Gotara Mustefa Red ya ku di civna li Parlementa nglz de hate xwendin, 18.05.2004

 

Rewa gel Kurd li Bar-Rojavay Kurdistan

 Gel birzan!

Di destpk de dixwazim spasiyn xwe ji bo amadekarn v civn pk bikim, ku ev keys derfet dane me, em li ser rewa gel Kurd li Bar-Rojavay Kurdistan, li ser kul xemn xwe, li ser ri, talan zordariya rjma totaltra dktatora Sr biaxivin.

 
Guhdarn birz!

 Gel me y Kurd yek ji kevintirn geln Rojhilata Navn e netewa Kurd bi hejmara xwe ya dora 40 milyon yek ji ar neteweyn mezin yn v herm t hejmartin (Fars, Ereb, Kurd Tirk). Welat me Kurdistan, ku heyan dema er chan y yekem di navbera mperatoriyn Osman Sefew de hatib bekirin, d pit w Bar Kurdistan wilayeta Msil ya w dem ji bo hebna petrol di w herm de, b beek ji Komara raq. Beek din j ji welat me, ku li jr xeta tirn Berlin Begdad dikeve, dan ser dewleta Sriyay. Ev snorn n, ku li gor Peymana Sykes-Picot ya sala 1916an pk hatin, heya niha j bi nav van herdu dplomatn ngliz firens tne naskirin. Mixabin van herdu camran di danna van snoran de rewa netewey ya van herman qet li ber av negirtine ji her tit btir mestere (Lineal, ruler) bi kar anne. Gava mirov li nexeya v herm temae dike, ev rast gelek akere xuya ye. Li ser bingeha v peyman dewleta Sriyay ya niha hate avakirin wisa beek ji welat Kurdan gel Kurd di arewa snorn v dewlet de ma.

L bel rola Kurdan ji ber de, bi taybet j hn ji dema Eybiyan de, di herma Sriyay de bi git gelek girng e. Ji bil herma Kurdan li bakur, ku li ser snor navbera Sriyay Tirkiy dikeve, Kurd bi derbasbna heyamn drok li seranser Sriyay belavbne gelek malbatn dewlemend erstokrat ji Heleb heya am, li Hemay, Humis, Laziqiy, herma Horan Dirzan bi esl xwe Kurd in. Ji ber wilo j, heya sala 1958an hejmareke mezin ji siyasetmadarn Sriyay, ku rola here girng lstine, ji van malbatan bne. Ji van kesan wezr bergir Ysif El-Ezme y dema hatina Firensiyan, Ibrahm Henano (smbol nitiman y dema berxwedana li dij Firnsiyan), Muhamed Al El-Abid, serok komar y sala 1936an, serokn din wek Husn El-Zem, Fewz Silo, ukr El-Quwetl, siyasetmedarn wek Muhsin Beraz, Read Bermeda, Rud El-Kxiya, Tewfq Nizamedn gelekn din, heya bi malbata Cumbilat ya li Lubnan, hem bi esl xwe Kurd in. Ji ber wilo j, gava ber demek serok Sriyay birz Bear El-Assad di televiziyona Al-Jazeera de got, ku netewa Kurd hmanek bingehn e ji civaka Sr, ev peyveke gelek rast durist e.

Di dema er chan y duyem de, ku hn Firens li Sriya Lunan bn leker nglz j ji bo pitgiriya hevalbendn general Du Gaule hate Sriyay, wek raksiyon li dij Dewletn Hevpeyman li ba gelek netewperestn Ereb smpatiya ji Almaniyay re peyda b. Di sala 1942an de du mamostayn Ereb li Beyrt li ser bingeha ramann Nasiyonal-Sosyalzma Alman, partiyeke Nasiyonal-Sosyalzma Ereb (El-Baas) avakirin. V partiya netewperest ji ber du sedemn girng dikarb di demeke kurt de li gelek welatn Ereb ax vede li hin welatan, wek raq Sriyay j, serdariya welt txe dest xwe:

1)   Partiya Baas hestn netewey li ba ereban xurt kirin bi wan da bawerkirin, ku ew dixwaze Yektiya Welatn Ereb pkbne, Ereban bi git xurt bike di warn siyas, abor civak de pve bibe.

2)   Dewletn Ewropa Rojava USA, da ku ev herm nekeve bin bandora Komnzma Sovyet, pir caran drekt yan ndirekt pitgir didan v partiy; ji ber ku ten bi rya v partiy mimkin b, r li ber partiyn komnst yn van welatan b girtin.

Pit ku Partiya Baas li raq Sriyay b serdar, di siyaseta hundirn de dest bicihanna aramancn xwe yn Nasiyonal-Sosyalst kir di siyaseta dervey de di navbera herdu blokn Rojava Rojhilat de hat sd ji herdu aliyan girt. Herdu blokan j, da ku ev herm bi temam nekeve bi bandora bloka din, arkar didan v partiy hevkar pre dikirin.

