Gotara Mustefa Reşîd ya ku di civîna li Parlementa Înglîzî de hate xwendin, 18.05.2004

Rewşa gelê Kurd li Başûr-Rojavayê Kurdistanê

 Gelî birêzan!

Di destpêkê de dixwazim spasiyên xwe ji bo amadekarên vê civînê pêşkêş bikim, ku ev keys û derfet dane me, em li ser rewşa gelê Kurd li Başûr-Rojavayê Kurdistanê, li ser kul û xemên xwe, li ser êriş, talan û zordariya rêjîma totalîtêra dîktatora Sûrî biaxivin.

 
Guhdarên birêz!

 Gelê me yî Kurd yek ji kevintirîn gelên Rojhilata Navîn e û netewa Kurd bi hejmara xwe ya dora 40 milyon yek ji çar neteweyên mezin yên vê herêmê tê hejmartin (Fars, Ereb, Kurd û Tirk). Welatê me Kurdistan, ku heyanî dema şerê cîhanê yê yekem di navbera împeratoriyên Osmanî û Sefewî de hatibû beşkirin, êdî piştî wê Başûrê Kurdistanê – wilayeta Mûsil ya wê demê – ji bo hebûna petrolê di wê herêmê de, bû beşek ji Komara Îraqê. Beşekî din jî ji welatê me, ku li jêrî xeta tirênê Berlin – Begdad dikeve, dan ser dewleta Sûriyayê. Ev sînorên nû, ku li gor Peymana Sykes-Picot ya sala 1916an pêk hatin, heya niha jî bi navê van herdu dîplomatên înglizî û firensî têne naskirin. Mixabin van herdu camêran di danîna van sînoran de rewşa neteweyî ya van herêman qet li ber çav negirtine û ji her tiştî bêtir mestere (Lineal, ruler) bi kar anîne. Gava mirov li nexşeya vê herêmê temaşe dike, ev rastî gelek aşkere û xuya ye. Li ser bingeha vê peymanê dewleta Sûriyayê ya niha hate avakirin û wisa beşek ji welatê Kurdan û gelê Kurd di çarçewa sînorên vê dewletê de ma.

Lê belê rola Kurdan ji berê de, bi taybetî jî hên ji dema Eyûbiyan de, di herêma Sûriyayê de bi giştî gelek girîng e. Ji bilî herêma Kurdan li bakur, ku li ser sînorê navbera Sûriyayê û Tirkiyê dikeve, Kurd bi derbasbûna heyamên dîrokî li seranserê Sûriyayê belavbûne û gelek malbatên dewlemend û erîstokrat ji Helebê heya Şamê, li Hemayê, Humisê, Laziqiyê, herêma Horan û Dirûzan bi eslê xwe Kurd in. Ji ber wilo jî, heya sala 1958an hejmareke mezin ji siyasetmadarên Sûriyayê, ku rola here girîng lîstine, ji van malbatan bûne. Ji van kesan wezîrê bergirî Yûsif El-Ezme yê dema hatina Firensiyan, Ibrahîm Henano (sûmbolê niştimanî yê dema berxwedana li dijî Firnsiyan), Muhamed Alî –El-Abid, serokê komarê yê sala 1936an, serokên din wek Husnî El-Zeîm, Fewzî Silo, Şukrî –El-Quwetlî, siyasetmedarên wek Muhsin Berazî, Reşad Bermeda, Ruşdî El-Kîxiya, Tewfîq Nizamedîn û gelekên din, heya bi malbata Cumbilat ya li Lubnan, hemû bi eslê xwe Kurd in. Ji ber wilo jî, gava berî demekê serokê Sûriyayê birêz Beşar El-Assad di televiziyona Al-Jazeera de got, ku „netewa Kurd hêmanekî bingehîn e ji civaka Sûrî“, ev peyveke gelek rast û durist e.

Di dema şerê cîhanê yê duyem de, ku hên Firensî li Sûriya û Lunanê bûn û leşkerê înglîzî jî ji bo piştgiriya hevalbendên general Du Gaule hate Sûriyayê, wek rêaksiyon li dijî Dewletên Hevpeyman li ba gelek netewperestên Ereb sûmpatiya ji Almaniyayê re peyda bû. Di sala 1942an de du mamostayên Ereb li Beyrûtê li ser bingeha ramanên Nasiyonal-Sosyalîzma Almanî, partiyeke Nasiyonal-Sosyalîzma Erebî (El-Baas) avakirin. Vê partiya netewperest ji ber du sedemên girîng dikarîbû di demeke kurt de li gelek welatên Ereb şax vede û li hin welatan, wek Îraq û Sûriyayê jî, serdariya welêt têxe destê xwe:

1)   Partiya Baas hestên neteweyî li ba ereban xurt kirin û bi wan da bawerkirin, ku ew dixwaze Yekîtiya Welatên Ereb pêkbîne, Ereban bi giştî xurt bike û di warên siyasî, aborî û civakî de pêşve bibe.

