Rewa wjeya kurd li Ewropay

Mustefa Red

Awireke drok

Pit xebata rewenbrn Kurd ya dehsaln sih il yn sedsala bstan demeke rawestandin yan j bdengiy di alakiyn wjey de peyda b. L bel, hn di destpka dehsaln pnc de Kurd hin bi hin hatin welatn Ewropay rxistin komeleyn and avakirin. Komela and ya Xwendekarn Kurd li Ewropa, ku di gelawja sala 1956an de hate avakirin ji sala 1958an heya 1975an bi nav Komela Xwendekarn Kurd li Ewropa kar xwe berdewam kir, xebat alakiyn xwe bi gelempe di aroveyeke ramyar-siyas nitimanperwer de dikirin giranah dida ser danasna doza gel Kurd bi geln chan.

Kovara Kurdistan, ku organa nawend ya Kolmel b, yan bi zimann biyan - bi taybet - bi ngilz yan j bi zaravay Kurmanciya Baur dihate weandin. Di saln 60 de kovarek bi  nav iya bi Kurmanciya Bakur dihate weandin, l pit demek ew rawestiya.

Pit sala 1975an rewa wjey ji bin de hate guhertin. Komele, saz rxistinn Kurdan destpkirin, weann xwe, wek belavok, kovar rojnameyan bi kurd binivsin; gelek Kurdan j d xwe bi ziman xwe perwerde kir di pey re nivsandina pirtkan, wek roman, rok dwann helbestan kete rojeva wan. Bi v away, em dikarin bi git bjin, ku dema afirandinn wjey li Ewropay pit sala1975an destpdike.

Ji w dem de heya niha, bi sedan pirtkn bi ziman kurd - zaravay bakur hatine apkirin, bi dehan kovar rojnameyn wjey weandina xwe berdewam dikin. Ji end salan bi vir de, d yzgeh kenaln televiziyon j bernameyan diwenin. iqas di weann wan de babetn siyas hebin j, l dsa beek mezin li ser mijarn huner, and wjey ye.

Bi avakirina PENa Kurd hin yektiyn din yn nivskarn Kurdistan li Ewropa d rewa wjey ketiye heyama rxistin xwe-organzekirin. Biwj nivskarn Kurdistan d arensa xwe dixine dest xwe xwe di qada netewey navnetewey de didine pejirandin. ro em gihtine rewek, ku hejmareke mezin ji nivskarn gelek hja di qada Ewropay de berheman diafirne. ro em dikarin bjin, ku wjeya kurd d gihtiye asteke gelek hja

Hjay gotin ye, ku pit sala 1995an, bi peydabna kenaln televisiyon yn kurd bedarbna Kurdan di tora nternt de, mirov nema dikare cudahiy txe navbera wjeya kurd li welat li Ewropay li rewa wan wek du babetn tvel temae bike. Pirtkn ku li Amed rmiy tn nivsandin roja din digihn Oslo; nivsarn ji Lan Efrn z digihn Berln. Bi taybet rola tora nternt di jiyana Kurdan de roj bi roj girngtir dibe; ev hman dibe sedem, ku ew bend epern ku dagrkern Kurdistan li ser and kelepora me danne d bn hilweandin b bandor bimnin.

Mijarn wjeya kurd li Ewropay :

1. Nitimanperwer evna welat.

Wjeya kurd li Ewropay - iqas ji axa welat dr be j - l dsa ew bi gelemper li ser hm resen pet y bermaya me ya neterwey gelr hatiye afirandin. Piraniya nivskarn Kurd li hlek xem xeyaln bav kaln me, dayk daprn me bi xeftanek n, li ser tepsiyeke zvn careke din ji me re pk dikin li hla din jiyana oreger tkoern Kurd, hv daxwazn wan di ber avn me re derbas dikin; ew ji bo me, drok byern berxwedan serhildann gel me bi awayek zelal, wek p slavn iyay Span didin xuyakirin. Ji nav rzn rok roman, gotar helbestn wan bihna evna welat difre ja kurdewariy j t. Ev opa nivskarn me, opeke gelek mafdar rewa ye. Heyan ew axa me ya proz di bin zor setema wan neyarn hov kot de dinale, her nivskar ku xame qelema xwe ji bo azad serbestiya gel Kurd ji mercn kolet ewsandin rizgarkirina axa Kurdistan ji vegirtin talan bi kar tne bi kar bne, ew r ku ji sng daykeke Kurd mhtiye, herdem l no helal e. Ev helwesta resen pet nana dilsoziya nivskarn me bi r daykan emeg bav kalan re ye.

