Romana kurd ji keng de heye?

 
 
Mustefa Red  
 

  

Ber ku em bersiva v pirs bidin, em dixwezin, ji xwendevann hja re, ji kelepora me ya gelr serphatiya Mem Ewan pk bikin. L bel em bi kurtah di ser byeran re derbas bibin nekevin titn hrik. Ten bi v away em dikarin di arewa gotareke rojnamevan de destaneke dr dirj bidin naskirin. Li gor dengbjn Kurdan rok wek li xwar ye. Me bingeha destan ji kasta dengbj rehmet Hesnaz biriye:

Mem Ewan kur Aslan Beg ye. Ev Malbat ji mezinn bajar Cizra Botan in. Pit mirina bav w, dayka Mem, Siltan Xanim die kea Ehmed Beg ji kur xwe re dixweze. Nav keik Ey e hin birayn w j hene. Siltan Xanim gelek jr e ber ew dest bi axaftina xwe bike ji Ehmed Beg dipirse, ka iqas Ey li ber dil w rn biha ye. Ehmed Beg dibje, ku li ba w tu cidah di navbera kean xortan de tune ye. Siltan Xanim dibje yan di her warek de wisa ye; di mal mras de j wisa ye?. Ehmed Beg dibje bel di her warek de wisa ye.

Di pey re ew tn ser pirsa xwestina Ey, ew bi hev raz dibin qeleng w dibirin. Hng Siltan Xanim ji Ehmed Beg re dibje: Te got ku li ba te tu cidah di navbera ke xortan de tune ye, ka i ji mal mewal te dibe para Ey?. L bel, Ehmed Beg ji gotina xwe venagere bang yn xwed qelem defter dike, ku bihejmrin, ka iqas mal mewal li kea w dikeve. Ji zeviyan, ji beyaran, ji baxeyan, ji aan, ji nava mal, ji zran, her tit dihejmrin para Ey dide w. Bi v away, Siltan Xanim btir qeleng ku dab Ehmed Beg vedigerne mala xwe.

Siltan Xanim bka xwe tne, ew zemawenda (dawet) xwe dikin kur xwe dizewicne. Mem Ewan, xort ciwan il roj ji mal dernakeve. Pit il roj ew carek derdikeve nav bajar Cizr li kolan qehwexaneyan digere. Ew dibne ku rmeta w di nav gel de hatiye ikestin. Gel silava w ne mna ber bi germ, l bel bi dilsar vedigerne ry xwe j diguhre. Ev rew gelek li zora w die, ew t mal sond dixwe, ku ew ji bo heft salan ji Cizr derkeve venegere.

Mem li hedban (hesp) xwe siwar dibe ji Cizr derdikeve. L bel di nav heval hogirn w de tevliheviyeke mezin pkt her yek ji wan radibe dide pey Mem. Heftsed siwar li ser Kaniya Xulam ji pa re digihnin w. Ew iqas hewl dide ku siwar vegerin maln xwe, l bel ew her bi biryar in dibjin em ji te naqetin tu kve bi em li gel te bn. Mem Ewan bi heftsed siwarn xwe ve ber xwe didin welat Misir. Pit du hefteyan ew digihnin skela w welat. Mem ji siwarn xwe re dibje: Hn li vir bimnin, ez biim prgna Mihemed Al Paa, paay Misir.

Gava ew bi hewa qesra paay Misir dikeve, avn Mihemed Al Paa di pencer re li pergala Mem dikevin ji ber ku ew bi xwe j Kurd e, ew ji Xwed de bi hatina v siwar Kurdan gelek adibe. Ew ferman dide dergevan pwann xwe dibje: V mirov ji min re bnin jor. Mem digihne jor Mihemed Al li w temae dike, ku siwarek Kurdan e, bi xemil xzen giran e wisa xuyaye ku ew ji mal malbateke bi nav nan e. Ew j dipirse: Ka bje tu i dixwez arzya dil te i ye?. Ew dibje: Bi Xwed hema min nav deng te bihstiye ez hatime ba te. Ew gelek dikene adibe ji w re dibje: Ma qey cih te li ba min nne. Kur min ka bje tu bi tenha xwe y yan j heval hogirn te j hene. Mem dibje: Paay min! Ez ne bi tenha xwe me, hin siwarn min j bi min re hatine. Paay Misir dibje: Ba e, here hevaln xwe j bne hewa qesr. Gava siwar tn, Mihemed Al dibne, ku ne yek dudo ne, l bel heftsed siwar in. Mem Ewan dibje: Paay min her xerc  derhatina dirav (mesref) li ser min e.

