Hevdtina nivskarn Kurd Alman li qeraxn em lb


Bi alakiya heval me, endam PENa Kurd, birz Ynis Behram bi hevkariya navenda PEN hevdtineke wjey di navbera nivskarn Kurd Alman de, di rojn 22 24.11.2002an li bajar Dresden, paytext wilayeta Saksen ya Almaniya, pkhat.

Birvebirn v hevdtin Navenda PENa Kurd ar axn nivskarn alman bn:

1. Frderkreis fr Literatur in Sachsen e. V. in Dresden.

2. Unabhngiger Schriftstellerverein e. V. in Dresden.

3. Unabhngige Schriftsteller Assoziation (ASSO)

4. Verband der Schriftsteller OWL (Ostwestfalen-Lippe), Bielefeld.

Herweha PENa gel Sorb j bi niwnerek xwe bedar b.

Bedarn v civn ev bn:

Christian Schneider - niwner PENa Sorb.

Bedarn Alman: Dieter Stork, Dr. Konrad Lehmann Michael Halfbrodt; Rudolft Scholz, Barbara Mller, Dr. Heinz Zeidler, Dr. Lothar Trampau, Edward Glner Detlef Merbt.

Bedarn Kurd: Ynis Behram, Dr. Zerdet Haco, Husn Kartal, Nilgn Demirkaya, Dr. Zorab Aloian, Nezf Telek, Ismet Elc, Selm Bik, Salih Kevirbir, Tengezar Marn Mustefa Red.

Hwewiha hunermenda me ya welatparz hja, birz rn Perwer du dengbjn ciwan n dengxwe j bedarbn.


Sorb k ne?

Sorb nav gelek (miletek) ye, y ku di arewa snorn Almaniyay de dij xwed zimanek serbixwe ye. Ziman v gel ji koma zimann silav t hejmartin; ango ziman wan nzk zimann wek k, polon, rs, ukrayn, bulgar, silovak geln komara Yugoslaviya ya ber ye. Ev gel bik li herma Lausitz dij niha hejmara wan dora 35.000 mirov ye. Hn di dema DDR de ew xwed her mafek and perwerdey bne niha j ev maf wan t parastin. Zarokn wan bi ziman dayk tn perwerdekirin li herma wan her tit bi ziman wan e. L bel daku ew ji civaka dor xwe neyn bidrxistin, ew hn ziman alman j dibin wisa bi herd zimanan j dipeyivin.


Bajar Dresden - war mvandariya me

Bajar Dresden, paytext wilayeta Seksen e yek ji bajarn Almaniya yn bi nav deng e. Ev bajar bedew di rojn daw yn er chan y diwem de bb armanca ria balafirn englz amerk; ben mezin ji taxn bajr hatibn kavilkirin, l dsa j gelek avahiyn kevin heya niha j hatine parastin. Gava mirov di nava bajr re derbas dibe, ev avahiyn qeeng bala mirov gelek dikinin ser xwe. em lb, y ku serkaniyn w ji iyayn komara k hildavjin di nava v bajr re derbas dibe ber xwe dide Derya Bakur. Ev em ku niha bi aram b deng mna maran xuna xwe berdewam dike, ber bi end mehan har t bb, ava w bi end metroyan rabb mna tewefana Nh seranser kolan ariyn bajr di bin av de hitibn. Seyrangehn ke xortan li qeraxn em di bin her, mohr ipil de mabn; ew warn ku ke xortn nguhay di wan de ramsann bengniya xwe ji lvn eker bi hev diguhertin, li wan hatibn bendkirin pit vekina av, ew ji qir qal, ji melq ipil bbn mna meydan tirada berazn kov. Gelek mirovn b guneh, bi encama v xiim btara nagehan bbn gor qurban. Daykn ciwan, ji ber bilindbna ava em, zarokn xwe hembz dikirin ji qatn jrn di plekanan re ber bi qatn jorn hildikiiyan  bazdidan; ne dizann heya kjan qat asta av dide pey wan. Ji tirsa xuxua av geremola lehiy hstir ji wan avn belek dibariyan, bi xwe re kila sibhan ji navbera bijangan rdikir bi ser hinarekn ryan de mna cokn av diherikn; wan j ji hla din ve, mna lehiya em lb, hinarekn sor sp bi kil re dikirn wisa bi tewr azneyeke din warn ramsanan diherimandin. Ji lez bez, ji tirs sawr lstikn zarokan ji nav tiliyn ter teze toldibn nava irav bi av de din.

