Evndar, payedar nitimanperwer di strann me yn gelr de
 
 
Mustefa Red  
 

 

Di destpk de, me xwest ten em li ser evndariy rawestin hinek li rah damarn v hman di strann me yn gelr de bikolin, l me dt, ku evndariya rasteqn li ba me Kurdan tucar ji payedar nitimanperweriy nehatiye birn. Ji lewre, me sernivsa v gotara xwe, wek li jor hatiye, bi nav kir. Nimneyn me ji and kelepora me ya giranbiha ne; ji serphat serboriyn wan ciwan elengan in, ewn ku ji bona evna xwe bizav tkon heya bi dawiy birine, yan di w ry de mirine, yan j gihtine arz armanca xwe ya proz, l bel bi tu away dest ji payedar nirxn bilind bernedane; tucar daneketine radeyn nizim ne j titn km li yaq xwe dtine.

Em di gotareke xwe de (HIWA  hejmar 2) hinek li ser strana Salih Naso rawestiyabn. Di destan de Salih Naso Keja Gulsor direvne. Ew di gelek cih waran re derbas dibin, gelek zehmet etinahiyan dibnin, pir byer er li wan diqewimin; ew bi rojan bi hev re dimnin, di gelek iya newalan re derbas dibin, l bel, Salih dest navje Kej heya digihne war bav kalan. Hng, li gor xwerisk adetn civak, mehra wan li hev dibirin ew zemawenda xwe dikin. Gava ev stran di xelekn gel de t gotin, her kesek helwesta van herdu evndaran ji sed sed rast durist dibne. Heke byern destan ne wisa bna, d ev destan ji aliy gel ve nehatiba pejirandin. 

Dibe ku xwendevan li vir bipirse bje: awa ew bi hev re reviyane ji payedariya xwe neketine. Ma rev bi xwe ne titek km e?!.

Rast e, bi awak gelemper, rev bi xwe ne tewreke rast durist e, l bel di anda me de, rev wek areya here dawn ji bo xatir evndariy hatiye parastin ew der di rewa bgaviy de vekir hatiye hitin. Yan, daku evndar li ber lingan nee ew wek hesteke proz bte parastin gengaziya rev, ji ber bgaviy, hatiye pejirandin. Wek li ser ziman gel tte gotin:

Sala sal xortek hatiye min dixwaze, bi dil min
Ji ber ku lawik pran e,
D bavn min raz nabin, min nadin
Derd dilan pir giran e
Ji br nabe ta bi mirin
Ez i bikim? are nne,  ji bil revandin

L bel, iqas rev ne qeyda gelemper be ne li gor xwerisk, rabn rnitinn civak be j, l ew evndariya ku bi rev bi daw dibe, ji ber ku li dervey qeyd ye, di nav civak de bi nav deng dibe tye naskirin. Strann wek Siyamend Xec, Salih Naso, Cembel Mr Hekariyan, Eyana El hwd, ku di nav gel de hatine naskirin, bi mijara rev bi nav deng bne, yan bi gotineke din di hemiyan de pirsa rev heye. 

(Wek serincek, ka em li vir bjin, ku di pirsa rev de cudah heye.

Yek: Reva bi hev re. Yan reva li gor daxwaza herdu aliyan (herdu evndaran).

Dudo: Revandina bi dar zor. Ev we ji evndariy dr e; ew ji talan tolaziy tye hejmartin.

Mebesta me li jor her wey pn e.)

Ber em li ser ba nebaiya rev bipeyivin, ka em ji xwe bipirsin: Ma gelo ima rev pk t. ima du evndar near dibin, ku bi hev re birevin?

Gava em li strann me yn gelr guhdar dikin li der dora xwe temae dikin, ku pir caran me ev byer bi xwe j bihstine yan j em bi awayek pre jiyane, em dibnin, ku her car zor stem li ser herdu evndaran hebye mercine wisa peydabne, ku li dij evndariya wan in nehtine destn wan bigihnin hev. L bel, evndariy ticaran ti qeyd xwerisk, ti tok berbend nasnakirine wisa j rev pk hatiye. Yan her car ku komeke mirovan xwestine vn radeya du evndaran bitewnin yan j biiknin, gava derfet hebye, mijara rev xwe avtiye meydan byern wisa peydabne. Di civakn njen de, ku di v war de ti zor stem li ser vna mirovan nne, ev pirs j nay bihstin naskirin. Wek encam em dikarin bjin, ku bel rev di bingeh de ne ba e, l bel, ew encama zordestiya civaka me li ser vna kesdar ya evndarn civaka me ye. Di pey re, piraniya civak ev rew naskiriye ji lewre li evndaran xwed derketiye, li ser wan strann xweik hnane ew xistine nav bermaya anda me ya gelr.