Siltan Xanim jina w Ey hekba w tij zr kiribn, l bel hesab heftsed siwar nekiribn. Dsan j, Mem roja pn sed zr xerc dike. Roja dudowan dike dused ya sisyan dike ssed her wisa. Bi v away ew di avn xelk de t xuyakirin. L bel Mihemed Al jre dibje: Kur min! Bi v away nabe, iqas pereyn te pir bin j, dsan wisa nabe. Min ji te, ji rabn rnitina te gelek hezkiriye, ka em areyeke din bibnin. Gava hevaln te j raz  bibin, ez her yek ji wan bikim delametkar (wezfedar) mehaniya her yek ji wan deh zran bidim w. Mem bi hevaln xwe re li ser v pneyar dipeyive dibne, ku pneyar bi dil hemiyan e. Ew dibjin ma qen em herin nava xelk, mayna me li vir, git bi ser hev de, ne tu jiyan e. Bi v away hem heval hogirn Mem li welat Misir dibin delametkar Mem j li qesr dimne.

Roj sal z derbas dibin Mem carek dihejmre, ku heft saln w qediyane ew hn j ji nava qesr nehatiye der. Rojek bihna w gelek teng dibe radibe ji nava qesr derdikeve. Ew dikeve dev kolan ariiyan. Ha li vir, ha li wir, li nav baxeyek rast daykek zarokek e- heya heftsal dibe. Ew ji Xwed de ji w zarok hezdike dixweze w ma bike. Dayka zarok hzar perde bi ser avan de berdaye. Mem li ber Xwed digere, ku bayek xurt b w perdey ji ser avn w dayk bifirne, daku ew ry w bibne. Bi fermana Xwed ba radibe hzar ji ser avn jinik dipeke. Gava avn Mem li ry jinik dikevin he ji ser w die dikeve xwar.

Zka ne digihne pwan nobetdarn qesr tn w dibin eywana Mihemed Al Paa. Xizmetkarn qesr hinek ava sar li ser avn w dikin pre pre hi t ser w. Paa ji w dipirse, ka i b i bi ser w hat; j tika (rica) dike, ku ew rastiy jre bje. Ew bersiva w dide dibje: Ez zavay il roj bm, min jin dayka xwe li n xwe hitin hatim di v welat re derketim. Gava avn min li nav baxeyek welat we li dayk zarokek ketin, jin dayka min hatin bra min min ji xwe re got, ku dibe niha zarokek min mna v kurik hebe....

Mihemed Al got: Ne xwe, jin dayka te ji pa re hene ev heft sal in tu li v welat y li wan napirs, ev tewanbariyeke gelek mezin e. Li gor zagona me, divt tu by daleqandin (dam kirin). Bi sedema v byer, doza Mem die p dadegeha bilind biryara kutina Mem t standin.  (Di stran de li v cih, mna ser sehna tiyatro, dan standineke dr dirj li ser pirsa biryara dam derbas dibe). L bel, dil Mihemed Al bi w diewite , ji ber ku ji w pir hezdike, ew biryar mihor (mze) nake. L, jre dibje: Nan te li ba min nema divt tu veger welat xwe.

Hevaln w hemiyan dicivnin bi fermana Xwed hem j sax in, ne tukes nexwe e ne j tukes miriye. Pereyn wan dihejmrin her kes maf xwe distne. Mem ji qesr bi rdikeve t li ber skel bi hevaln xwe re dicive. L dsan j destn Mihemed Al j naqetin ew bi xwe j pre t ber skela bajr. Wan hemiyan li ketiyeke mezin siwar dikin Mem dixweze d xatir xwe ji paay Misir bixweze. Dsan destn Mihemd Al ji w naqetin ew j li gel hin algirn xwe, bi wan re, di nava deryay de bi r dikeve. Pit ep dem derbas dibe, ew xatir xwe ji wan dixweze bi ketiyeke bik vedigere qesra xwe.

