Stranên me yên gelêrî  

Di nav çanda me ya gelêrî de stranên me yên kilasîk gelek balkêş in. Ew di warê wêjeyî û torevanî de jî pir giranbiha ne.  Çiqas em bi helbestvan û biwêjên xwe yên kilasîk serbilind in jî, lê gava em têne ser stranên me yên kilasîk, em dibînin, ku ew hên bêtir bi jiyana gel ve hatine stran. Mirovê Kurd aramiya giyanê xwe di kilasîkan de hên bêtir dibîne. Stranên me yên kilasîk bûne hêmanekî zor girîng ji kesdariya me ya neteweyî.

Ma gelo! Çima mirovên me ewqas ji kilasîkên xwe hezdikin? Ma çima ewqas kilasîk li xweşiya dilê wan tên? Ma çi di kilasîkan de heye?

Stranên sivik, bi hemû şêweyên xwe, çi yên sema û govendê û çi jî yên heneyê û şahiyan, giranahiya wan li ser awaz û ahengê ye û, bi giştî, ji bo demên şahiyê ne. Lê belê jiyana mirov ne bi tenê ji rojên şahiyan pêktê. Şîn û melûlî, xemgînî û dilşewatî hin aliyên din yên jiyanê ne. Ji hêla din ve, torevanî, bi hemû şêweyên xwe, wek pexşan, helbest, roman, çêrok û efsaneyan, ji berê û paşê de hevaltiya mirov kirine. Rewişt û tyabetmendiyên mirovan, wek evîndarî, qehremanî, pehlewanî, mêrxasî, payedarî, lehengî, çelengî, bedewî, camêrî, mirovhezî, mêvanperwerî û hwd. û hwd; li aliyê din, dexsî, hesûdî, xinizî, zikreşî, zordarî û her wisa ji rewişt  û xweseriyên negatîv jî, bi tu awayî ji jiyana mirovan nehatine qetandin û birîn.  Ew gelên ku azad û sefiraz in, xwedî dewlet û derfet in, ev hemû berhemên xwe di pirtûk û pirtûkxaneyan de parastine. Gelê me, ku ji mafên xwe yên rewa bêpar e, ji bilî çend berheman, her tiştên xwe yên din, di kilasîkên xwe de parastiye. Ji bona vê yekê mirovên me ji kilasîkên xwe gelek hezdikin. Ewên ku ji kilasîkan heznakin, yan tênagihînin û yan jî hên keys û derfet neketiye wan, ku li kilasîkan guhdar bikin û têbigihînin.

Rola kilasîkan di civata me de

Wek me li jor jî got, di kilasîkan de gelek aliyên jiyana me di nav mijarên destan û stranan de peyda dibin. Ji ber wê jî, rol û funksiyona kilasîkan jî gelek cuda û têvel e.  Emê li vir bi tenê hinekan ji wan bihejmêrin:

Çêrok, tore û helbest, niştimanperwerî, perwerde, mûzîk, hunera wênekêşî, hunera tiyatro û hwd.

Emê di vê gotarê de giranahiyê bidin ser mijara Çêrokê û carên din li ser babetên mayîn rawestin.

Çêrok: 

Wek tê zanîn, stranên me yên kilasîk li ser bingeha bûyerên ku rast qewimîne hatine afirandin. Lê belê - tevî ku li hêla din çêrok û efsaneyên me jî gelek navdar û balkêş in - kilasîkên me wisa hetine hûnan, ku ew wek çêrok jî gelek xweş tên guhdar kirin. Guhdar ji destpêkê heya bi dawiyê, ji bûyerên balkêş nayê birîn; nişkegavî û pirsgirêk rêya çêrokê dixemilînin. Wek nimûne, ka em strana Salihê Naso bînin bîra xwe û li hin perdeyên vê stranê ji aliyê çêrokê ve temaşe bikin.

Li gor strana gelêrî Salihê Naso bi xwe kurê mîrê Zirkiyan e. Ew ji xwe re li evîna dilê xwe digere. Lê ew naxwaze, ku tukes ji bo dewlemendiya malbata wan keça xwe bide wî û ne jî dixwaze ku tu keç di bin wê bandorê de ji wî hezbikin. Ew dixwaze tenê bi mêraniya xwe evîndara xwe bibîne. Ew mîna mirovekî xizan ji xwe re li nav êl û eşîran, li gund û bajaran digere, xwe bi navê „Salih lawê Nêsir“ dide naskirin. Salih pir digere û dawî rastî „Keja Gulîsor“ keça mîrê Ferxê Uzêriyan, Mîrê Palo tê û wê wek evîna dilê xwe hildibijêre. Ew êdî dest bi pilanê xwe dike û dixwaze bigihîne armancê.  Salih li oda bavê Kejê dibe qehwecî û hin caran jî wî dişînin standina xûkê (vêrgiyê). Ew her rojê qehwê ji Kejê re dibe û dixwaze wê ji nêz ve nasbike. Lê ew baş dizane, ku bi vî awayî nikare bala Kejê bikişîne ser xwe. Ji lew re, ew li hêviya bûyerekê ye, ku mêranî û qehremaniya xwe bide xuyakirin. Gava Qadirê Axê, bi heftê û pênc siwarên xwe ve tê û talana bavê Kejê dajo, tukes nikare wî rawestîne. Wê hîngê Salih li nav êlê ye, li civandina xûk û vêrgiyê ye. Gava ew tê û vê nûçeyê dibihîse, gelek şadibe û ji xwe re dibêje: Va ye, roja min hat. Ew diçe ba Kejê û dibêje: Ka tu şûr û mertala min, şûr û mertala Şamê ji dar deyne, ezê herim talana mala bavê te ji dest Qadirê Axê û heftê û pênc siwaran vegerînim. Bê guman, Kej vî tiştî ji „qehweciyê mala bavê xwe“ bawer nake. Li vir diyalogeke gelek xweş, mîna ya ser sehna tiyatro di navbera herdu evîndaran de dest pêdike. Dawî Kej dibîne, ku Salih di gotinên xwe de gelek bi biryar e, radibe jêre dibêje: Va ye ji te re şûr û mertal. Gava te talan vegerand, hîngê ezê devê te têxim navbera cotê memikan û te mîna zarokekî şeşmeheyî bimêjînim. Bi vî awayî soz û biryara dawiyê dide Salihê Naso. Hîngê Salih xwe bi Kejê dide naskirin, ku ew kî ye:

Lê lê Kejê, gulîsorê, gulîşeşê

Ez ne Salih lawê Nêsir im !  