2)   Dewletên Ewropa Rojava û USA, da ku ev herêm nekeve bin bandora Komûnîzma Sovyetî, pir caran dîrekt yan îndirekt piştgirî didan vê partiyê; ji ber ku tenê bi rêya vê partiyê mimkin bû, rê li ber partiyên komûnîst yên van welatan bê girtin.

Piştî ku Partiya Baas li Îraq û Sûriyayê bû serdar, di siyaseta hundirîn de dest bicihanîna aramancên xwe yên Nasiyonal-Sosyalîstî kir û di siyaseta derveyî de di navbera herdu blokên Rojava û Rojhilat de çû û hat û sûd ji herdu aliyan girt. Herdu blokan jî, da ku ev herêm bi temamî nekeve bi bandora bloka din, arîkarî didan vê partiyê û hevkarî pêre dikirin.

Piştî sala 1958an jiyana siyasî bi temamî hate guhertin. Her tişt diviyabû bê te´rîbkirin. Ji navê komarê û ala dewletê bigire heya bi sazî û dezgehên fermî hemû hatin erebkirin; heyanî sûmbolên kîmiyayê û matêmatîk jî hatin erebkirin. Navê Komara Sûrî bû Komara Erebî Sûrî, navê sirûda dewletê bû Sirûda Erebî Sûrî, navê Leşkerê Sûrî bû Leşkerê Erebî Sûrî; û her wisa Televiziyona Erebî Sûrî û hwd. û hwd.

Li seranserê Sûriyayê hawîrdor û atmosfereke wisa hate afirandin, ku tenê mirovên ji bo durişm û ramanên nasiyonalîzma erebî diqêriyan û ji bo Yekîtiya Netewa Ereb xebat dikirin di jiyana siyasî de dihatin pejirandin; êdî her kesekî ereb û tiştekî ereb di ser yê ne Ereb re dihate dîtin. Lê belê, çiqas piraniya gelê Sûriyayê Ereb be yan jî xwe Ereb bihejmêre jî, rastiya civaka sûrî nayê guhertin. Civaka sûrî civakeke mûzaîk e. Ji bilî Kurdan, ku wek netewa duyem piştî ereban têne hejmartin, gelek kêmneteweyên din jî, wek Asûrî, Sûryanî, Kildanî, Aramî, Turkmen, Çerkez, Ermenî û Cihû li Sûriyayê dijîn. Ev ramanên teng yên netewperstiya erebî bi ti awayî bi kêrî civakeke wisa mûzaîk nedihatin.

Hên di dema Yekîtiya Sûriyê û Misirê de, bi navê Sosyalîzma Erebî, hemû dewlemendiya welêt, wek bank û fabrîke bû milkê dewletê. Di her gavekê de jî herdem mirovên Ereb di ser yên ne Ereb re dihatin girtin. Bi taybetî di belavkirina erd û zeviyên çandiniyê de erd ji dewlemendên Kurdan hate standin; û li cihê ku li cotkarên Kurd bête belavkirin, li ereban hate belavkirin.

Di sala 1962an de hukûmeta sûrî dest bi pêkanîna planên nijadperestî li dijî kurdan kir. Ev pilan bi navê zabitê Baasî Muhamad Teleb Hîlal tê naskirin. Naveroka vî pilanî bi kurtahî ev e:

1)   Divêt Kurd ji seranserê herêma ser sînorê Tirkiyayê bi ferehiya 10 – 15 km bên derxistin û li cihê wan Ereb bên bicihkirin; û wisa Kurd ji erdê bav û kalên wan hatin derxistin û Ereb anîn cihê wan.

2)   Divêt hejmara kurdan bi her awayî bê kêmkirin.

A ) Pêkanîna Serjimêra Awarte. Li gor vê biryarê, di sala 1962an de, ji dora 150 hezar Kurd, hemwelatiya sûrî hate standin. Ev rewşa „bêhemwelatiyê“ ji nifşekî diçe nifşê din. Heke ji wê demê de gelha Sûriyayê ji 5 milyonan bûye 17,5 milyon, hîngê hejmara kurdên bê hemwelatî jî divêt ji 150 hezarî bûbe bêtirî 500 hezar mirov. Bê guman dewleta Sûriyayê van hejmaran bi ti awayî rast nabêje û hergav kêm dike. Mirovê bê hemwelatî hemû derfetên jiyanê li ber wî têne girtin; ne dikare maleke xwe ava bike, ne dezgehekê veke; heya mafê xwe nîne, li bajaran li hotêlan jî xew bike.

