevokn "Ez Kurd im" "Ez mamoste me" li gor ktan bilv bikin:

      Ez kur-dim                  Ez ma-mos-te me

 

Di hevoka pn de, em dibnin, ku tpa "d" ji peyva Kurd "im" ku lkera BN ji bo kes yekem e, bi hev re ktek pktnin. Nivsandina w bi away ku Mr Celadet nivsandiye ( em git heya niha j wisa dikin), mana xwe ew e, ku ikestina kt hatiye rewakirin. Sedema ku pir kes j di nivsandina lkera BN de dikevin xeletiy ji bin v bar dernakevin, ev nakok bixwe ye. Bi awayek sirt di hem ziman de j wisa ye mirov wisa peyvan bilv dikin, ku kt neyn ikestin. Mr Celadet j dibje, ku nabe kt bye ikestin. L mixabin, di vir de wek awarte qeyda gramr, ku dibje, divt her yek ji birn qiset cuda bne nivsandin, daye p qeyda fontk ya bingehn, ku dibje, nabe kt bne ikestin. Mr Celadet diviyab, ku li vir j, lkera BN, mna veqetandek, ku bireke qiset ya taybet e, wek awarte bidta qeyda ikestina ktan binp nekira. Bi baweriya min daku em ji v nakokiy xilas bibin divt em v biryara Mr Celadet biguhrin.

Mixabin, ku hinek "zimanzann" me naskirina lkera BN qetandina w li her cihek ji xwe re wek nana pisporiy dihesibnin bi v yek xwe wek "zana" di ser kesn din re dibnin. Bi dtina min, away nivsandina lkera BN wek ku Mr Celadet biryar daye, li ser xwendevan nivskarn Kurmanc bye barek giran; bila ev bar ji ser xwendevan nivskaran b rakirin bie ser zimanzanan. Bila qeyda ikestina ktan di ziman me de j ney binpkirin.

Em gelek caran qala bikaranna tpn latn ji bo hem zaravayn kurd dikin. Roja ro birvebern ferm yn zaravay Kurmanciya Navn(Soran) hn naxwazin dest ji tpen aram-ereb berdin. L bel heke ev rew bte guhertin kurdn ku bi zaravay Soran diaxivin tpn latn bi kar bnin j, ew ti car v qeyda ikestina ktan ji bo xatir gramr nepejirnin. Gava Kurmanciya Bakur bi tpn kevin dihate nivsandin, lkera BN bi awayek cuda nedihate nivsandin. Di hem berhemn Melay Cizr, Ehmed Xan, Feqiy Teyran hwd. de bi ti away lkera BN nehatiye cudakirin. Bi taybet j kes ku helbestn pvay dinivsne, nikare bi ti away v qeyd bipejirne. Min iqas ev yek ji rehmetiy Cegerxwn re got, l bi ti away nepejirand got: Wisa a e. Min got, seyda va ye dwann te wisa hatine nivsandin!?. W got: Haya min j nne. Di pey re min fhm kir, ku rehmet hem helbestn xwe herdem bi tpn kevin dinivsandin. L gava bi tpn latn hatine apkirin, hng ev guhertin ketiniy. Ji lew re j "Dwana Yekem", ku ji aliy rehmet Mr Celadet ve hatiye kontrolkirin, lkera BN li gor qeyda w li her cihek hatiye cudakirin. L bel dwann din, ku her car ji aliy hin kesn din ve hatine kontrolkirin, di wan de gelek tevlihev heye; li hin cihan lkera BN cuda hatiye nivsandin li hin cihan j pkve.

 

Dmahk heye

 

Bi br baweriya min, divt em di vekta Kurmanc de hin rforman pkbnin. Ev rfom divt li ser rzik (qayde) bingeheke gelemper pk bn; ew j divt ev bin:

1)      Divt fontka ziman wisa b parastin, ku di vekt de kt neyn ikestin.

2)      Rzikn gramr vekt divt bi fontk re biguncin.

3)      Rzikn gramr vekt nabe ku li gor ziman devk yan j herm bn dann.

 

Gelo maneya v yek i ye?.

Maneya v yek ew e, ku em rzik qaydeyn gramre wisa deynin, ku fontka ziman b parastin; yan bi ti away kt neyn ikestin. Wek awa ku Mr Celadet nivsandina veqetandek ji bo ku fontk ney ikestin bi awayek awarte bi peyva piya xwe ve nivsandiye, divt em li her cihek din j, ku gramr fontk li hevdu nakin, rzika vekt bi awayek awarte deynin, ku kt neyn ikestin.

 

areser ji bo pirsgirka Lkera BN

Ev di pratk de t w maney, ku em lkera BN wek lkereke awarte bibnin di vekt de nivsandina w, ne mna lkern din, l bel ji bo parastina fontk bi awayek awarte binivsnin.

 

Ji bona v s r li piya me hene:

 

1)      Em lkera BN bi peyva piya xwe ve binivsnin (wek nivsandina veqetandek).

2)      Em lkera BN bi apstrof ji peyva piya xwe cuda bidin xuyakirin.

3)      Em lkera BN, gava peyva piya w bi dengdarek bi daw bibe, pve binivsnin gava bi dengdrek bi daw bibe, cuda binivsnin.