Pit sala 1958an jiyana siyas bi temam hate guhertin. Her tit diviyab b terbkirin. Ji nav komar ala dewlet bigire heya bi saz dezgehn ferm hem hatin erebkirin; heyan smboln kmiyay matmatk j hatin erebkirin. Nav Komara Sr b Komara Ereb Sr, nav sirda dewlet b Sirda Ereb Sr, nav Leker Sr b Leker Ereb Sr; her wisa Televiziyona Ereb Sr hwd. hwd.

Li seranser Sriyay hawrdor atmosfereke wisa hate afirandin, ku ten mirovn ji bo durim ramann nasiyonalzma ereb diqriyan ji bo Yektiya Netewa Ereb xebat dikirin di jiyana siyas de dihatin pejirandin; d her kesek ereb titek ereb di ser y ne Ereb re dihate dtin. L bel, iqas piraniya gel Sriyay Ereb be yan j xwe Ereb bihejmre j, rastiya civaka sr nay guhertin. Civaka sr civakeke mzak e. Ji bil Kurdan, ku wek netewa duyem pit ereban tne hejmartin, gelek kmneteweyn din j, wek Asr, Sryan, Kildan, Aram, Turkmen, erkez, Ermen Cih li Sriyay dijn. Ev ramann teng yn netewperstiya ereb bi ti away bi kr civakeke wisa mzak nedihatin.

Hn di dema Yektiya Sriy Misir de, bi nav Sosyalzma Ereb, hem dewlemendiya welt, wek bank fabrke b milk dewlet. Di her gavek de j herdem mirovn Ereb di ser yn ne Ereb re dihatin girtin. Bi taybet di belavkirina erd zeviyn andiniy de erd ji dewlemendn Kurdan hate standin; li cih ku li cotkarn Kurd bte belavkirin, li ereban hate belavkirin.

Di sala 1962an de hukmeta sr dest bi pkanna plann nijadperest li dij kurdan kir. Ev pilan bi nav zabit Baas Muhamad Teleb Hlal t naskirin. Naveroka v pilan bi kurtah ev e:

1)   Divt Kurd ji seranser herma ser snor Tirkiyay bi ferehiya 10 15 km bn derxistin li cih wan Ereb bn bicihkirin; wisa Kurd ji erd bav kaln wan hatin derxistin Ereb ann cih wan.

2)   Divt hejmara kurdan bi her away b kmkirin.

A ) Pkanna Serjimra Awarte. Li gor v biryar, di sala 1962an de, ji dora 150 hezar Kurd, hemwelatiya sr hate standin. Ev rewa bhemwelatiy ji nifek die nif din. Heke ji w dem de gelha Sriyay ji 5 milyonan bye 17,5 milyon, hng hejmara kurdn b hemwelat j divt ji 150 hezar bbe btir 500 hezar mirov. B guman dewleta Sriyay van hejmaran bi ti away rast nabje hergav km dike. Mirov b hemwelat hem derfetn jiyan li ber w tne girtin; ne dikare maleke xwe ava bike, ne dezgehek veke; heya maf xwe nne, li bajaran li hotlan j xew bike.

B) Girtina r derfetn jiyan li ber Kurdan, da ku ji herma xwe derkevin biin; bi taybet j vekirina r li ber wan, ku wek penaber herin Ewropay.

3)   Guhertina hem sma taybetmendiyn kurd, wek guhertina navn gund bajarn kurdan bi navn ereb, qedexekirina and, wje, ziman weann kurd; qedexekirina navn mirovan yn kurd hwd.

4)   Kes ku li kurdtiya xwe xwed derkeve, divt ti mensib wezfeyn mezin di dewlet de nestne; bi taybet j di lekeriy de, Kurd nabe ku bibin general, nabe ku bibin plotn balafirn leker hwd.

Pit sala 1963an ku Partiya Baas her tit xiste dest xwe, di navbera basikn v partiy de er pevnn giran derdiketin; dktatorek dic yek din dihat. Di sala 1970 de general Hafiz El-Assad her tit xiste dest xwe hin tedbrn leker yn asay wisa wergirtin, ku d guhertina serdariya dewlet bi rya lekeriy ne mimkin b. Hin lekn leker yn here xurt bi taybet ji bo parastina hukmet hatin wezfedarkirin. L hla din, s sazmann asay yn ji hev cuda hatin avakirin ( Saziya Asaya Dewlet, Saziya Asaya Siyas Saziya Asaya Leker). Wisa hem hewldann guhertina sazmana dewlet yn ku pkhatin j di xwn de hatin periqandin.