Niha ka em vegerin ser mijara xwe ya bingehn, pirsa evndar payedariy. Pirsa rev di her evndariyek de tine ye. Pir caran evndarn me nereviyane, wan heya bhna dawiy li ber xwe daye ji hev re rast durist mane; wek destana Mem Zn. Hin caran rin dervey bi ser welat de hatine, yek ji evndaran di ber parastina axa welat de ehd ketiye, wek Dewr Evd Edl. L awa dibe bila bibe, tit her balk ew e, ku pwendiya herdu evndaran di asteke gelek bilind de hatiye dann. Rastiya drok awa dibe bila bibe, ew ne ewqas girng e. Ya girng ew e, ku dengbjn me awa ew pwend dane xuyakirin, gel me awa ew pejirandiye awa li w pwendiy temae kiriye. Rola herdu evndaran di stranan de mna hev e. Jin bi ti away li pa mr nemaye. Bi vajay w, belk pir caran btir li ser hestn jinan hatiye rawestandin. Mirov bawer dike, ku ew stran ji aliy jinan ve hatine hnandin ristin. Di her stran de payedariya jin hatiye parastin, bi ti away ew ji nirxn bilind nehatiye bi drxistin. Yeksan dademend di pwendiya jin mran de heye. Di destanan de ne bi ten rola kesn bingehn wisa ye. Roln tent j, ewn ku di destan de derbas dibin wisa ne.

Di strann me yn gelr de li ser nann bedew elengiy bi weyek berfireh gelek azad tte rawestandin. Li gor kevneopiya dengbjn me Kurdan, binavkirin nasandina nann bedewiy ji seriy mirov ta bi nav gelek rewa ye.

Wek nimne: 

a) Por ji hevrem e (Eya b).

b) Bisk qeter berdane ser guliyane, xwe pcane li text pit qolincane, taximek hr jre hnane, xwe berdane ser psr sepetn derziyane, eniya gewr maden zv zran e (Mem Alan).

c) Ji ewq emala ira evrean e (Xezala Siwreg).

d) Bir kevan in, ji heyv ne, bijang dirj in, ew dane ber kokiyan e (Mem Alan). 

e) Hinarekn ryan mna gul gupikn bihar ne, ew hn n dipikuvin, kep elmas e, lv tenik in, gulper ne, diran hr in, mna birinc xan Qerejdax ne (Tl).

f) eng topik e, mna keviy cemt li bajar am di nava hen de danne, guhar zr ne, bi ser gerden xirnaqn guliyan de berday ne, li bajar Diyarbekira ewit bi dest hostan naweln hostan kutay ne, cot memikan mna svn Xelat aliyek sor aliyek sip ne (Dewr Evd).

g) Ser memikan sore e, qoratn wan sip ne, mna henarn Drk xalxal ne (Tl).

h) Mna pirteqaln Yafay di paiya dkanan de veart ne (Dewr Evd). 

i) Li ser maseyn zr zv ne, zincra dor sade ji zr read ne (Tl). 

j) Bejin zirav e, mna qam qerelix hn bye li ber gol, her car lkana bay xerb ldixe, di ser re dihej di bin re dielq, qirtika xwe sip ye ji belra ser lemp, heke mjek reik bixwe heya bi benik hungulk dere xuya dik (Eya b).

Em di van rzn jorn de dibnin, awa bi weyek azad serbest li ser bedew xweikbna jinan tte axaftin. Gava mirovek ewropay van diyardeyan bibihse, bawernake, ku di civateke Rojhilat de titn wisa peyda bibin. L bel ev rastiya strann me ye. Ev maf han, dengbjn Kurdan ji ber de ji xwe re parastine ew bi guhdarn xwe dane pejirandin.

Ne bi ten xuyakirina nann bedewiy, l bel, li ser evndariy bi gelemper bi awayek gelek vekir tte axaftin. Em li vir hin nimneyan ji strana Dewr Evd, ji be dawiy Delal bidin:

I.

Min ji Dell re avtin erd s karn xezala.
Yek ji bona xatir Dell, dudo ji bona xatir hogiran hevala.
Ez li tenta Dell rnitim, min kleka xwe da klekan, tengala xwe da tengala.
Ez bi Dell re ketim meraqa dilan,
Dest Dell kete taxim sng beriy min keik,
Navbeniy zran mohrikan, mircanan, heqqan krbala.
Ez bi Dell re ketim evna ciwaniy, meraqa dilan galegala.

II.

Bila dil min i bixwesta, i nexwesta.
Bila rojek Delal bihata li hew huwsa mala bav min rawesta.
Min ji Dell re cila kurmanc raxista;
Doeka Birs, balgiy bajar Qers li erd xista.
Bila Dell piyalek ava sar ji min bixwesta.
Ez rabama, bi bejina bkin, bi dayqa giran,
Min piyala av di ava ser kaniy de kira,
Min daniya ser destn bi hine, neynkn bi xidad,
Tiliyn balman, zereztn, min bigota:
Fermo, fermo mvano, min bi dest da.
Bila w hng Dell bi dest rast piyala av bibira,
Dest xwe y ep bavta taxim sng beriy min keik,
Navbeniy zran, mohrikan mircanan ngirt vxista.
Min w hng sng xwe y titr ji Dell birista.
av xwe di Dell de qir bikira, lva xwe di Dell de dagesta.
Bila w ax minarake ji minareyn bajar Heleba Mran
Bi ser ser min Dell de biikesta.