2. Surit bedewiya Kurdistan.

Drketina ji welat jiyana li welatn biyan giranahiyeke taybet didin v mijar. Nivskarn Kurd herdem evndarn bedewiya Kurdistan bi her xeml xzn w ne. Ji kilk xameyn wan cja hungiv Srt, mot dims Tizyan t; mirov bawer dike, ku lsn tawan qulingan, hlnn kewan ahnan fzn xezal pezkoviyan ji iya zozann Kurdistan bi wan re hatine Ewropay dibne awa di br ramann wan de hevaltiya hrzan hestn wan dikin. Xumxuma ava emn Xbr Fert, emn Mrad Zab ticar ji guh nivskar Kurd li welatn biyan derneketiye. Tu dibj qey peln inarn Amed, beng spndarn Cizr zeytnn Efrn di ber grfann wan de dapokir wek hicban veart ne; ew bi bihna kullkn erfdn Qerejdax, hulma meyn Serhed zozann Feran - iqas sal j biborin - her serxo mest in.

3. Bandora and wjeya geln ewropay.

Civakn ewropay ku yn here pket li ser ry v zemn ne, b guman, w bi her away bandora xwe li nivskar wjeya kurd di v qad de bikin. Piraniya nivskarn Kurd herdem hevaltiya ramann njen, yn ji bona parastin gekirina nirxn mirovayet dikin. Sdwergirtin bandora afirner gelek rewa ye merc pketineke saxlem durist e. Helwesta here rast di v babet de ew e - wek bav kaln me gotine: Bide bistne, l xwe winda neke. B guman, w hin awarte hebin, l ew ne xem e.

4. Bandora surealzm li pexan helbesta kurd.

Ev opa huner wjey, ku di sala 1921an de li Ewropay, bi taybet li Fransay peyda b, di v dema daw de bi weyek ne pispor bandora xwe li pexan helbesta kurd dike. Suralzim, gava bi pispor awayek huner di wjey de b bi kar ann, dikare gelek qeeng bedew be. Di mtolog destann me yn gelr de j mirov gelek rast van hmanan t. L mixabin hin nivskarn me van hmanan bi pispor hostat bi kar nnin. Gava mirov rok gotarn hin nivskarn Kurd dixwne, dikeve w guman, ku wan ev nivsn xwe di kunn mar dpikan, ikeftn dw cinan, hr berqefn prhebokan de nivsandine. V op bi awayek negativ bandora xwe ne ten li naverok, l bel li teey helbest j kiriye. Hevokn berevaj, gotinn b mane, yan j bi ten xwediyn wan gotinan, maneyn wan dizanin, tn bikarann. Ev surealzm e yan i ye?! d nema t naskirin.

5. Bikaranna sttk rotzm di pexan helbest de.

Tev ku helbestvann me yn klask, li gor rewa xwe ya w dem, ev hman di sofzm de bi awayek pispor bi cih kirine di stran destann me yn gelr de bi weyek gelek payebilind nazik hatine bikarann, l nivskarn me - ji hin awarteyan pve - heya niha j nizanin, ka awa ev hman bi kar tn. Hin kes xwe li v der badidin, l bi avn girt gavan davjin ep rast vediwenin. Gelek batir e, em li bermaya xwe ya gelr vegerin, p xwe di v war de hinek serbor zana bikin di pey re li van deriyan bidin.

6. Helbesta kurd di i rew de ye bi k ve die?.

Di v dema daw de helbestavann Kurd bi temam dev ji helbesta klask berdane ji bil hin awarteyan bi piran wey azad bi kar tnin. Em bawer dikin pit demek w ti helbestvann klask d di qada kurmanciya bakur de nemnin; ew ku helbesta klask binivsne j, w wek kevoka li n ref xwe may l b temaekirin. Ez bi xwe ne dijmin helbesta azad im, helbesta azad j dikare gelek xwe bedew be. L bel helbest bi git divt di asteke bilind de bimne di xwe de wne nixn wjey hilgire. Helbesta azad di qada kurmanciya bakur de hn wek zarokan bi ser lingan neketiye. Sedemn v rew j ev in:

a - Bandora wjeya ewropay li wjeya Rojhilat di nav de wjeya kurd. Helbestvan d giranahiy ten dide ser naverok, ziman, tee, aheng mzkiya gotinan girng nabne. Ew herdem hesab wergerandin dike. Yan gava helbest hate wergerandin, divt dsa j bi nirx hja be. L bel helbestvan Kurd divt p hesab cemawer xwe pa y biyaniyan bike.

b - Helbestvan Kurd, ber ku li ser ziman xwe serdar be, dest bi nivsandina helbest dike. Em pir kesan dibnin, ber bikaribin pexan binivsin, hn ber ku rziman zanibin, helbestan dinivsin. L bel mirov ku bixwaze hesp kihl li meydan tirad bibezne, divt p siwarek jr serbor be.

c - Tinebna perwerdeya bi ziman kurd. Piraniya nivskarn me ziman xwe y kurd bi r dayk re mhtine ji hawrdora xwe hilanne, ew di ti xwendegeh dibistanan de nehatine perwerdekirin. Ji bil beek bik ji Kurdn baur, yn din hem bi zimann biyan hatine perwerdekirin. Di reweke wisa de, mirov l mat dimne, ku dsa j em ji hevdu hn ba fmdikin tdigihnin. L bel pir kesan j, derfet neketiye wan, di zarotiya xwe de ziman herma xwe hilnin; bi hesta nitimanperweriya xwe, di pey re, xwe hn ziman kirine. Ev be hevaln me, ji ber tinebna avdriy, hin caran dibin sedema tevlihev seriyn mezin.

d - Tinebna dezgeh rexnegirn wjey. K i dinivse belav dike, wisa dimne. Ev kmasiyeke gelek mezin e divt ev valah z were dagirtin. By rexnekirineke bi rk pk li gor nirx pvann wjey, pven di v war de ne gengaz e.

