Kevintirn aristaniya Mirovayetiy

 
 
Mustefa Red  
 

 

Kovara alman Wneya Zanistiy hejmar 8/2000 hin neyn arxolog yn gelek balk v car weandine. Li gor v rportaj, zaniyarn Alman li ser axa Kurdistan rast warek aristaniya kevnar hatine, ku ji yn heya niha hatine naskirin, ji hemiyan kevnartir e. Li wir perstgehek hatiye dtin, ku tde gelek peyker titn din hene. Ev perestgeh ber niha bi 11000 sal hatiye avakirin. Zaniyarn drok, ku bawer dikirin aristaniya mirovayetiy li baur Mzopotamiya yan j li ser axa Felestn destpkiriye d near mane baweriya xwe biguhrin. Ber yanzdeh hezar sal ne li Yro (Erha, Felestn) ne j li Somer perstgeh avah hebn. Pramdn Misir j e hezar sal derengtir hatine avakirin.

 

Ber 11000 sal nrvan berhevkarn li ser axa welat me jiyane ji Xwedayn xwe re perestgeh girtine. Dema ber nivsandin ya Gir Navik(Gbekli Tepe) diespne, ku gavn here pn di and huner de mironn dema Paleolithikum avtine. Ew j ne li Felestn yan j baur Mezopotamiya, l bel, li ser axa Kurdistan.

Ev i war e awan hatiye dtin:

Zaniyar Alman y zanistiya ber drok Dr. Klaus Schmidt di zivistana sala 1993an de  nivsareke arxolog, ku li ser rojhilat Tirkiy hatib nivsandin dixwne. Nivsar li tenta binavkirina hin n warn Hitt, Asr Giriyan iyayek bi navdike, ku tij kevirn agir ye. iya ji bajar Urfay (Riha) ne dr e. Zaniyar Alman kar xwe li Zanngeha Erlangen radiwestne ber xwe dide Urfay, daku li wan iya giran temae bike. iya sirtn pit Urfay mna hkan git wek hev in. Bi ten yek ji wan ji yn din cida bilindtir e bi dareke mezin du gorn kevnar li bandeva xwe bala mirov dikine. Nav v gir Gir Navn? yan j Gir Navik yan j Gir Nawend ye (titek wisa) bi tirk jre Gbekli Tepe t gotin. Ev gir navn bi rast j nawenda chaneke pir kevnar e; wek awa pa tte dtin.

Gir Navik (Gpekli Tepe) dogma ber hilweand. Ne Cotkar artktn here kevnar in, l bel, nrvan berhevkarn dem Paleolithikum war avakirine artkturn mezin afirandine. Gir ji dem ber drok(ber peydabna nivsandin) misoker perstgeh b bek cih kirina nawel acetan b j.

Pit ku Dr. Klaus Schmidt destr werdigire pereyan peyda dike, di havna sala 1995an de dest bi kolandin dike. Hn di tora pn de peykern kevir yn b ser derdikevin, ku tentn wan bi rliyfan hatine neqikirin. Di pre avah xuya dibin; hundir diwarn wan diirisin. L bel, tit her balk wne peyker in. Gava temen(umr) Skulptran bi mtoda radiyokarbon temae dikin, dibnin ku ew 11000 sal kevin in. Di w dem de heyama huner ya wnekiya hundir ikeftan (serinc: Wneyn hundir ikeftan yn baur Fransay) ji z ve derbas bb. L bel, di war artktr de hn tutit peyda nebb. Newala or, ku ji aliy arologan ve heya niha wek we-perestgeh t hejmartin ew j di w heyam de hn peyda nebb. Bel, war bajar Yro (Felestn) di w dem de hebye, l bel b xemil xz, b dwar peyker e. Pramdn Misira kevnar j, ku li chan bi kevinbna xwe bi nav deng in bi 6000 sal pit perestgeh peykern Gir Navik hatine avakirin. Dr. Klaus Schmidt, di v iyay tij kevirn agir de nawenda aristaniyeke gelek kevnar dibne. Di w dem de nrvann lawirn kov bne hunermendn wne peykeran li vir bi cih war bne. Schmidt bawer dike, ku hejmara peykersaz wnekaran dora 500 mirov be. Hng diviyab jinn wan, ku xwarin ji wan re peydadikirn, bi awayek ew tr bikirana ji lewre, Schmidt dibje divt wan li kuntar derdorn w iyay andin kiribe.

