Ji afirandinên gelê Kurd î qehreman
Ji folklora me ya dewlemend û giranbiha
Ji gotinên bav û kalên me, dayîk û dapîrên me
Em dixwazin di vê gotarê de li ser
Awa û Şêweyên hunerî di stranên me yên gelêrî de
hinekê rawestin û hewlbidin ronahîyê bidin hin aliyên wê


Spasî : Di destpêkê de em dixwazin spasî û rêzgirtinên xwe ji wan bav û kalên me yên leheng re, ji wan dayîk û dapîrên me yên çeleng re, pêşkêş bikin, ku tevî rewşa wan a dijwar, ev zimanê şêrîn ji me re hêştin û ev folklora dewlemend û giranbiha ji me re afirandin û parastin.

Destpêka mijarê : Folklor mijareke gelek fireh û hevreng e. Stranên gelêrî, muzîk, govend û dîlan, cilên gelêrî, gotinên pêşiyan û hwd. ji hêmanên folklorê têne hejmartin. Her beşek ji van jî careke din tête beşkirin û parvekirin. Wek nimûne, mirov dikrare stranên gelêrî, di gava pêşîn de, bi stranên giran û stranên sivik beşbike, û di gava diwem de, stranên giran bi beşên destan, lawik(heyranok), stranên şeran, stranên neteweyî yên giran, stranên olî û stranên dijûnî parvebike û her wisa jî stranên sivik bi beşên din. Lê ji ber ku beşkirin û parvekirina hêmanên folklorê ne mijara vê gtara me ye, em naxwazin bi firehî têkevin vê babetê. Em dixwazin ji stranên gelêrî tenê stranên giran hilbijêrin. Lê ev jî mijareke gelek têkil û hevreng e. Ji lewre, emê bi tenê di warê hunera wêjeyî de li wan temaşebikin û bidin bin çavdêrî û lêkolînê.

Ev xaleyên ku em dixwazin li ser rawestin, me di çarçewa Zanîngeha Med de, di televîziyona MED-TV û paşê MEDYA-TV de wek wane ji temaşevanan re pêşkêş kiribûn.

 

1. Wêne û nîgarên hunerî di stranên me yên gelêrî de.

Hunera wênekêşî babeteke gelek giring û navdar e ji babetên hunerî yê mirovayetiyê. Wênekêşî ne kêmtirî muzîk, helbest, peykersazî û stranan e. Civata me Kurdan, di warê wênekêşiyê de, berê gelek navdar bû. Lê piştî hatina ola misilmantiyê ev awayê hunerî hinekê paşve vekişiya, ji ber ku ev ol li wênekêşiyê bi başî mezenake. Tête gotin, ku gava tu wêneyê jîndarekî avabikî, hîngê divêt tu giyan jî bêde berdî. Ev jî ne gengaz e; ev bitenê kar û fermana Xwedê ye. Di heyama berî misilmantiyê de, wênekêşî li ba me gelek pêşketî bû. Wek nimûne: Di Eywana Kîsra Noşîrwan de nîgareke gelek bi nirx hebû. Mijara nîgarê li ser standina Noşîrwan ya bajarê Entekê (Hetayê) bû. Me ev nîgar nedîtiye, lê helbestvanê Ereb El-Buhturî, bi helbesta xwe ya sînî ya bi nav û deng, ev nîgar bi awayekî helbestî ji me re parastiye. Li gor helbesta El-Buhturî nîgar gelek bi nirx û hêja bûye.

Lê ji ber ku wênekêşî jî - wek hunerên din - ji hestên mirovan tête afirandin, rewş çawa dibe bila bibe, ew bi awayekî, yan bi awayê din tête peydakirin û afirandin. Çiqas ev huner li ba me Kurdan pêşve çûbe jî, niha ew bi awayekî yekser (dîrekt) ne mijara me ye. Mijara me ew e, ku em di stranên me yên gelêrî de li wêne û nîgarên hunerî bigerin, wan nasbikin û di vî warî de lêkolînê bikin.