Di dema v bobelata mezin de seranser Almaniya helmet seferber bb. Bi sedan bi hezaran ciwann Alman ber xwe dabn v bajar hermn din yn li ber lehiy bn arkariya gel xwe dikirin. Bi milyonan milyonan zirar b; l bel gel Alman bi git j kmas nekir, bi fedakar comerdiya xwe ev zirar azara ku pkhatib - heya gengaz b - sivik kir. Wisa em hatibn warek, ku hn n ji bobelat kna sirt rizgar bb.


Hevdtin

Bi van nga xeyalan ez ji tirn peya bm li heval me Ynis Behram geriyam, ku li gor agahdariya bi telefon li benda min b. Em bi plekanan re hatine xwar li hevala me Nilgn Demrkaya geriyan, ya ku ber min bi saetek gihab bajr. Gava em ji w avahiya drok derketin meydana derve, heval me Ynis Behram bi tiliyn xwe dwar avahiya stasiyona tirn an me da got, ava lehiy heya dera han bilind bb; ya here dijwar ne ten bilindbna av b, l bel xurtbna lehiy kevirn kolanan j bi xwe re rdikirin dibirin.

Em ji piya stasiyon birketin me ber xwe da hotla ku ji me re hatib girtin. Hevala me Nilgn Demrkaya ji rya dr gelek westiyab janeke giran di ser w de peyda bb. W ji me pirsiya, heke libn asprn li ba me peyda dibin, ku ew w jan hinek p sivik bike. L mixbin, me nikarb daxwaza w bianiya cih wisa em li ber deriy dermanxaneyek rawestiyan, ku li nziya hotl b. Pit ku me nav xwe li hotl qeyd kir hinek nan xwar, Nilgn Demrkaya xwest bie oda xwe aramiy bibne. Hevaln me yn din hn git di dev r de bn. Hinek ji ber baran hinek ji ber geremola erbeyan bi dereng ketibn. Me ew dema xwe ji bo serdaniyeke kurt li mala heval me Ynis Behram bi kar an. Hn n destpka var b. Kebaniya mal hinek ran ji bo roja din ji bedarn civn re amade kirib. Li cih nan xoy, min hinek ran xwar daku heya heval tn ez hiyar bimnim, min du fncann qehwa Yemen, qehwa tregiran bi nav lvn xwe de berdan. Gava em ji wir derketin heval me Salih Kevirbir gihab stasiyona mezin ji aliy hevalek din ve hatib pwazkirin. Heya me ew j gihande hotl, d hevaln me, nivskarn Alman ji herma OWL, ji bajar Bielefeld de gihabn bajr li kolanek li benda me bn. Me ew j ann hotl bi cih kirin. Di pileya dawiy de hin hevaln me yn din, Dr. Zorab Aloian, Selm Bik Tengezar Marn li gel serok PEN Dr. Zerdet Haco gihabn bajr. Pit ku wan j navn xwe li hotl qeydkirin em tev n axaneyeke Kurdan ya bi nav Ararat, ya ku w yeke din, ya bi nav Dunum ji comerdiya xwe xwarina me ya du rojan li ser xwe girtibn. Ev mvandariya wan bi rast j li xweiya hem bedaran gelek hat. Xort ken Kurd, yn di wan axaneyan de dixebitn, di wan herd rojan de, em bi ryek li ken bi hestn nazik pwazkirin, ku cih ehnaz serbilindiy b. V yek careke din j da xuyakirin, ku gel me ji bo doza xwe ya dademend di her war delvey de amade ye hergav fedakar e.


Rojn wjey

Heval me Ynis Behram hesab her tit kirib. Hn li ser tat tmeke wnekan amade b. Xort keeke Alman bi kamrayeke mezin her liv iveke me dikiandin. K i dixwar, i vedixwar i digot, her tit dihat tomarkirin. L bel em li hin civnn din j hn v rew bbn hebna kameray tu guhertin nedixist rabn rnitin ttaln me.

Li ber kenarn em lb, di avahiya "Ballhaus Watzke" de, di holeke ku bi kevnarbna xwe nirxbiha ye, cih ji hevdtina me re hatib amadekirin. Gava em gihitin wir, d hin bi hin nivskarn Alman hevaln me yn ji Berln cihn din tev gihitin hev. L bel rzkirina maseyan ne bi dil me b; me cih wan guhert wisa bi awayek kir, ku bedar hem hevd bibnin. Du xortn Kurd bi amrn xwe yn mzk ve amade bn. Her rnitineke me bi awazeke kurd dihat vekirin.

Biryar hate girtin, ku birz Dieter Stork v civna me bigerne. Ew yek ji wan kesan e, yn ku bi meraqeke mezin li van civnan amade dibe; ew hem nivskar hem j evndarek wjey ye ji aliy hemiyan ve t pejirandin hezkirin.