Ji roja serxwebna Sriyay heya niha, ji bil demeke kurt (1954 heya 1957) jiyaneke siyas dmokrat li Sriyay peyda nebye. Gel Sriyay bi git, bi taybet netweyn din yn ne Ereb, di jiyaneke gelek dijwar de dijn; mafn mirovan bi awayek nedt tne binpkirin. Yek ji taybetmendiyn rjma Sriyay ya here girng ew e, ku bi ti away r nade rojnamevan medya azad, ew ne agahdariyan ji hundir Sriyay bidin. Ji lew re i li hundr Sriyay dibe pkt, chana derve ji sed dehan (10%) j nabihse.

Rjma Sriyay rjma Sedam Husn, ya ku ber btir salek hate roxandin, di bingeh de mna hev in. Lihevnekirina herdu rjman li ser w yek b, ku her yek ji wan angat ddia dikir, ew ji ya din btir netewperestiya ereb dinimne temsl dike. Ji bona v yek j, ro rjma Sriyay bi hem hza xwe hewl dide, ku netewperestn Ereb - bermayn Baasa raq -  dsa vegerin ser text bibin serdarn welt.

Pit ku di destpka v sal de zagona bingehn ya dewleta raq hate mzekirin di w de mafn rewa yn Kurdan tde hatin espandin, rjma Sriyay har t b. Ji tirsa ku ev mafn sirt, rojek ji rojan, ji bo Kurdn Sriyay j bne xwestin, rjma Sriyay xwest avn Kurdan bitirsne. Bi rya saziyn asaya xwe, di 12. meha adara sal de provokasiyon ri li dij kurdan dane destpkirin. Di encama van rian de bi dehan kurd hatin kutin, bi sedan hatin birndar kirin bi hezaran Kurd ajotin zndann tar. Kutin, ldan, hanet, tecawiz her titn nedt bi ser girtiyn zndanan t kirin. Her roj komek t girtin, heke hinek tn berdan j, ji aliy din ve hineke din tn girtin. Heyan zarokn 12 heya 17 sal j tne kencekirin. Hinek tn girtin roja din cenazey wan tnin polsn dewlet wan bi xwe dixin gor; nahlin ku xwediyn wan cendekn miriyn xwe bibnin. B guman, em nikarin di v axaftina xwe de her tit ku pkt me bihstiye bjin. Ten wek nimne dixwazim bjim: Daykeke Kurd xwest bi her away, ber ku kur w txin gor, ry kur xwe bibne ramse. Gava dest avte enga kur xwe ku ramse, dt ku feka jrn ne bi ser ve; ew j hatiye iqitandin. Hinekn din j avn wan hatibn periqandin. Bel, gel guhdarn hja, ev dmenn bi saw bi tirs ne ji flimek Alfred Hitchkock in, mixabin ev ji rastiya jiyana Kurdn Sriyay ya ro ne.

Bi sedema van kutin rian, Kurdn Sriyay li seranser Ewropa welatn din daketin kolan eqaman ev kiryarn nemirovayet protsto kirin. Rjma Sriyay ditirse, ku arensa w wek rjma raq bibe. L bel, ne ku Rjm ji Kurdn Sriyay ditirse. Kurd bi hejmara xwe ya ji sed 16% ji gelha Sriyay belavbna wan li s hermn cuda, ew nikaribin ten bi hza xwe ya herm, ji rjmeke wisa dktator totaltr mafn xwe bi dest bixin. Her her heya niha Kurdn Sriyay bi metodn dmokratk xwestine mafn xwe bi dest bixin. Ew ji niha pve j di v opa xwe de berdewam bikin, l ew ji niha pve d xebata xwe xurt koordne bikin. Opozisiyona sr, ku bi nav civaka svl t naskirin, hn gelek jar lawaz e ji lew re guhertina rewa Sriyay ber bi civakeke demokrat njen ten bi arkariya hzn demokrat ji derve gengaz mimkin e. Em gelek nimneyan ji drok dizanin, ku herifandina mprator rjmn xwnrj, ten ji hundir de ne mimkin b. Zordariya Impratoriya Asr, ku di heyama xwe ya daw de gelek giran bb, ji derve de hate roxandin. mpratoriya Roman j, ku gihte heyama Nero Caligula, dsa ji derve de hate hilweandin. her wisa Reich a Seyem ya Hitler, rjma Pol Pot li Kambodiya rjma Seddam Husn xwnrj, ten hilweandina wan ji derve de mimkin b.