Bi baweriya me, di gelek stranan de, hunermendê nenas (ewê ku stran afirandiye) gelek caran wêneyên pir xweşik û bedew ji me re pêşkêş kirine. Emê niha hin nimûneyan ji stranên gelêrî bînin û li wan hinekê hûr-hûr temaşe bikin.

Ji strana Memê Alan ... gava keçên padîşahê pêriyan textê Zînê dixin qonaxa Memê Alan.

Textê Zînê xistin dayîra Memê Alane.
Di dayîra Memê de ketin devê penceran û kulekane.
Hersê xwîşkan nihêrîn ne Zîn dilive û ne jî Mem radibe ji xewa şevane.
Xwendin navekî dudo pêriyane, pifkirin ser Memê Alan, padîşahê Kurdane.
Mem di cih de şiyarbû ji xewa girane.
Nihêrî ku îşev ne mîna her şevane.
Berê di hundir de text yek bû, lê îro bûne dudiyane.
Beziya devê derî û pencerane.
Dît mîna berê bi kilîtan girêdane.
Dîsa vegeriya ser têxt û nava nivînane.
Xwend „Ismê Ezem“ û pifkir ser textê Zînê, sereka çelengane.
Mitêl di ser serê xwe re kişand bihostekê û çar tiliyane.
Di nav ciyan de ma gavekê û dudiyane.
Gelek velqitî ser kêlekane.
Çawa kir xew nekete çavane.
Serê xwe hilda ji bin mitêlê û nava nivînane.
Nihêrî li wa textî han, ku yekê di nav de raketiye di şiklê jinane.
Dît ku rast e, ne pirsa xewnan û xuliyane.
Mem peyabû ji ser textê padîşane
Çû ber textê Zîna Zêdane.
Rihet mitêl rakir ji ser çavane.
Nihêrî ne cin e, ne pêrî ye, esil beşer û însan e.
Çavên reş û belek, birû û bijangan xwe berdane ser kêlekên rûyane.
Enîya gewr madenê zîv û zêrane.
Biskên birewa xwe berdane ser hinarekên rûyane.
Bisk û qeter berdane ser guliyane.
Xwe pêçane li textê piştê û qolincane.
Taximekî hûr jêre hûnane.
Xwe berdane ser pêsîr û sepetên derziyane.
Nizanim çiftên memane.
Serê bisk û guliyên sor, mîna serê marê teyar badane.
Ew çende hişk in, weke polane.
Ku li zegûyên hespan kevin, wê qul kin, têkevin parxanên heywane.
Mem dîsa vegeriya ser nivînê, kete fikir û ramanane.
Got: Xwedêwo! Salên min çarde ne hên nû pêkirine panzdane.
Hên mêşên mê û nêr venenîştine li ser dawa Memê Alane.
Xwedêwo! Ev text ji kû hatî, tu dîsa vegerînî li xwediyane.
Dîsa mitêl di ser serê xwe re kişand bihostekê û çar tiliyane.