Pit end rojan ketiya wan digihne cih armanca xwe d lengeran berdide bin av. Mem Ewan bi siwarn xwe ve li skela skendern peya dibin ber xwe didin bajar Cizra Botan. Ew bi ev dora saet dudowan digihnin ser Kaniya Xulam. Mem Ewan ji siwarn xwe re dibje hn li vir bimnin ez bi nehn biim binrin ka rew awan e. iqas hin heval hewl didin ku li gel w bn, l bel ew wan pave vedigerne dibje ez li saet 5an, dema berbang vegerim ba we. Ew ji xwe re dibje divt p ez bibnim ka tukes ji mala me heye yan na. Dayka min Siltan Xanim dibe ku her her miribe!. Ma gelo i bi ser Ey hatibe!. Bav Ey zordar e, ma gelo pit mirina dayka min ew biribe bi dar zor dabe mrek xelk. Divt ez binrim, ka rew awan e. Bi van fikir ramanan, Mem digihne nava Cizr die ber deriy qesra bav kalan. Ew ji xwe re dibje, heke dayka min miribe Ey j be, ma gelo k niha di mala me de radibe rdine? Ma gelo ez deriy mal bikutim an ez awan bikim? Divt ez binrin, ka i heye. Ew dest xwe radike dixweze deriy derve  bikute, l bel der bi xwe vedibe. Ew mat dimne, ima deriy mal ne bi kilt ne medelkir ye. Ma gelo mana v tit i ye!?. Heke Ey li mal be, ne xwe niyeta w xirab e ji lewre divt ez w biceribnim. Ew bi ala xerzan ser ry xwe hem digire, ku tenh avn w xuya dikin. Ew digihne ber deriy hundir dibne, ku ew j ne kpkir ye. Mem derbas koka Siultan Xanim dibe dinre, ku dayika w fi fi di xew de ye. Ew dibje gelek ukir spas ji Xwed re, ku ez hatim min dayka xwe dt ew hn j zind ye. L ji xwe re dibje heke ez dayka xwe ji xew rabikim, ez bi saetan nikarin xwe ji destn w xilas bikim nema di dema berbang de digihnim ba siwaran. Batir e ez bi roj bm bi ahiyeke mezin w hembz bikim. Mem v car die koka Ey, li ber nivna w radiweste dibne ku ew j di xew de ye, l bel li tenta w hinek mitl bilind e. Gava mitl radike, dibne ku zarokek esal di hembza Ey de razaye. Hey wax ez bi gor! Y ku min li meydana Misir dtib ma ne tu bi xwe b, Mem wisa ji xwe re dibje xwe xwar dike zarok ma dike. Hng ew ba dizane, ku zarok kur w ye. Ji ber ku Mem, ji ber nekiltkirina der, di dilsoziya Ey de ketiye guman ew dest bi plan xwe, ciln xwe ji xwe dike dest xwe carek davje psra Ey, navbera cot memikan pre dadikeve. Ey avn xwe vedike, dest Mem pave tvedide dixweze biqre. Le bel Mem dest xwe dide ser dev w dibje deng xwe neke ez evndar avn te bejna te me, ez ev hatime ba te. ( Li v cih di destan de bizav diyalogeke dr dirj di navbera Ey Mem Ewan de berdewam dike). iqas Mem hewl dide, ku helwesta Ey biguhre, l bel Ey paqij rpak derdikeve bi tu away b eref tolazy napejirne. Ew hergav dibje: B edebo! rheramo! Min keng soz civan bi te re berdane? Ji lana ran derkeve, ez titn kirt nakim, ez kea d bav xwe me. Gava Mem dibne, ku tu are li Ey nabe, ew bi nams eref e, hind ew ala xerzan ji ser xwe davje dibje: Xezala min ez Mem im, mr te me. Ey dibje: Tu dixwez dest bi dek dubareyan bik niha xwe wek mr min bid xuyakirin?! rheramo ji mala me derkeve, mr min ne li mal e. Di w rew de, Mem d nizane awan baweriya Ey bi xwe bne dibje tu i nann Mem Ewan nasdik, ma tu soraniya (xenera) w nasdik ku ez an te bidim. Ey dibje bel ez sonaniya Mem nasdikim. Hng Mem soraniy ji nava xwe vedike davje piya Ey. Ew l temae dike dibne, ku bi rast j soraniya Mem Ewan e. L bel ew dibje: Tu dixwez min bixapn, bin te soran ji k diziye, yan j mr min miriye te bi i away soraniya w bi dest xwe ve aniye. Mem v car dibje: Ba e hn tu i nann din yn Mem dizan. Ey dibje: Li ser mil Mem y rast mangek bi qaser nv mejdiyek heye. Hng Mem dest xwe davje ser mil xwe, gumlek xwe diirne nana ku Ey xwestiye an w dide. Ey carek hr li pergala Mem dinre d ry w t bra w. Bi v away guman li ba Ey namne.