Em li jor dibnin, ku snor arewa axaftina evndar gelek fireh pan e. Snorn w, ji la mirov, ji ser ta bi nav ne. arewa w di tara parastina nirxn bilind payedariya mirov de ne.

Taybetiyeke din ya strann me yn gelr ew e, ku pirsa nitimanperweriy di wan de gelek xurt resen e. Mirov ku dikeve nava v mijar dibe evndar Kurd Kurdistan. Evneke din di ser v evn re nne. Bi rya van stranan mirov ji her titek Kurdan hezdike; ji zarokan, ji ciwanan, ji xortan, ji kean, ji mran, ji jinan, ji kalan, ji pran. L ne bi ten ji gel, mirov dibe evndar iya zozanan, em robaran, det newalan, lat zinaran, gund bajaran hwd. hwd. Mirov dibe evndar and kelepora me Kurdan, bi w serbilind serfiraz dibe. Em li vir axek ji Dewr Evd bnin bila xwendevan bi xwe pend j wergire; ew ne hewcey tu komntaran e.

Siwaro dil min dr e.
Bila rojek hilhata, ji mala Xwed, rojeke bi xr e.
Periya xwe bida herar koeyn chan, zozann Kurdistan, Kela Mrdn, poz zinr e.
Bila bida bajar Silmaniy, cih Got, Zor-Rustem Kal paytext serekdr e.
Kela Row Rumeliy, cih mesken siwr e.
Bila bida iyay Span, Cizra Botan, Xabr Begr e, Deta Sirc pre pre.
Poz Qirma Qerejdax, iyay Mrizt, bajar Wranehir, war Ebo-Muslim tebirdr e.
Day bila ji xelk re bihata tezkere, ji min re bihata xeberek bi xr e..
Day! Ser v sibeng, min rakir dar drbn,  min nihr s siwarn tne ji jr e.
Siwar peng Eliy Emer e.
Siwar dudiy Eliy Sencr e.
Siwar sisiy, siwarbna Dell e.
Li piya Dell ngirtiya ilfa Dar Erc Begr e.
Ry Dell tal e, nizanim wergan xr e.
Lo Delal ez te nadim bi Elk Siwr e.
Ez te nadim bi Ehmed Ber e.
Ez te nadim bi Hes Zbr e.
Ez te nadim bi Hemoy Msik, li hembera Dewleta Osmaniyan disekin,
Digot: Bes e! Gawiro! Te ji law d bavan xr e.
Delal ez te nadim bi bav xwe, Zor Temir Paay Milan,
Heft sal in ti quri xwe nexistiye xezna Hekr e.
Hezar pncsed xortn Kkan Milan,
Ji got mlik birinca xan Qerejdax dikirin tr e.
L day! Delal min torin Evd erq ye.
Evd erq ji taxim Salih Seydo Axay Kurdan de heya bi Deta Bozileylan,
Pre here iyay Evdilezz taxim Heyderan Cibiran,
Tevde xistib bin ilfa Dar Erc Begr e.
Sh s salan li cerd blekan, li ri talanan, li er doguan,
Dsan neket bin lep Tirkan ne j Ereb ser bi egl e.
Siwaro were jr e, lo Delal were jr e.
Ez ji Dell re rxim cila kurmanc,
Li erd xim doeka Birs,
Di ser re deynim baligiy bajar Qers,
Ez badim iveka sema ji titn M,
Txim nav tiliyn Delle.
Li na ma, min bi tiliyn zereztn rakira kizgot r e.
Dsa min nedigot Delal tiliyn min ewitn,
Bila Delal mala bav min negota Edl te xr e.
Lo Delal tu were bi qeter mehebn guliyn mine mor bigire,
Min bavje terkiya hedban nr e.
Li poz Qirma Qerejdax, iyay Mrizt,
Bere erd de ilfa Dar Erc Begr e.
Bila hedban nr bere em zozanan here, were bire.
Ez w hng ramsanek bi Dell din,
Ji xumxuma gewriy, ji bin pel guhr e.
Bila li nav heyt yek ern me Kurdan bigotana:
Edla Paay Milan li bin kon Evd erq bi mr e.
Bila w hng, li na rihel cihz bkan,
Ji min re bihanna tevir br e.
Ava miriyan li piya dwana Paay Milan,
Ji min re danna ser r e.
Rojek pde, min ser xwe daniya goristana engala me ya jr e.

Gava mirov li v ax yn weke w guhdar dike, b guman dibe evndar her titek ku di wir de hatiye. Em dibnin, ku di strann me de hevgirdaneke gelek xurt di navbera mirov surit de heye. Mirov gel Kurd e, surit j Kurdistan e; bedew elengiya w ye.

 

 

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org