- Heke em rya yekem wek rzik bigirin, hng divt away nivsandina lkera BN di rewa ku peyva piya w bi dengdarek bi daw be de bi v away be:

 

            Ez Kurdim            Em Kurdin

            Tu Kurd               Hn Kurdin

            Ew Kurde              Ew Kurdin

 

di rewa ku peyva piya w bi dengdrek bi daw be de bi v away be:

 

Ez mamosteme       Em mamostene

            Tu mamostey            Hn mamostene

            Ew mamosteye          Ew mamostene

 

- Hehe em rya duyem wek rzik bigirin, hng rew bi v away ye:

 

Ez Kurd'im         Em Kurd'in

            Tu Kurd'              Hn Kurd'in

            Ew Kurd'e             Ew Kurd'in

 

Ez mamoste'me       Em mamoste'ne

            Tu mamoste'y           Hn mamoste'ne

            Ew mamoste'ye          Ew mamoste'ne

 

- Heke em rya syem wek rzik bigirin, hng rew dibe ev:

 

Ez Kurdim            Em Kurdin

            Tu Kurd               Hn Kurdin

            Ew Kurde              Ew Kurdin

 

Ez mamoste'me       Em mamoste'ne

            Tu mamoste'y           Hn mamoste'ne

            Ew mamoste'ye          Ew mamoste'ne

 

-          Rya yekem d li xweiya kesn ne zimanzan were, l bel kesn zimanzan bi taybet j yn "Celadet-Parz" d bi tund li dij rawestin. Bi rast j ev r dikare hin nakokiyn din bi xwe re bne. Wek nimne:

Ew kur Brvan ye

Hng li gor rzika yekem, divt bi away

                                    Ew kur Brvanye

b nivsandin.

 

-          Dibe ku rya duyem ji aliy piraniya zimanzann me ve b pejirandin, l bel ji bona yn ne zimanzan ti hsaniy bi xwe re nne bar wan sivik nake.

-          Bi baweriya min, rya syem batirn r areser ye. Li gor v ry hevoka

Ew kur Brvan ye

D bi v away b nivsandin:

Ew kur Brvan'ye

-          Dibe ku hinek bjin: Ryeke aremn j heye; ew j ew e, ku lkara BN di rewa ku peyva piya w bi dengdarek bi daw be de pve b nivsandin di rewa ku peyva piya w bi dengdrek bi daw be de cuda b nivsandin.

Ji aliy fontik ve h ik gumanek tde nne, ku di rewa pn de, cudakirina lkera BN maneya xwe ikestandina kt ye, ku ew j bi ti away ne rewa ye. Di rewa duyem de, rast e, ku kt nay ikestin, l bel heke ti pwendiya lkera BN, ji aliy fontk ve, bi peyva piya xwe re tine ye, hng ew ima dirv xwe diguherne?

Em ji rewa veqetandek banean di ziman me de dizanin, ku hebna tpa dengdr li dawiya peyv dibe sedem, ku tpn kelijandin (y, w, h) xwe davjin nava du dengdan. Bi awayek gelemper, gava di hundir peyvek de du tpn dengdr tn ba hev kirpandin di navbera wan de tine be, hng tpeke kelijandin xwe davje nava wan, nimne:

                        Mamostey jr

L bel, gava di navbera herdu dengdran de kirpandin hebe, hng tpa kelijandin ne pwst e, nimne:

                        Rewa baviy

Di rewa Lkera BN ya duyem de (peyava piya w bi dengdrek temam dibe), kirpandin nne. Ji lew re j lkera BN dirv xwe diguherne. Guherandina dirv lkera BN bi sedema hatina tpa dengdr ji me re xwe behane ye, ku ji aliy fontk ve, ew peyva piya xwe, yek peyv pktnin. Ji lew re nivsandina w bi awayek cuda, bi rastiya fontk re nagunce. Ka em bala xwe bidin v nimney j:

                        Em pmerge ne ne mamoste ne

Em heya niha li gor rzika Mr Celadet hevoka jorn wisa dinivsnin. L bel xwendina w bi rast j ji me re hin astengiyan derdixe. Di pileya pn de, xwendina v hevok mirov hinek ao-mao dike. Hn heke ev hevok bi v away be:

                        Em pmerge ne mamoste ne

Hng ser mirov hn bhtir tevlihev dibe. Gelo mebest ji v hevok i ye? Mebest ew e, ku "Em pmerge ne mamoste ne"?, yan "Em pmere ne, l ne mamoste ne"?.

L bel gava ev hevok li gor rzika syem bn nivsandin, hng dibin:

                        Em pmerge'ne ne mamoste'ne

hevoka din

                        Em pmerge ne mamoste'ne

Bi herdu hevokan j ser mirov aso-mao nabe. Ji lew re, rya syem batirn r t xuyakirin.

L bel divt em ji rya syem re j hin awarteyan deynin. Ka em bala xwe bidin van herdu hevokan:

a)      Ez Rustem im, bapr min Kawa ye

b)      Kerkk di nexeya Kurdistan de ye

 

Li gor rzika syem, ku em w heya niha wek ya here ba dibnin, divt ev herdu hevok bi v away bn nivsandin:

c)      Ez Rustemim, bapr min Kawa'ye

d)      Kerkk di nexeya Kurdistan de'ye

 

Di hevoka yekem de away nivsandina "Rustemim" ba xuya nake. Ji lew re j, belk ya batir ew e, ku em navdran, yan j ten serenavan herdem bi apostrof ji lkera BN cuda bikin.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org