Di vê şaxê de wêneyeke gelek ciwan û qeşeng heye. Wêne ne wêneyeke mirî ye, lê têde liv û jiyan heye. Cih qonaxa Memê Alan e. Koşka(ode) Memê gelek fireh û bilind e. Di kulek û pencereyên wê de, keçên padîşahê pêriyan, di şiklê kewan de, rawestiyane û temaşedikin. Mem şiyardibe û dibîne, ku rewş ne mîna berê ye. Textekî din di koşka wî de peyda bûye û kesek di nav wî textî de raketiye di şiklê jinan e. Pêşî ew dibeze devê derî û penceran, lê dibîne, ku mîna berê kîpkirî ne û têre derbasbûn ne gengaz e (ne mumkîn e) ji bo tu kesane. Ew bawerdike, ku ev karê cin û pêriyan be û ji lewre ew „Ismê Ezem“ dixwîne û pifdike ser textê Zîne. Ew dikeve nava nivînê û dixwaze rakeve. Lê dê çawa xewa wî were? Ew careke din serê xwe radike û temaşedike. Lê Ew text hên jî heye û yekê di nav de raketiye ji zayendê mê ye, „di şiklê jinan e“. Mem ji ser textê padîşan dadikeve û diçe ber textê Zînê. Gelek hêdî mitêlê ji ser çavan radike û dibîne, ku „ne cin e, ne pêrî ye, esil beşer û însan e“. Belê ew dibîne ku keçek di nav wî textî de raketiye, lê belê çi keç e? Ew gelek qişt û ciwan e, ew gelek spehî û bedew e. Rûyê wê, çavên wê, birû û bijangên wê, gulî û biskên wê, pêsîr û memikên wê, bala Memê û bala me hemû guhdaran dikişîne ser xwe. Êdî tu rê têde namînin. Mem divêt wê ramûse. Em hemû guhdar divêt wê ramûsin. Lê hunermendê me yî hêja (hunermendê nenas) Memê û me hemiyan paşve têvedide û nahêle ku tukes wê ramûse. Pîroziya wê divêt bête parastin. Hunermend li vir çi dike? Ew serê bisk û guliyên sor li pêşiya me dike mîna serê marê teyar û bi vî awayî Memê û me hemiyan paşve têvedide. Bikaranîna marê teyar di vê wêneyê de gelek balkêş e. Bi xwe, gava Rojêr Lêsko (Roger Lescot) ev stran ji devê Mişoyê Berazî û Serbriyê Mihacir komdikir û dinivîsand, vê wêneyê bala wî jî gelek kişand. Wî ji wergêr re got: Tikaye, careke din ji dengbêj bipirse, ew bi rastî marê teyar di vir de bi kar tîne?

Wergêr dîsa ji dengbêj dipirse û Lesko dibîne, ku bersiv her wisa ye. Pirsa mar bala R. Lêsko dikişîne, ji ber ku hunermendê firensawî Rasin, yê bi nav û deng, di beşekî tiyatroyî de fişîna maran bi kar aniye û bi taybetî di wir de gelek serkeftî bûye. Lê em dibînin, ku pirsa „mar“ di babeteke wisa de, ji mîtologiya me têt. Li ba me Kurdan baweriyeke wisa heye, ku cihên pîroz û giranbiha bi maran tên parastin. Tê gotin, ku telasimekî wî cihî heye; ew jî bi gelemperî mar e. Em dibînin, ku dengbêjê nenas, rûyê Zînê yê pîroz û tiştîriya wê bi maran ji me diparêze.

Lê dengbêjê nenas (hunermendê giranbiha) ne bi tenê li vî cihî maran bi kar tîne. Ew di „Memê Alan“ de li cihekî din jî maran pêş me dike û ji ber wê jî, em dixwazin niha derbasî wêneyeke din bibin.

Ji strana Memê Alan. .... gava Mem bi rêberiya Xocê Xizir digihîne ber şetê Cizîra Botan.

Gava ketine keviya ava şet simên Bozê Rewane.
Memê nihêrî gotina kalo rast e, ne kelek û ne jî darê gemiyane.
Bi tenê li wî alî şet radibe dûmane.
Yekê rûniştiye li ber keleşoyane.
Dinya bihar e, çaxa paliya cehan û kulîlkên henarane.
Dijle sor bûye mîna xwîna mêrane.
Pêl davêjin serê pêlane.
Tîp davêjin serê tîpane.
Lêdixînin li kuntarên çiyane.
Gava çavên Memê ketin li bajarê Cizîra Botane.
Got: Dilê min li yan e, sê caran li yan e.
Heş û sewda di serê min de nemane.
Ezê kuriyê bihurê biqelibînim li çemê bajarê Cizîra Xopane.
Li gumînên pêlan û tîpane.
Lê ezê ditirsim ji gola xwîniyane.
Têde tê fişîna maran û çilpîna masiyane.
Îro çemê Cizîrê li pêşiya min bûye siltan e.
Siltanekî bê dexalet û eman e.
Tirsa min e, min bavêje gola xwîniyane.
Gola xwîniyan kûr e, têde tê fişîna maran û çilpîna masiyane.
Bayê xerbî ji hêla jêr ve tê, li ava çem dixîne, pêlan vedigerîne ser pêlane.
Bayê xerbî jî siltan e.
Siltanekî bê dexalet û eman e.
Kuriyê Bihurê siltanê bihuran e.
Memê Alan jî siltanê Kurdan e.
îro li ber cemê Cizîrê em kom bûne çar siltane.
Ezê ji siltanê bê û siltanê avê bixwazim emane.
Ezê Kuriyê Bihurê biqelibînim li çemê Cizîra Xopane.