B) Girtina rê û derfetên jiyanê li ber Kurdan, da ku ji herêma xwe derkevin û biçin; bi taybetî jî vekirina rê li ber wan, ku wek penaber herin Ewropayê.

3)   Guhertina hemû sîma û taybetmendiyên kurdî, wek guhertina navên gund û bajarên kurdan bi navên erebî, qedexekirina çand, wêje, ziman û weşanên kurdî; qedexekirina navên mirovan yên kurdî û hwd.

4)   Kesê ku li kurdîtiya xwe xwedî derkeve, divêt ti mensib û wezîfeyên mezin di dewletê de nestîne; bi taybetî jî di leşkeriyê de, Kurd nabe ku bibin general, nabe ku bibin pîlotên balafirên leşkerî û hwd.

Piştî sala 1963an ku Partiya Baas her tişt xiste destê xwe, di navbera basikên vê partiyê de şer û pevçûnên giran derdiketin; dîktatorek dicû û yekî din dihat. Di sala 1970î de general Hafiz El-Assad her tişt xiste destê xwe û hin tedbîrên leşkerî û yên asayîşê wisa wergirtin, ku êdî guhertina serdariya dewletê bi rêya leşkeriyê ne mimkin bû. Hin lekên leşkerê yên here xurt bi taybetî ji bo parastina hukûmetê hatin wezîfedarkirin. Lê hêla din, sê sazûmanên asayîşê yên ji hev cuda hatin avakirin ( Saziya Asayîşa Dewletê, Saziya Asayîşa Siyasî û Saziya Asayîşa Leşkerî). Wisa hemû hewldanên guhertina sazûmana dewletê yên ku pêkhatin jî di xwînê de hatin perçiqandin.

Ji roja serxwebûna Sûriyayê û heya niha, ji bilî demeke kurt (1954 heya 1957) jiyaneke siyasî dêmokratî li Sûriyayê peyda nebûye. Gelê Sûriyayê bi giştî, û bi taybetî netweyên din yên ne Ereb, di jiyaneke gelek dijwar de dijîn; mafên mirovan bi awayekî nedîtî têne binpêkirin. Yek ji taybetmendiyên rêjîma Sûriyayê ya here girîng ew e, ku bi ti awayî rê nade rojnamevanî û medya azad, ew nûçe û agahdariyan ji hundirê Sûriyayê bidin. Ji lew re çi li hundîrê Sûriyayê çêdibe û pêktê, cîhana derve ji sedî dehan (10%) jî nabihîse.

Rêjîma Sûriyayê û rêjîma Sedam Husên, ya ku berî bêtirî salekê hate roxandin, di bingehê de mîna hev in. Lihevnekirina herdu rêjîman li ser wê yekê bû, ku her yekê ji wan angaşt û îddia dikir, ew ji ya din bêtir netewperestiya erebî dinimîne û temsîl dike. Ji bona vê yekê jî, îro rêjîma Sûriyayê bi hemû hêza xwe hewl dide, ku netewperestên Ereb - bermayên Baasa îraqî -  dîsa vegerin ser text û bibin serdarên welêt.

Piştî ku di destpêka vê salê de zagona bingehîn ya dewleta Îraqê hate îmzekirin û di wê de mafên rewa yên Kurdan têde hatin çespandin, rêjîma Sûriyayê har û şêt bû. Ji tirsa ku ev mafên sirûştî, rojekê ji rojan, ji bo Kurdên Sûriyayê jî bêne xwestin, rêjîma Sûriyayê xwest çavên Kurdan bitirsîne. Bi rêya saziyên asayîşa xwe, di 12. meha adara îsal de provokasiyon û êriş li dijî kurdan dane destpêkirin. Di encama van êrişan de bi dehan kurd hatin kuştin, bi sedan hatin birîndar kirin û bi hezaran Kurd ajotin zîndanên tarî. Kuştin, lêdan, îhanet, tecawiz û her tiştên nedîtî bi serê girtiyên zîndanan tê kirin. Her rojê komek tê girtin, û heke hinek tên berdan jî, ji aliyê din ve hineke din tên girtin. Heyanî zarokên 12 heya 17 salî jî têne îşkencekirin. Hinek tên girtin û roja din cenazeyê wan tînin û polîsên dewletê wan bi xwe dixin gorê; nahêlin ku xwediyên wan cendekên miriyên xwe bibînin. Bê guman, em nikarin di vê axaftina xwe de her tiştê ku pêktê û me bihîstiye bêjin. Tenê wek nimûne dixwazim bêjim: Dayîkeke Kurd xwest bi her awayî, berî ku kurê wê têxin gorê, rûyê kurê xwe bibîne û ramûse. Gava dest avête çenga kurê xwe ku ramûse, dît ku feka jêrîn ne bi serî ve; ew jê hatiye şiqitandin. Hinekên din jî çavên wan hatibûn perçiqandin. Belê, gelî guhdarên hêja, ev dîmenên bi saw û bi tirs ne ji fîlimekî Alfred Hitchkock in, mixabin ev ji rastiya jiyana Kurdên Sûriyayê ya îro ne.