Di destpk de her kes hinek bi perwa tevdigeriya; wek endamn lstikn livbaz sport, ku hn nizanin hza yn li hember wan iqas e, li hev teme dikirin. Diviyab her yek di arewa 15 xulekan de berhemek yan j hin berheman bi ziman alman pk bike.

Yn li hember me xwed derfet mkann mezin bn; ew ji zarotiya xwe de bi v ziman perwerde bne, xwed berhem pirtk in nivskar ji xwe re wek pe hilbijartine. Xurtbna wan ji perwedebna wan, ji serbor hostatiya wan e.


L gelo em k ne?

Gelo em zarokn qurm droka mirovatiy ne? Gelo em zarokn w gel ne, y ku rah damarn xwe bi drok de heyan heyamn kevnare berdane? Gelo Em ji nifn wan kesan in, yn ku opa pyn wan li her bihosteke Rojhilat diyar xuya ye? Gelo em ji w welat ne, y ku li gor ncla proz r hinguv l diherike horiyn bihut l semay dikin? Gelo em law dotn wan bav daykan in, yn ku hostayn wje hem hunern evndariy bn? Dsa ez ji xwe dipirsim: Gelo em k ne??

Gelo ev rast e, yan j ez ketime nga xulyan xewnn bi roj dibnim? Gelo ev di rex me re dibihure em lb ye, yan j ez li tixbn zozann welat me biyabana jr me ev li ber avn min rewrewk leylan e?

Heke her tit j rast wisa be, dsa j divt em rastiya rewa xwe ba nas bikin. Ma gelo ne ber bobelata bajar Dresden bi heft hezar sal tewefana hezret Nh li welat me qelib b pit vekina av, ketiya w li ser zozann welat me, nizanim li Agir, nizanim li Cd dahatib; Nh bi heval hogirn xwe ve, xwe ji wir berdabn gund Hetan rast ava rn hatibn?!. Gelo end caran di pey re li pey hev bobelatn wisa bi ser me de hatine end caran jiyan li welat me ji n de destpkiriye?

Gelo hn ew hz iyan di me de maye, ku em ry wan bav kalan, wan dayk dapran ro li vir sp bikin?

ima na?
Ma ne em bn, me di zaroktiya xwe de r beran ji sng wan karxezalan mtib bi wan bavikan re, li det beyarn welat me, li rava xezalan li zozann bilind li nra kewan pezkoviyan digeriyan?! Ma deng loriya dayk, li ber derg landik rokn w yn di evn havn de li ber tava heyv di guhn me de nemabn j maiyabn?

Gelo me helbestn Melay Cizr, Feqiy teyran Ehmed Xan ji br kiribn opa evna Mem Zn, Siyamend Xec, Dewr Edl di hestn me de bi bandora zivistann sar li van welatn biyan qeris b?

Na, na her tit hn zind b.
L ev dwar ziman li ber min bb mna dwar Berln, ziman min kp kirib, per basik li min ikandibn; bi her away diviyab ev dwar j b hilweandin. L min ten titek dizan. Heke em ten piyalek j ji ava wan kaniyn welat xwe bidin dest van mvanan; heke em ten lkaneke bik ji bihna guln germiyanan yan j ya pjann zozann Feran di v hol de belav bikin, em serkeft bin bi kamiran serfiraz vegerin warn xwe.

Du xortn ciwan, di dest wan de amrn mzk li pit dwan cih digirtin hin awazn kurd bi deng aheng ldidan. Ev ten end xulek bn, l ew li ber min bbn mna heyamn dirj..

Civn dest p kir hevalek me du rokn kurt xwe pk kirin. Bi rast j arensa drok b, rok li ser ziman daykeke Kurd dihatin xeberdan. Wek awa her jiyanek ji daykek dest pdike, di her destpkek de j daykek heye. Bel, ew hza daykeke Kurd b, ku sihra rewan giyan w hem bedar xistibn bin bandora xwe. iqas ev herdu rok kurt bik bn j, l dsa j mna mm findan, wek eviraxa Melay Cizr rya min ronah dikirin.

Hevaln me tev di liv tevger de bn. Em hinek li ber et Cizra Botan bn, evna Mem Alan di dilan de, em li bihur delav em Dicle digeriyan, da ku em xwe bigihnin Birca Belek, koka Zna Zdan. Em hinek li ber kenarn gola Wan bn, bi hrzana Feqiy Teyran em ketibn qilafet x Sinan me dixwest em derbas girava evn ya nava gol bibin, ji ber ku soz civana me bi Periy re heb.