Ev wêneya diwem jî, ku me li vir wek nimûne girtiye, gelek bi nirx û balkêş e. Mem gihîştiye ber şetê Cizîra Botan. Wêne li vir penorama ye, ew di hembêza siruştê de ye. War warê Kurdan e, Reng ji bedewiya Kurdistanê ye. Dem dema biharê ye, çaxa „paliya cehan û kulîlkên henaran e“.  Çavên Memê li bajarê Cizîra Botan dikevin; êdî ew nêzîkî armanca xwe bûye. Armanca wî evîna dilê wî ye; dîtina Zîna Zêdan e. Lê belê hin metirsî (talûke, tiştên xeternak) li pêşiya Memê hene. Dengbêjê me yî nenas, vê wêneya hunerî pêşkêşî me dike. Awayê pêşkêşkirina wêneyê jî bi sêweyekî hunerî ye. Ew hin tîştan bi awayekî yekser (dîrekt) ji me re pêşkêş dike û, hin tiştên din, bi awayekî neyekser (îndîrekt) şanî me dide. Li aliyê çem yê din keça Bekoyê Ewan (Qumsî Beko) xwe kiriye keraşî û li benda Memê ye. Ji barana biharê ava çem bilind bûye. Mem li vê herêmê mirovekî „biyanî“ ye, ew bihur û delavê çemê Cizîrê nasnake. Hunermendê hêja, li cihê ku av kûr e, navê „gola xwîniyan“ lêdike. Rengê avê bi rengê xwîna mêran re dide ber hev. Ew „gola xwîniyan“ li pêşiya me tijî mar û masî dike. Ew metirsiya ava kûr, bi vî awayê ku me got, ji me re dide xuyakirin. Lê ji mirovê ku ziman baş dizane û çanda xwe baş nasdike re, hên di destpêkê de, peyamekê digihîne wî, ku metirsî li pêşiya Memê heye. Ew hên li pêş dibêje: Dinya bihar e, çaxa paliya cehan û kulîlkên henaran e. Her kurdekî ku li dayîka xwe baş guhdarî kiribe, jê bihîstiye: Kurê min! Bila haya te ji te hebe, niha dema kulîlkên henaran e, di vê demê de mar gelek gergîn e. Yanê hên gava ew „dema kulîlkên henaran“ dibêje, ew îşaretekê dide me, ku li pêş metirsiyek heye. Mîna muzîka Rêjîsorê Emerîkî yê nemird Elfrêd Hêçkok, ku berî ew metirsiyê şanî me bide, ew muzîka bi tirs ji me re lêdide.

Lê belê, ka em li vir, vê pirsê bikin: Ma gelo! Çima hunermend metirsî û zehmetiyan li pêşiya Memê peydadike?. Çima ew nahêle, ku Mem zû-zû bigihîne Cizîrê û wî bi hêsanî nêzîkî armanca wî nake?. Di vir de jî sedem û moraleke gelek giring heye. Di jiyanê de, gava mirov bê zehmetî bigihîne armancekê, ew armanc ewqas giring û giranbiha nayê xuyakirin. Nexwe, ew tişt gelek hêsan bû, ku her kesek dikarîbû bigihîniyê. Lê Armanca giranbiha her bi zehmetî bi dest dikeve. Ji lewre, hunermend bi van zahmetiyan armanca Memê giranbiha dike. Bi gotineke din, ew, bi vî awayî,  meqamê Zînê bilind dike.

