ima Kurd heya niha nebne xwed dewlet?  

 

 Mustefa Red  

 

Bersiva v pirs ne ewqas hsan e, ji ber ku sedemn heya niha Kurd nebne xwed dewlet, xuya dike, gelek pir in. Me v pirsa jorn ji pir kesan kir bersiv ji wan wergirt. Hin kes sedemn erdnigariya (gografiya) Kurdistan tnin meydan dibjin: Hebna Kurdistan di Rojhilata Navn de sedemeke bingehn e. Hin kesn din dibjin: Hebna petrol di erd Kurdan de bye sedem, ku ev dewletn din, ji bona parastina sd kelkn xwe, nahlin ku Kurd bibin xwed dewlet. Hinek j dibjin: Civata me Kurdan pir bindemay ye ji ber w j dewleta Kurdan nebye.

Ka em hinek li ser van sedeman rawestin binrin iqas rast di wan de heye?.

1. Hebna Kurdistan li Rojhilata Navn: Her welatek divt li hermeke chan be. Ma tu welat di bin av de, yan li ezmanan hene? Em bawer nakin, ku Rojhilata Navn ewqas ji cihn din cawaztir be. Axa Felestn ji bo hers oln chan (Cih, Xirstiyan Misilman) ji axa Kurdistan giringtir e. Ji bona standina v ax, di heyamn navn de, Ewropa ssed sal li dij Rojhilat er kir. L dsan j di destpka v sedsal de cihyan bi plan dewleta xwe li ser v ax sazkirin. Tev ku hem dewletn Ereb chana slam r wan dikin j, hn dewleta wan berdewam e. Ji bona v yek, hebna Kurdistan li Rojhilata Navn dijminahiya crann me ji me re ne sedemeke bingehn e.

2. Mesela petrol j wisa ye. Petrol di dest k de be ew bifiroe. Ma gava petrol di dest Kurdan de be ew li ser petrol rnin nefiroin?!. Na xr, ew j bibin endamn OPEC, ew j petrola xwe bifiroin. Nav y ku dikire j i be, Almaniya be yan Japon be, ne giring e. Gava Kurd ne xwediyn axa xwe bin, b guman, ew ax di dest k de be, ew ji xwe re xr brn w ax bifiroin. Em dibjin, ev j ne sedemeke bingehn e.

3. Pirsa bindemayna civak j mirov dikane z bersiva w bide. Civata Kurdan ji ya Afganan, ku ji z de xwed dewlet in, ne pademaytir e. Hejmara Kurdn xwenda zana wek doktor, muhendis, mamoste, pisporn pey hwd. ji ya dewleta Mosambiq bi pir bilindtir e. Ji lewre, em bawer nakin, ku ev j sedemeke bingehn be.

Ev sedemn ku me bi nav kirin, sedemn objektv in em bawer in, ku sedemn wisa, km an zde, li piya her neteweyek hebn l dsan j ew bn xwed dewlet. B guman hin sedemn din j, yn objektiv hene, ku me li vir bi nav nekirine, roleke mezin dileyizin. L niha, ka em dev ji sedemn objektiv berdin hinek li sedemn subjektiv bikolin. Gelek kes li ser van sedeman j rawestiyan hate dtin, ku ev sedemn subjektiv ji yn din xedartir in. Ber em dest p bikin, em dixwezim bidin xuyakirin, ku xweriskeke (adeteke) me Kurdan heye, em herdem kmasiyn xwe nabjin sedemn biserneketina xwe txin sty xelk. Ji ber w, em dixwezin li vir hinek li sedemn xwe yn subjektiv bikolin.

 

A) Dilsoziya ne di cih xwe de

Li ser v taybetiya me Kurdan gelek kes rawestiyan. Em v mijar bi xeberdana byerek, ku di rastiy de pk hatiye, dest p bikim. Byer bi away jrn e:

Mirovek Kurd kar qaaxiy dikir. W zr di erebeya xwe de vediart dihat li Ynanistan yan j li welatn din difirot. Pols di w de ketin guman rabn ew kontrol kirin. Gava w snor Ynanistan derbas kir, sxuran ne gihandin pols gotin: Mirov we bi r de ye zr pre heye. Gava ew gihte Atnay pols ew rawestand dest bi lgern kir. L bel iqas temakirin tu zr nedtin. Zr ewqas ba hatib veartin, ku pols nikanb w bibne. Pols ji sed sed bawer b ku zr heye, l gava nebne, nikane mirov Kurd txe girtgeh. Rab pols dest bi lstikek kir ji y Kurd re got: Ji me re xbar hatiye, ku zr bi te re heye, l em zr nabnin ne dizanin ku di k de ye. Ka, bi soz, bi biryar (bi ehid bi qirar) bi eref bi nams, ji me re bje zr di k de ye, em v car te berdin. Em bi ten dixwezin weyn qaaxciyan hn bibin, ka ew awa titan vedirin. Li ser v gotina pols, ku bi eref namsa xwe sond xweribn, mirov Kurd dibje: Va ye, zr di vir de ye. Pols yekser zr derdixe mirov Kurd dide dadegeh. Dadegeh yanzdeh salan li w dibire.