Bi sedema van kuştin û êrişan, Kurdên Sûriyayê li seranserê Ewropa û welatên din daketin kolan û şeqaman û ev kiryarên nemirovayetî protêsto kirin. Rêjîma Sûriyayê ditirse, ku çarenûsa wê wek rêjîma îraqê bibe. Lê belê, ne ku Rêjîm ji Kurdên Sûriyayê ditirse. Kurd bi hejmara xwe ya ji sedî 16% ji gelha Sûriyayê û belavbûna wan li sê herêmên cuda, ewê nikaribin tenê bi hêza xwe ya herêmî, ji rêjîmeke wisa dîktator û totalîtêr mafên xwe bi dest bixin. Her û her heya niha Kurdên Sûriyayê bi metodên dêmokratîk xwestine mafên xwe bi dest bixin. Ewê ji niha û pêve jî di vê şopa xwe de berdewam bikin, lê ewê ji niha û pêve êdî xebata xwe xurt û koordîne bikin. Opozisiyona sûrî, ku bi navê civaka sîvîl tê naskirin, hên gelek jar û lawaz e û ji lew re guhertina rewşa Sûriyayê ber bi civakeke demokrat û nûjen tenê bi arîkariya hêzên demokrat ji derve gengaz û mimkin e. Em gelek nimûneyan ji dîrokê dizanin, ku herifandina împêratorî û rêjîmên xwînrêj, tenê ji hundir de ne mimkin bû. Zordariya Impêratoriya Asûrî, ku di heyama xwe ya dawî de gelek giran bûbû, ji derve de hate roxandin. Împêratoriya Romanî jî, ku gihîşte heyama Nero û Caligula, dîsa ji derve de hate hilweşandin. Û her wisa „Reich a Seyem“ ya Hitler, rêjîma Pol Pot li Kambodiya û rêjîma Seddam Husênê xwînrêj, tenê hilweşandina wan ji derve de mimkin bû.

Di dawiyê de, da ku em bidin xuyakirin, piştgiriya ji derve çiqas girîng e, em dixwazin  nimûnekyekê ji serborî û tecrûbeya xwe ya şexsî bêjin: Berî sal û nîvekê hevalekî me yê helbestvan, Merwan Osman, li gel hevalekî din ji aliyê rêjîma Sûriyayê ve di xwepêşandaneke aştiyane de hatin girtin. Dadegeha Sûrî ew bi sûcê cudakirina beşekî ji axa Sûriyayê tewanbar kirin û diviyabû li gor vî sûcî cezayê 15 salan li wan bibire. Me, nivîskarên ji Navenda PENa Kurd, doza vî hevalê xwe bire kongira 69an ya PENa Navneteweyî. Piştî ku li wir biryar ji bo serbestberdana hevalê me Merwan Osman hate girtin, hevalên me ji PENa Înglîzî arîkarî dane me û bi îmzeya 200 nivîskarên bi nav û deng nameyeke protêstoyî ji serok û rayedarên Sûriyayê re şandin û daxwaza serbestberdana hevalê me kirin. Piştî demeke kurt herdu girtiyên me yên siyasî serbest hatin berdan. Em li vî cihî dixwazin careke din spasiya xwe ji hevalên xwe re ji PENa Navneteweyî û bi taybetî PENa Înglîzî pêşkêş bikin.