Tiştê din, yê ku di vê wêneyê de bala me dikişîne, peydakirina çar siltanan e. Hunermendê me, li gor dema xwe gelek zana ye. Di dema wî de, baweriya zaniyaran wisa ye, ku çar hêmanên(êlêmêntên, madeyên) bingehîn di siruştê de hene: Av, ax, ar û ba. Hunermend, bi mebest, dudiyan ji van radike û dudiyên din datîne cihê wan. Armanceke wî di vir de heye. Ew dixwaze wan bi awayekî din bi kar bîne. Ew axê radike û hespê Memê, Kuriyê Buhurê datîne cihê wê. Ew agir radike û Memê Alan, siltanê Kurdan, siltanê agirperestan, siltanê gelê arî, datîne cihê wî. Em dibînin, ku hunermend di vir de, ji me re, peyamek veşartiye. Ew jî ew e, ku Mem siltanê Kurdan e, siltanê agirperestan e. Ji hêla din ve, ku siltanê Kurdan xistiye cihê yek ji hêmanên(madeyên) bingehîn yên siruştê, ew dixwaze bêje, ku Kurd ji qurmê dîroka cîhanê ne, ew ji bingehên şaristaniya mirovayetiyê ne. Hunermend, di nav gotinan re, bi îşaret û sûmbolan bi me re dipeyive. Ew dizane, ku em çar “hêmanên bingehîn“ nasdikin, ew dudiyan diguhêre û dudiyên din dihêle. Av û ba dimînin, lawir û mirov dikevin cihê ax û agir. Ew ji lawiran tenê hespan, wek sûmbol bi nav dike; û ji mirovan jî Kurdan wek sûmbol şanî me dide. Ji lewre, Memê Alan wek siltanê Kurdan, ku li Kuriyê Bihurê (siltanê hespan) siwar bûye, arîkarî û emanê ji siltanê bê û siltanê avê dixwaze.

Em dibînin, ku ev nîgarên me ji Memê Alan girtine, ne nîgarine mirî û bê giyan in. Bi vajayî wê, em bi mecazî bêjin, ew gelek zindî ne, û naveroka wan gelek watedar û manedar e. Daku em bi nimûneyên xwe di çarçewa yek destanê de nemînin, emê wêne yan jî nîgareke din ji strana gelêrî TÊLÎYÊ bînin pêş xwendevanên xwe.

Şaxek ji strana gelêrî TÊLÎ.... Têliya min rengîn e, bihara rengîn e .......

Têliya min rengîn e, bihara rengîn e.
Li ser rêya me zozan e, di binaniya me re, Bingol e, Serhed e, Şerefdîn e.
Birek malên Têliya min barkirine, li zozanên me yên jorîn danîne.
Hespê binê min rewan e, şopa malê wedigerîne.
Mine pêda, pêda, xwe digihand zozanên me yên jorîne.
Min dinihêrî sê konên vegirtîne.
Minê ajotî pêşiya konê pêşîne.
Min bala xwe dayê, di bin de sê zerî ne.
Çavên wane belek in, bijangên wan dirêj in, birihên wane leglegî ne.
Dev û lêvên wan tenik in, gulperî ne.
Hinarekên rûyên wan mîna gul û gupikên biharê hîna nû dipeqîne.
Bi kum û kolos û temezî ne.
Minê bal û zeyna xwe didayê.
Taximê sîng û beriyê wan karîxezalan.
Serê memikên wane sor e, qoratên mimikên wan sipî ne.
Mîna sêvên Xelatê, henarên Dêrîkê xalxalî ne.
Mîna serê mûma vêxistî agirî ne.
Li ser masên zêrîn û zîvîne.
Zincîra dorê sade ji zêrê reşadî ne.
Xwedêwo! Ezê evîndar û sewdaliyê bejin û bala ya ortê me.
Zordarê, keça zordaran, navê wê Têlî ye.
Herduyên din jêre bûne kole û xizmecîne.
A yekê, jêre qehwê dikelîne.
A dinê, destmal bi dest xwe kiriye.
Hêdî, hêdî jêre dike baweşîne.
Mîna qaz û qulingê beriya jêrîn e.
Ji salê carekê serî hiltîne.
Xwe li zazanên me yên Bingol, Serhed û Şerefdînê dixîne.
Tenê roj û şevekê lê dimîne.
Bext û mirazê gelek xortan li ba „Rebê Alemê“ qet tunîne.
Ez nizanim çima rewşa cîhanê wisa ye.
Tim û dayîma jinên çê qismeta mêrên kûtî ne.