Di dawiy de, da ku em bidin xuyakirin, pitgiriya ji derve iqas girng e, em dixwazin  nimnekyek ji serbor tecrbeya xwe ya exs bjin: Ber sal nvek hevalek me y helbestvan, Merwan Osman, li gel hevalek din ji aliy rjma Sriyay ve di xwepandaneke atiyane de hatin girtin. Dadegeha Sr ew bi sc cudakirina beek ji axa Sriyay tewanbar kirin diviyab li gor v sc cezay 15 salan li wan bibire. Me, nivskarn ji Navenda PENa Kurd, doza v heval xwe bire kongira 69an ya PENa Navnetewey. Pit ku li wir biryar ji bo serbestberdana heval me Merwan Osman hate girtin, hevaln me ji PENa nglz arkar dane me bi mzeya 200 nivskarn bi nav deng nameyeke protstoy ji serok rayedarn Sriyay re andin daxwaza serbestberdana heval me kirin. Pit demeke kurt herdu girtiyn me yn siyas serbest hatin berdan. Em li v cih dixwazin careke din spasiya xwe ji hevaln xwe re ji PENa Navnetewey bi taybet PENa nglz pk bikin.

Ev nimne ji me re dide xuyakirin, ku em Kurd iqas deng xwe bilind bikin j, ne ewqas bi bandor e, wek ku gava mirovn biyan naskir deng xwe bilind bikin. Ji lew re, tika ricaya me ji we ew e, ku ji bona rawestandina van ri, kutin talann li ser gel Kurd, ji bona rawestandina kence ldan, ji bona mafn gel Kurd yn rewa pkanna dmokratiy li Sriyay, hn deng xwe bi xurt bilind bikin.

 

Gel birzan!

Roj bi roj gel netewn chan bi rya dezgehn komonkasiyon pwendiyn siyas, abor, civak and nz hev dibin wek hinek dibjin, em dikarin ji v chan re gund gerdn j bjin. Ev zemna me wek ketiyeke di deryay de ye. Heke hinek li aliyek ketiy xirabiy bikin, ev yek me gitan pwenddar eleqedar dike. Em awa bikaribin bi aram bijn, heke em herroj bibihsin, ku li aliyek din hin gel netewe bi git tne qirkirin kecekirin?

Rola Sriyay li Rojhilata Navn di nav welatn Ereban de gelek girng e. Guhertina rewa v welat ber bi dmokratiy ve d bandora xwe li seranser w herm bike. Ji lew re divt li Sriyay guhertinn bingehn pk werin:

A)    Li ser asta Sriyay bi git,

1)    Divt serdariya leker-diktator hukm yek partiy b rakirin.

2)    Divt destra bingehn b guhertin yeke dmokratk li gor rewa Sriyay ya mzak pirnetew b dann, ku mafn hemiyan bn parastin, pirdeng pirreng di her warek jiyan de minkin gengaz be; wek avakirina partiyn siyas, mafn jinan rxistinn gelr bi awayek azad.

3)    Ajotina siyaseteke atiyane li herm li gel dewletn cran li gor qeyd peymann navnetewey.

4)    Mafn gel Kurd, wek netewa duyem di Sriyay de yn kmnetewn din di destra bingehn de bn espandin(tesbtkirin).

5)    Ajotina siyaseteke abor azad ji bo gekirina abora welt btalkirina siyaseta sosyalst brokrat ya saln 60 70.

6)    Kmkirina desthilata navend. Her hermek divt bi awayek dmkrat desthilatiya xwe ya herm hilbijre pirsgirkn xwe yn herm areser bike.

7)    Divt dademend serbixwe be, rojnameger ragihandin azad be.

 

B)   Li ser asta netewey kurd: Wek ku serok Sriyay birz Bear El-Assad got, ku ji 40 sal de siyaseteke ewt li hember gel Kurd t birvebirin, divt ev siyaset b sererastkirin.

1)    Serjimra Awarte ya 1962 b btalkirin hemwelatiya sr li kurdn ku j hatine standin b vegerandin.

2)    Kurdn ku ji gundn wan hatine derxistin Ereb anne cih wan vegerin gundn xwe, dsa bibin xwediyn erdn xwe Ereb j vegerin warn xwe yn ber.

3)    Navn gund, bajar, war mirovn ku hatine erebkirin, dsa bn sererastkirin.

4)    Ziman kurd di herma Kurdan de, li tenta ziman ereb, bibe ziman ferm y perwerde darekirina herm.

5)    R li ber and, wje ziman kurd li seranser Sriyay ney girtin, di zanngehan de b xwendin di wean rojnamegeriy de b bikarann.

6)    Kurd kmneteweyn din di darekirina dewlet hem warn jiyan de divt neyn diskrmnekirin.

 

Gel birzan!

Roj bi roj gel netewn chan bi rya dezgehn komonkasiyon pwendiyn siyas, abor, civak and nz hev dibin wek hinek dibjin, em dikarin ji v chan re gund gerdn j bjin. Ev zemna me wek ketiyeke di deryay de ye. Heke hinek li aliyek ketiy xirabiy bikin, ev yek me gitan pwenddar eleqedar dike.

Ji bo guhdarkirina we, ez spasiyn xwe pk dikim.