Bi rast ev byer gelek balk e. Li hlek y Kurd, li hla din pols, herdu al li hember hev in. Hem weyn pols li hember pisporiya y qaaxc tk diin. Pols radibe dest bi lstik (yan poltkay) dike. Di poltkay de pols zora mirov Kurd dibe. Bi br baweriya me, tev ku mijar li ser qaaxty ye, mijar ne ewqas giring e, l morala ku em ji v byer derxin ew pir giring e. Pir caran j wisa bye. Kurdan di er de zirar nekiriye, l bel, di poltkay de, li ber masey Kurd bi bin ketine zirar kirine.

Ka em bnin bra xwe, her car titn ku Tirkan p ji Kurdan re gotine pa i kirine. i ji x Sed re gotine awa pa ew daleqandine. Wezr dervay y Emerk Ksnger i ji rehmetiy Mustefa Berezan re gotiye i pa pk hatiye. Hin kes dibjin: Serokn Kurdan ber nexwende bn ji lewre titn wisa pk dihatin. L bel ev ne wisa ye. Di destpka dehsaln heyt, y v sedsala derbasby de, birz ehd Abdurehman Qasimlo bb serok tevgera gel me li Rojhilat Kurdistan. Em git bi pengiya w abn i ji dest me hat me pitgir j kir. L mixabin, ber niha bi yanzdeh salan, yan di havna 1989an de, birz A. Qasimlo hin hevaln w bi xanet li Viyenay hatin kutin. Dewleta ran ya w hng gotib ku em bi hev re dan standinan li ser pirsa Kurd bikin. Birz Qasimlo b civn, l bel armanca dewleta ran kutina w hevaln w b. Em v car nikanin bjin, ku serok Kurdan nexwende b, birz A. Qasimlo Profesor b, l dsan j kete xefika dijmin.

Nexwe, kmasiyeke me ye bingehn heye, ku em z baweiya xwe bi y hember xwe (dijmijn xwe) tnin hesab lstikan nakin. Hem gel dibjin: Dil Kurdan pir durist e, gotina Kurdan yek gotin e. Gava mirov Kurd gotinek kir yan j sozek da, i dibe bila bibe, ew ji gotina xwe venagere. Yn din j v dilsoziya me ba naskirine w li dij me ji bo xwe bi kar tnin. 

 

B) Ez ne tukes

Gelek kesan j wek sedem ev taybet hilbijartin. Ev taybetiya ngativ li ba me Kurdan ew e, ku em kesayetiya xwe di ser her tit re digirin. Yan mesela Ez ne tukes e. Pir kes ji me Kurdan hene, ku gava hinek bi p dikevin, yan j titek dikeve dest wan, yan j berpirsiyariyek p t hilpesartin, xwe gelek giring dibnin bawer dikin, ku ji niha pve divt her tit di rya wan re be. Di v war de bi sedan nimne hene. Ev taybet hin caran heya bi xanet j die. Mesela: Ku ne di rya min de be, ez bi tu away nahlim kesek din j titek bike. Ev di poltkay de j wisa ye, di rewenbriy de j wisa ye di abor bazirganiy de j wisa ye.

Em dibnin,  ku Seyid Riza serhildan radike, Rber xanet ldike. la Cibranan xwe didin aliy x Sed, la Tomakan er wan dike. Ji il sal de er navxwey li Kurdistan berdewam e. end part hebin, hem er hevdu dikin. Dudu er yek nakin, na, her yek er hemiyan dike. Ev rewa me rokeke gelr tne ber avan. rok bi away jrn e:

S birayn hevdu hebn li ser bermaya (mrasa) bav xwe li hev nedikirin. Ew li ser iyayek gihtibn hev dixwestin bermaya bav xwe li hev parvebikin. L bel biryara wan pk nedihat ji lewre, her kesek li yn din dida. Yan du birayan li yek nedida. Na xr, kjan digihte kjan li w dida. Rab mirovek rast wan hat got: Ev i rewa we ye? Hn her yek li y din didin? Rabn gotin: Bi Xwed ev tit han ji bav me de ji me re maye em nikanin li hevdu bikin. Mirov biyan pirs: Ev i tit e?. Wan gotin: S tit in. Yek cil e (mehfr), yek kum e yek j o ye. Mirov got: Ba e, ev ji bo i ne?. Wan gotin: Gava tu li ser cil rn, kum bid ser xwe o li erd bid, hema tu winda dib tu k bixwez tu difir digihn wir. Mirov Got: Ka ez navbeynkariy ji we re bikim. Wan gotin: Ba e, em bi biryara te raz ne. Mirov biyan titek ji beriya xwe deran got: Ez v tit bavjim bin gel, hn bazdin, k ev tit p an kum distne, y duwem cil distne y syem o distne. Tevan gotin: Ba e. Mirov ew tit dest xwe avt bin gel, hers bira beziyan n xwar. Hema y biyan kum da ser xwe, li ser cil rnit o li erd xist. Gava hers bira ji xwar hatin dtin ku tukes tutit tuneye. Rabn gotin: Bi Xwed ba kiriye, gava aqil me ev e, em ne layiq bermay bav xwe ne.

Tte gotin, ku gava kesek dibe skreter partiyeke bik dibje: Yan divt Kurdistan di rya min de bibe, yan j heya ez xwe bin, ez li dij ewn din rawestim.

Di rewenbriy de j titn wisa pir in. Hin kes hene, gava pirtkek yan j gotarek di quncek de dinivsnin, xwe ewqas vedinin dibjin: Her tit min kiriye, yn ber min tutit nekirine. Gava hinek mamostetiya ziman kurd dikin, hewl didin, ku devoka gund xwe bikin wey rast durist. Gava hinek helbestek dinivsnin, bawer dikin, ku hn tukes helbest ji ya wan batir nenivsandine. Gava hinek straneke xwe dibjin, bawer dikin, ku di droka Kurdistan de tu strann wisa xwe hn nehatine gotin hwd. Ev gazin hem j di cih xwe de ne.

Dibjin di war abor de j wisa ye. Gava mirovek dikanek (firogehek) vebike hinn din bibnin ew hinek kar qezenc dike, diin li hembera w dikana w tit vedikin. Dikana titek din venakin, na xr, tam ya w tit. Bel wisa ye, daku herdu zerer bikin.

Em dikanin v taybetiy bi kurtah wisa bnin ber avan: Li cih ku em tbikoin, em git bi hevre pve biin, em ling davjin ber hev. Ev kmasiya me Cegerxwn rehmet di serxwerabna mirkan de ba derxistiye meydan:

Tevan got: Paa mr
Kes negot: Ez wezr
Baz ba dk d
Dt ku ew j weke w

C) Xwedderneketin li and ziman xwe

Herdu taybetiyn pn di bersiva her kurdek dilsoz sade de hebn. L dsan j piraniya kesan ev sedema sisiyan ya here giring dtin. Bi taybet j ew kesn ku hinek bihna rewenbriy ji wan dihat. Tte gotin, ku em ji xelk re gelek jr in, l em ji xwe re tutit nakin; dibjin:

Mifty Bexdad Kurd e, miftiy am Kurd e. Ehmed ewq Kurd e, Ehmed Arif Kurd e. Yaar Kemal Kurd e, Selm Berekat Kurd e hwd hwd. L van ji xelk re kar kirine ji gel xwe re tutit nekirine. Ev git li hlek. Pir part kesn ku poltkay j dikin ji tofa pn ne cidatir in. Bingeha poltikaya xwe bi zimann biyan datnin, anda gel xwe nasnakin. Pir mirovan bi dilek bi ewat bersiv di v war de didan. Dibjin: Ba e, gava em bi zarokn xwe re bi ziman xwe neaxivin, hng gava em mirin d Kurd namnin. ima hin kes ji tunebn zimanek xwe peyda dikin dibin xwed dewlet (wek Cihyan) em nikanibin v ziman xwe y rn biparzin? Ma gelo em ewqas rheram heramzade ne? (hinek bi dilek sot van bersivan didin). Ten bi ziman netew mirov bi anda gelr tte perwerde kirin. By perwerdebn bi anda gelr mercn netew temam nabin. Ev gotin hem di cih xwe de ne, ew rast durist in.

Birz Mrad Ciwan, di hejmareke HWA ya derbasby de, gotareke gelek giranbiha li ser v pirs nivsandib. Ji lewre, em di v gotar de, v pirs bi dr dirjah dubare nakin. Ji kerema xwe, k ew gotar nexwendibe bila l vegere.

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org