Evîndarê me li hespê rewan siwar dibe û bi çiyan dikeve. Bingol, Serhed û Şerefdîn li jêr dimînin. Dem, dema biharê ye, bihara rengîn e, bihara Kurdistanê ye. War herêma zozanên Şerefdînê ye. Zozanên Şerefdînê di Kurdistanê de gelek bi nav û deng in. Ew bi bedewiya xwe sihrî ne. Evîndarê me digihîne zozanên bilind, cihê ku hin malan ji êla bavê Têliyê konên xwe li wir vegirtine. Hunermend perdê bi tenê ji ser konê pêşîn radike. Konên din sergirtî dimînin. Kî di bin wan de heye ne giring e. Yê giring konê pêşin e. Bin konê pêşîn naveroka nîgara me ye. Di bin konê pêşîn de sê keçên porzer û bedew hene. Ya navê (ya ortê) Têlî ye, ya milê rastê û ya milê çepê cariyên wê ne. Ya milê rastê ji Têliyê re qehwê dikelîne û ya mila çepê bi destmaleke mezin ji Têliyê re baweşînê dike. Tevî ku li zozanan baweşîn ne pêwîst e jî, lê hunermend dixwaze bêje, ku ew herdu keçên din di xizmeta Têliyê de ne û bi vî awayî dixwaze meqamê Têliyê bilind bike. Hunermend bedewiya keçikan bi awayekî ji me re pêşkêş dike, ku mirov bawerdike, ev nîgar bi destê wênekêşekî ewropayî hatiye afirandin. Na xêr! Hunermend bi tu awayî ne ewropayî ye. Ew Kurd e û li ser kevneşopiya(tradîtsiyona) bav û kalan diçe. Li gor vê kevneşopiyê, dengbêj azad e, ku bedewiya keçan yan jî jinan, ji serî heya navê, bê şerm û fihêd, bi gotinan şanî me bide. Dengbêj, di vir de, ji bedewiya paqij (êstêtîk) heya bi bedewiya perîtî (êrotîk) diçe.

Evîndarê me, di xem û xeyalên xwe de, Têliyê wek çawa dilê wî dixwaze dibîne. Hunermendê me, di vê nîgarê de jî, mîna nîgara duwem ji Memê Alan, peyamekê pêşde ji me re dişîne, ku mixabin dê evîndarê me negihîne armanca xwe. Wek me li jor jî got, ku baweşîn li zozanan ne pêwîst e, lê ew bi mebest vê hêmanê (vî faktorî) dixe nîgarê. Ew destmala ku baweşînê dike ji ber çavên me dibe û quling tîne meydanê. Quling peyama wî ye. Di têgihîştina me de, hatina quling hêvî ye; lê belê ew hêviya ku pêknayê ye. Ji lewre jî, em Kurd gilî û gazinên xwe, xemgîniya xwe ji qulingan re dibêjin. Hunermend vê yekê baş dizane û ji ber wilo destmalê radike û quling dadixe meydanê. Daku em peyama wî baş têbigihînin û quling, wek hêviyeke posîtîv fêmnekin, ew dibêje, ku quling di salê de tenê carekê têt, xwe li zozanên Serhed, Bingol û Şerefdînê dixîne û tenê roj û şevekê lê dimîne. Yanê ew hêvî bi tenê hêviyek e. Mîna êlkana bayê xerbî ye. Ew têt û diçe. Piştî ku hunermend peyama veşartî dişîne, êdî bi awayekî yekser(dîrekt) rewşê ji me re aşkere dike, ku destê evîndarê me û Têliyê nagihên hev. Heyfa Têliyê û bedewiya wê, ku ew bûye par û qismeta mirovekî kûtî.

......... Ev mijara me dê berdewam be .......