Pit ku tu guman li ba Ey namnin, hng ew rastiy dibne tdigihne, ku Mem ji rya dr vegeriyaye ew bi tenha xwe hatiye daku rewa mal temae bike. Mem ji Ey re dibje divt ez ser berbang vegerim ser Kaniya Xulam ba hevalan em tev bi hev re ser  beyan werin nav bajar Cizr. L ji ber ku min hn xew nekiriye em ji rya dr hatine hema ez hinek rakevim divt tu min pit nv saetek ji xew rabik. Bi v away Mem ser xwe datne di demeke pir kin de dikeve xeweke giran. Gava Ey bi ten dimne ew j ne tr xew e, ew j di xew ve die.

Wek her roj, ser berbang Siltan Xanim ji xew radibe t ber ser neviy xwe, ku bibne belk mitl ji ser w be. Gava ew t ber nivna Ey, dibne ku mantorek mran di ber w re razaye. Wey Ey avn te kor bibin! Siltan Xanim di ber xwe de dibje. Hey hawar ! Ev i fa giran e. Ez awan bikim, ku van herdu b erefan bi derbek bikujim. Gava ez Ey bikujim, ev tolaz han d bazde gava ez w bikujim, hng Ey d ji nav lepn min bifilite. L awan be, divt ez ev rheram bikujim; Ey jineke awan be ew li v chan ji dest min xilas nabe. Bi van ramanan, Siltan Xanim biryara xwe dide, ku p mantorey razay bikuje. Ew dibne, ku xeerek li ber seriyan e. av li ser Siltan Xanim sor bne nema tu tit nasdike. Hema dest xwe davje xener w ji qin dikine. iqas hz di w de heye, dide nav miln Mem tvedide; xener di sng w re derdixne. Xwna sor diherike nav nivn Ey ji cih radibe ser xwe dibne, ku Mem di xwn de digevize. Wey mala te biewite Xanim! Te Mem kut! Ey dike qrn. Gava Siltan Xanim ry Mem dibne he ji ser w die dikeve. (Di stran de li vir j dsan dialogeke pir xemgn li ser ziman Ey pk t).

Ey radibe ser xwe, ciln Mem li xwe dike ber xwe dide ser Kaniya Xulam. Ew hinek deng xwe str dike ji dr ve ji siwaran re dibje: d werin her tit temam e. Ew zka xwe digihne mal, hedban Mem dixe tewl ciln xwe yn bkaniy li xwe dike. Gava siwar digihnin ber deriy qesra Mem dixwezin derbas bibin. Ey dibje bibihurin, Mem gelek westiyab xwest hinek xewa xwe biikne. W ji min re got, gava siwar hatin, bila ji kerema xwe li dema tatiyan nivna min deynin hew hng min ji xew rakin. Siwar dibjin ma em heft salan bi w re man, em niha j du saetan li benda w bimnin. Dema tatiyan heft-heyt siwar tn nivna Mem hdka dadixin hewa qesr hefsed siwar li dora w dicivin. Ey bi xemil xza xwe ya giran die ber ser Mem bi lorna xwe serphatiy dibje mitl ji ser avn Mem radike. (Destana Mem Ewan li vir bi daw dibe).