Astengn li ber gebna wjeya kurd:

Ji gebna rew pergala wjey re hin mercn din pwst in, ku hn heya niha nehatine bicihann , ji hla din ve, divt hin dezgeh saziyn n bne damezirandin. Ev merc i ne? i divt b avakirin?.

1. Xeleka xwendevann wjeya kurd hn gelek bik teng e:

iqas nivskar jr be berhemn hja biafirne, l gava xwendevan tine bin, ku wan berheman bixwnin, yan j hejmara wan gelek km be, hng ne wje ge dibe ne j daxwaza afirandin di dil nivskar de hildavje, ku berhemn hn xwetir pk xwendevanan bike. Sedemn v rew ji hla drok ve gelek in em nikarin li vir hemiyan bihejmrin. Hinek ji wan ev in:

a - Rya perwerdeya bi ziman zikmak li ber piraniya kurdan girt ye. Li seranser Kurdistan, ne ku ten r girt ye, l bel ten xwendina bi ziman kurd dibe sedema gelek seriyan mirov digihne kecexane zndanan. Bi ten li beek baur welt ev r heye. Li hin hermn Ewropay j ev r heye Kurd ji v destkevt, bi weyek pir bik sd werdigirin.

b - Nebaweriya hin kurdan bi and, ziman, wje kelepora xwe. Zor setema bi sedsalan propagandaya dijmin d di ser hinekan de baweriyeke wisa afirandiye, ku ne ziman kurd heye, ne j and wjeya kurd heye. Ji lew re, ew ser xwe bi titn ku tine ne qet nanin.

c - Rewa perebna Kurdistan pirbna zaravayn me bye sedem, ku heya niha hn zimanek yekgirt, bi yek wey tpan, peyda nebye. Du zaravayn me yn sereke hene, l her yek ji wan weyek din y tpan bi kar tne.

d - Hin dezgeh saz hene, ku ji aliy kurdan ve yan j li ser nav kurdan hatine avakirin, l ji ber bpilan ew nikarin rola xwe di qada wjey de wek ku pwst e bilzin.

2. Tinebna dezgeheke nawend ji bo ziman kurd:

Bi weyek sirut, away nivsandina ziman kurd bi tpn latn d ber bi standerdbn ve die. L hn j gelek kar xebat di v war de pwst e. Gelek pirsn rastnivs hene, ku divt bne areserkirin; ev j kar bar dezgeha nawend ya ziman kurd ye, ku hn j nehatiye avakirin.

3. Tinebna nirxandina wjey rexnegirn objektv:

iqas berhema nivskrek bi nirx hja be, l gava ji aliy rexnegiran ve di qada wjey de ney nirxandin bi rya medya, yan di kovar, rojname, radiyo televiziyonan de ji xwendevanan tevaya gel re ney pkkirin, w her nenaskir di quncik tar de bimne. Di v dema daw de hin bizavn balk di v war de hene.  

4. Pwendiya nivskar xwendevan:

Nivskar ji hla xwe de dixwaze berhema xwe bi ziman her bilind, bi gotinn here xwe, bi ramann here giran, bi her awa wazn wjey-huner bixemilne. B guman ew ji maf w ye, l divt hesab xwendevan xwe j bike herdem ji xwe bipirse, ka gelo w end xwendevan v berhema min bikaribin bixwnin j fm bikin. Bersiva Ev ne pirsgirka min e, bila xwendevan pirsgirka xwe areser bike ti car ne are derman e. Di bin bandora nivskarn biyan de, nivskar Kurd hin caran dixwaze - wek bav kaln me gotine - mirkn xwe bi qaz ordekn xelk re bifirne yan j lingn xwe li gor mitla xwe dirj nake.

5. Lawaziya bazar nawendn wjey (nfrastruktur):

Ten li bajarn mezin yn Ewropay - li cihn ku komelyn and yn Kurdan peyda dibin, mirov dikare rast berhemn wjey b; l dsa j ne herdem. Ji lew re, peydakirina berheman li ser alakiya kesdar dimne ne karek wisa hsan e. Pwst bi hin nawendan heye, ewn ku li wir her berhemeke apby peyda dibe, yan j dikare ji xwendevanan re peyda bike bigihne wan. Peydabna malpern nternt yn Kurdan d v bar j hinek sivik dikin.