Ev nimûne ji me re dide xuyakirin, ku em Kurd çiqas dengê xwe bilind bikin jî, ne ewqas bi bandor e, wek ku gava mirovên biyanî û naskirî dengê xwe bilind bikin. Ji lew re, tika û ricaya me ji we ew e, ku ji bona rawestandina van êriş, kuştin û talanên li ser gelê Kurd, ji bona rawestandina îşkence û lêdanê, ji bona mafên gelê Kurd yên rewa û pêkanîna dêmokratiyê li Sûriyayê, hûn dengê xwe bi xurtî bilind bikin.

Gelî birêzan!

Roj bi roj gel û netewên cîhanê bi rêya dezgehên komonîkasiyonê û pêwendiyên siyasî, aborî, civakî û çandî nêzî hev dibin û wek hinek dibêjin, em dikarin ji vê cîhanê re „gundê gerdûnî“ jî bêjin. Ev zemîna me wek keştiyeke di deryayê de ye. Heke hinek li aliyekî keştiyê xirabiyê bikin, ev yek me giştan pêwendîdar û eleqedar dike. Emê çawa bikaribin bi aramî bijîn, heke em herroj bibihîsin, ku li aliyekî din hin gel û netewe bi giştî têne qirkirin û îşkecekirin?

Rola Sûriyayê li Rojhilata Navîn û di nav welatên Ereban de gelek girîng e. Guhertina rewşa vî welatî ber bi dêmokratiyê ve dê bandora xwe li seranserê wê herêmê bike. Ji lew re divêt li Sûriyayê guhertinên bingehîn pêk werin:

A)    Li ser asta Sûriyayê bi giştî,

1)    Divêt serdariya leşkerî-diktatorî û hukmê yek partiyê bê rakirin.

2)    Divêt destûra bingehîn bê guhertin û yeke dêmokratîk li gor rewşa Sûriyayê ya mûzaîk û pirnetew bê danîn, ku mafên hemiyan bên parastin, pirdengî û pirrengî di her warekî jiyanê de minkin û gengaz be; wek avakirina partiyên siyasî, mafên jinan û rêxistinên gelêrî bi awayekî azad.

3)    Ajotina siyaseteke aştiyane li herêmê û li gel dewletên cîran li gor qeyd û peymanên navneteweyî.

4)    Mafên gelê Kurd, wek netewa duyem di Sûriyayê de û yên kêmnetewên din di destûra bingehîn de bên çespandin(tesbîtkirin).

5)    Ajotina siyaseteke aborî azad ji bo geşkirina abora welêt û îbtalkirina siyaseta sosyalîstî bîrokratî ya salên 60î û 70î.

6)    Kêmkirina desthilata navendî. Her herêmek divêt bi awayekî dêmkratî desthilatiya xwe ya herêmî hilbijêre û pirsgirêkên xwe yên herêmî çareser bike.

7)    Divêt dademendî serbixwe be, rojnamegerî û ragihandin azad be.

B)   Li ser asta neteweyî kurdî: Wek ku serokê Sûriyayê birêz Beşar El-Assad got, ku ji 40 salî de siyaseteke çewt li hember gelê Kurd tê birêvebirin, divêt ev siyaset bê sererastkirin.

1)    Serjimêra Awarte ya 1962 bê îbtalkirin û hemwelatiya sûrî li kurdên ku jê hatine standin bê vegerandin.

2)    Kurdên ku ji gundên wan hatine derxistin û Ereb anîne cihê wan vegerin gundên xwe, dîsa bibin xwediyên erdên xwe û Ereb jî vegerin warên xwe yên berê.

3)    Navên gund, bajar, war û mirovên ku hatine erebkirin, dîsa bên sererastkirin.

4)    Zimanê kurdî di herêma Kurdan de, li tenîşta zimanê erebî, bibe zimanê fermî yê perwerde û îdarekirina herêmî.

5)    Rê li ber çand, wêje û zimanê kurdî li seranserê Sûriyayê neyê girtin, di zanîngehan de bê xwendin û di weşan û rojnamegeriyê de bê bikaranîn.

6)    Kurd û kêmneteweyên din di îdarekirina dewletê û hemû warên jiyanê de divêt neyên diskrîmînekirin.

Gelî birêzan!

Roj bi roj gel û netewên cîhanê bi rêya dezgehên komonîkasiyonê û pêwendiyên siyasî, aborî, civakî û çandî nêzî hev dibin û wek hinek dibêjin, em dikarin ji vê cîhanê re „gundê gerdûnî“ jî bêjin. Ev zemîna me wek keştiyeke di deryayê de ye. Heke hinek li aliyekî keştiyê xirabiyê bikin, ev yek me giştan pêwendîdar û eleqedar dike.

Ji bo guhdarkirina we, ez spasiyên xwe pêşkêş dikim.