Me hinekan gaz iyay Agir dikir: Ey iyay bilind! Tu di her demek de nrevan govay her serphatiyek by. De bje, iyayo de bje! Perdey ji ser van sir nehniyn drok rake, d her tit ji min re bje; ji min re roka Gul Sno bje, titek nehle, ji min re heft rokn x Sinan j bje!

Me hinekan bi kurdn areder re iyay Qefqas derbas kirib li welat Gurcan, li war epildirjan, em di w bihuta sermed de bbn Argonat bi Jason re li Post Zrn digeriyan.

By ku ez ji van xewnn bi roj hiyar bibim, keika xizmetkar di ser min re sekinb ji min pirs dikir: Tu titek dixwaz? Wek ku ji min re bje: Bes e, d tu li pir waran geriyay! Bihnek bide xwe piyaleke ava sar bi ser lvn xwe de berde.
Gelo min ev avn nermik ermok, ev avn nvlixew bedew li k dtibn? Gelo ima bi v ziman j, ji v xweikiy re "scharm" dibjin? Gelo ez di heyameke gelek kevin de, li warn dr, li Kurdistan, li Saksa Somer, li nava herdu avan rast van avan hatibm ji lew re, nav v herm "Saksen" e?! Gelo van mirovan pit tewefana Nh ji welat Ariyan ko kirib roka eng, Peng Quleng j, ya ku meta min di evn zivistan de ji min re xeber dida, bi xwe re anbn van waran? Gelo ji ber w ye, ku ev ji makder" re dibjin "Mutter", ji "birader" re dibjin "Bruder", ji "dot" re dibjin "Tochter", ji "strk" re dibjin "Stern" herwisa wisa ji peyvn din!?

d ji w al ji v rex berhem mna xaliyn ecem di ser hev re dihatin raxistin. Her yek bi xemil xzeke taybet b, her yek li gor ceja hoste afirner w b. L dsa helbesta ku here btir bala hevaln me yn Alman kiand, helbesta jineke Kurd b, helbesta hevala me Nilgn Demrkaya b. Ev j careke din dide xuyakirin, ima di ziman me de bjeyn "Jin" "Jiyan" li nz hev in!

evn li hember me? Kula dil wan i b? Ew bi i mijaran ve xerk bn? ima wisa bi xemgn xaliyn xwe radixistin rokn serphatiyn xwe digotin?.

Ma ne ev gel jr xebatkar b, y ku di sedsala derbasby de du caran t wan ern giran dijwar bb. Pengn wan ber wan dabn ryn as, mna Rmos li wan kiribn, ber wan dabn kann agir, volkann iyan; hinek dimirin, hinek winda dibn; ew xistibn eqilbendika xweparastin tolhildan nema j derdiketin. Ten bi dijwar bi birnn gelek xedar ji wan rojn tar rizgar bn. Hn j wan birnan, wan kuln giran, di nga xeyaln wan de opn xwe hitine ji ber wilo j, ew bi kizr xemgn ji wan serphatiyn tal xeber didin.

Helbest pexan. bihinvedan.... rok qerf..... dsa rnitin..... awaz aheng..... n hatin..... xwarin vexwarin.danasna welat kurdan..... ziman me y dayk..... hin aliyn and jiyana me.....; ev tev bbn mijar mna wneyn flimek serkeft, y ku hjay xelat ye, li qeraxn em lb di ber avn min re derbas dibn; din dihatin....


Axaftina daw

Dawiya daw, em tev li hev rnitin me nixandineke tevay pkan. Her kes ji w baweriy b, ku ev civna me di her warek de giranbiha serkeft b. Divt em van hevdtinan berdewam bikin. L me titek din j didt. Me hin dostn girng ji doza gel xwe re qezenc kiribn. Bi van ramanan, ez dsa di nga xeyaln xwe de vegeriyam gihitim dema ciwaniya xwe, gava ez bi qrn halan di xwepandan mean de bedar dibm bi baweriya ku ez er neyarn xwe dikim, min bi keviran ri ser camn kolanan dikir ew diikandin; min bi v yek bawer dikir, ez er mpryalstan dikim, ser wan diiknim doza gel xwe pve dibim. Min ji xwe pirs? Gelo ima min wek lstikvann filman rola torro girtib ser xwe min bi paek sor toro li ser xwe hrs dikir?!.

Min bi carek dt, dsa ez di w hol de rnit me du rojn me li qeraxn em lb derbas bne. Hunermenda me ya rge awazxwe, birz rn Perwer bi hin awazn xwe yn nazik watedar daw li v hevdtin dian. Em ji hev belav bn - wek her car - dem dsa dib rek taz em ji hev dibirn.