 

Perestgeha here kevnar li ser ry chan:

Gir Navn hn di saln 60 de wek warek drok dihate naskirin, l bel, Dr. K. Schmidt di sala 1994an de giringiya w derxist. Gava ew cara pn ser w iyay dt ku di nav kevir qon ku cotkaran dabn ser hevdu de pereyn skulptrn kevir hene. Kevirn kir bi hejmareke mezin li wan deran hebn. Bi zann nformasiyonn xwe li ser Newala or, ji w re gelek zelal b, ku li v der, di bin ax de, divt titek geleg giring balk hebe.

       

Gava kar kolandin destpkir, dwar peyker z derketin ber ronahiy. Arxolog dibjin, ku ev rasthatin lhatineke kamiraniy ye. Pit 11000 sal hunera mirovn dema Kevir Kevnar(Palolithikum) derdikeve piya me. Heya niha dihate bawer kirin, ku di w dema destpk de mirovan ten ji dest dixiste dev wisa jiyana xwe berdewam dikirin. L bel, ev bawer ne rast derket. Hate dtin, ku hn w dem di ser mirovan de titn bilind bi nirx hebn ew afirandine. Huner kanna bi destek nawelan encam daye afirandina huner pkhatiye. Di demek de, ku mirovayet hn n ji dema Kevir Kevnar (Palolithikum), dema nrvan civakn berhevkirin derbas dema Kevir N (Neolithikum), dema andin xwedkirina lawiran dib.

Hin stnn ku hatin derxistin, tev ku ew s metran bilind in, ew ji dwarn ku li wan dorpc bne nizimtir in. Stn bi rliyfan hatine xemilandin , ji ber nizimbna xwe, ne ji bo ragirtina ban perestgeh ne. Xuyaye ew titek proz dinimnin. Dr. K. Schmidt hn nikane di wan de peykern Xwedayan bibne, l bel, ew her bawer e, ku oldariyek tde heye.

Di saln dora 7500 ber zayn de (yan ber 9500 sal) ji nika ve daw li aristaniya Gir Navik t. Byereke ku nay zann pkt. Ew Perestgeha xurt bi nirx binerd dibe, avah peyker di bin ax de dimnin. Ma gelo i pkhat? Yan erdhejneke xurt pkhatiye, yan j oleke din cih ew ola ku w hng serdar b d girtiye.

Ma gelo ima heya niha nedihat bra zaniyaran, ku di w dem de, dema ber mirov qermt kzikan bike, dema ku t bawerkirin, mirov ten ji dest dixiste dev, mirovan titn bi huner afirandibin? Bersiva v pirs bi droka zaniyariy ve girday ye. Ev diespne (mlag dike, spat dike), ku bi awayek gelemper mirov titn ew nasdike dibne. Heya niha ji bo zaniyarn ewrop emerk wisa b, ku wan ji ncl axa proz, axa Felestn wek war kevnar nasdikirin. Her zaniyarek dixwast, ku v rastiy biespne (spat bike). Bi v away gava Yrio bi dwarn xwe ve hate dtin, by ku ew tu gotinn virde wde li ser bikin, yekser ew war, wek war drok y her kevnar bi nav kirin. Warn din yn aristaniyn kevnar divt li derdorn Yro bin, yan li geliy Yordan(Urdin) li baur Mezopotamiya, li ber emn Ferat Dicle bin. Gava li wan deran j n warn drok dtin, gotin Yro maka hemiyan e wisa baweriyn xwe berdewam kirin.

             

Her tit li gor logka wan b bi espandin b. L bel, i ber w heb? Bi ten mirovn gjik bn, ku ten ji destn xwe dixistin dev xwe hew? Bi van pirsan hn di dehsaln 60 yn v sedsala bstan de arxologan dane r ber xwe dane kenarn Welat Heyv, li kuntarn iyayn Zagros, Toros Kurdistan rast gelek warn drok bn, ku hn di dema Kevir Kevnar (Palolithikum) de aristaniyn payebilind ber dema andiniy afirandine.

Le bel, ew zann anda payebilind bi dema andiniy  kirina qermt re tte ikestin ji hal radibe. Hema, hema tu aristaniyn dema Kevir Kevnar(Paleolithikum) pit peydabna qermt, dema Kevir N(Neolithikum) berdewam nekirine. Wek zaniyar Alman Hauptmann dibje: Gebna hunera wnek peykersaziy, afirandina wneyn lawiran peykern mirovan Xwedayan winda dibe, gundt peyda dibe cih digire. Xwedayn kevin tne guhertin. Ma gelo dema Kevir Kevnar (Palolithikum) dawiya gebna heyameke drok ye? Yan j ew destpka titek n ye, ku d pa li cihek din bte xuyakirin em niha hn nikarin pwendiya di navbera wan de bibnin? 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org