Pit me ev destana gelr bi kurtah pk kir, em niha vegerin ser pirsa xwe ya destpk: Romana kurd ji keng de heye.

Di v dema dawn de, di navbera nivskar rewenbrn Kurdan de dan standineke pir germ hin caran j pir tj li ser pirsa romana kurd heye. Di v babet de tit neba ew e, ku hin nivskar dixwezin bi chan bidin bawerkirin, ku romana kurd ber tune b li ser dest wan hatiye afirandin. Ev helwesta nedurist, ku li ser bingeha nkarkirina hebna and ziman Kurdan pkt rreiyeke mezin e. Li cih ku ew nivskar hewl bidin afirandinn xwe wek berdewamiya gebna and kelepora gel Kurd bidin xuyakirin, dikevin xefika dijmin av dibin ser a w; di encam de and ziman me nkar dikin. nkarkirina and ziman Kurdan mana xwe nkarkirina gel Kurd neteweya Kurd e. Bav kaln me gotine: Dar li ser damarn xwe, di nav axa xwe de xurt e. Mezinahiya mirov (mezinahiya nivskar) ber her tit di nav gel w de pkt. Mirov ku di nav gel xwe de ne mezin be, di chan de j mezin nabe.

Bi br baweriya min, serphatiya Mem Ewan romaneke kurd ye ji aliy pisporek ve hatiye nivsn. L bel em nav w(w) nizanin. Roman bi naveroka xwe gelek balk e mna ya nivskarn ewropay ye. Em naxwazin li vir li ser hmann (element) w rawestin. Bila ev ji xwendevan nivskarn Kurd re bimne. Bi taybet ji bona ew camrn ku xwe mna avaker romana kurd didin naskirin. Ne bi dehan, l bi sedan destann mna Mem Ewan di bermaya me ya gelr de hene. Kurdistan gencneya destan, stran, roman, rok efsaneyan e. Gava hinek wan nasnekin, mana xwe ne ew e, ku ew tune ne. Gava em nivskarn wan nizanibin, mana xwe ne ew e, ku ew b xwed ne. Ka em li vir nivsandina Ewliya eleb bnin bra xwe, gava ew ahid talankirin ewitandina pirtkxaneya Bedls b. Ewliya dibje: Bi bar htiran pirtk ji pirtkxaneya Bedls hatin avtin ewitandin. Min pirtkek ji dest lekerek Tirk girt .... naveroka w pirtk ji me re dibje. Ma gelo! Ew i pirtk bn? Yn k bn? Roman di nav wan de hebn yan tune bn? K dikare bersiva v pirs bide. Ma gelo pirtkxane ten li Bedls heb? Yan j li nawenda mrtiyn din j hebn?. Ten gava gel Kurd rizgar bibe d hin rast derkevin hol mixabin hin rast j d tucar neyn ber ronahiy. Droka mirovatiy bi git j wisa ye, ku ten em hin titan j dizanin.

L bel ka em vegerin ser pirsa romana kurd bi form naveroka ku hin kes ten wisa wek roman dipejirnin. Yan roman divt pirtk be, li ser kaxez hatibe apkirin, qab w bi reng be, nav nivskar nav roman li ser xuya be. Divt ber her tit nav apxaney li ser be ISBNa w hebe..... Em di v war de hema zaravay Baur qet nnin nava mijar ten du nivskarn Kurd wek nimne bidin, ku bi zaravay Kumanciya Bakur roman nivsandine. Cegerxwn nemir - ji bil helbestn xwe - hn di sala 1948an de romana xwe ya bi nav Cm Gulper daye ap. Di saln pnc de romana w ya duwem Reoy Dar kete ap. Ev romana xwe, hn di w dem de, li Baur Rojava di xelekn gel dihate xwendin. Yan ber ku hin nivskarn me yn ciwan hn ji dayka xwe bibin. Nimney duwem nemir Ereb emo ye, xwediy romana ivan Kurd hin pirtkn din e her wisa her wisa.

Niha d  bila xwendevan biryara xwe bide, ka romana kurd ji keng de heye.

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org