Hatime qehwê ji bavê te re bikelînim !

Ji min re dibêjin: Salihê Naso, kekê Fatê, gurê sebatê

Ez ji guran gurekî devbixwîn im !

Ez ji teyr û tilûran bazi im, şahîn im !

Refê gageçînan ji pêşiya xwe difirînim !

Yên xirab rast û çep dihêlim, ya bi dilê xwe ji nav dibijêrim, diecbînim !

Ez salê carekê peymana xwe bi heft dewletan re datînim !

Li dawiyê, ya xwe bi ser ya giştan dixînim !

Salih ji bo vegerandina talanê berê xwe dide kuntara çiyan. Ew û bi dengekî li siwarên Qadirê Axê dike gazî û dibêje, divêt hûn hemî hespên xwe jî teve talanê bikin û bi ser xwediyan de vegerînin. Siwar dengê Salihê Naso nasdikin, berê diranên kher yekî ji wan di beriya Salihê Naso de ne, û êdî ew ji Qadirê Axê re dibêjin, divêt ew li ber Salihê Naso bigerin, belkî bi tenê hespê Qadir ji wî re bihêle. Salih 75 siwaran bi peyatî bi Qadirê Axê re dişîne û hespên wan jî bi talanê re vedigerîne mala bavê Kejê. Gava Keja Gulîsor dibîne, ku bi rastî Salihê Naso talan vegerand, ew keç û bûkên gund dicivîne, di devê kulek û pencereyan de ji wî re dikin lîlî. Bi vê bûyerê Salih çavên Kejê tijî dike û evîndariya wan dest pêdike. Salih dîsa di nav gel de xwe nade xuyakirin, ku ew kurê kê ye. Ji wî re malbat ne girîng e. Di diyaloga xwe de, gava şûr û mertal ji Kejê xwestibû, xwe bi wê dabû naskirin.

Salih Kejê direvîne û bi rê ve rastî oba Hesen Begê tê. Lê ew nizane, ku Hesen Beg ji çend salan de dixwaze Kejê ji xwe re bîne û bavê Kejê wê nade wî. Gava Hesen Beg dibîne, ku nêçîra wî bi xwe hate mala wî, ew li ser xwarinê, bi îxanetî, bi piraniya peyayên xwe, dest û pêyên Salihê Naso girêdide û dixwaze Kejê ji xwe re bike bermalî. Lê belê Kej fedakariyê dike û nahêle, ku Hesen Beg nêzîkî wê bibe. Ew xencerê dixe destekî xwe û şûşê jehrê dixe destê din û dibêje: Kî  ber bi min ve bê, ezê xwe bikujim. Gava Hesen Beg di tariya şevê de li hember Kejê di xew ve diçe, Salih xwe ji nobetdaran rizgar dike, tê bi destê Kejê digire û ji nav oba Hesen Begê bi dûr dikevin. Ew digihînin Geliyê Xiştamê, cihê diz û keleşan. Salih li vir dixwaze careke din mêraniya xwe ji Kejê re bide xuyakirin û dixwaze bizanibe, ka Hesen Begê dest avêtiye wê an na. Ew ji wê re dibêje: Ka tu hinekê kaba xwe deynê erdê, ezê serê xwe bidim ser çoga te û hinekê xew bikim. Kej ji vê yekê mat dimîne û dibêje: Ev der cihê diz û keleşan e, ma te tu cih ji vir baştir nedîtin, ku tu razî!?. Lê belê Salih ji xwe gelek bawer e û wisa serê xwe datîne ser çoga Kejê. Gava Salih dikeve xew, ji nişkan ve, diwanzdeh diz û keleş wan çarmedor dipêçin. Kej Salih ji xewê radike û dibêje: Fermo! Te bi ya min nekir, va ye em dîsa ketin xefikê. Salih ji xewê radibe, şûr û mertala xwe dike dest xwe û ji Kejê hinekê bi dûr dikeve. Keleş dora Kejê digirin, lê ew ji wan tika dike, ku ew tenê bi dengekî bang vî “mirovê bê qîret” bike. Ew gazî Salihê Naso dike û dibêje:

Tu çawan evîndara xwe di destê diz û keleşan de dihêlî? Ma ev ji rewiştên mêran e?

Lê belê Salih dixwaze bizanibe, ku Hesen Begê dest avêtiye Kejê an na û li wê vedigerîne:

Ezê çi bikim mastê ku xelkê qeymaq di ser re xwariye û di bin re ji min re herimandiye!.

Wê hîngê Kej di mebesta wî digihîne û dibêje: Tu were ez çawan ji dayîka xwe bûme, hîna wisa me. Wê gavê Salihê Naso, wek şervanekî bêhempa, êrişê tîne ser diz û keleşan. Ew ji diwanzdan heyştan dikuje û çarên mayîn bi birînên xedar ji ber wî bazdidin. Piştî vê bûyerê, êdî ji Kejê re tu nîşanên din ne pêwîst in. Salih bi tamamî evîna wê qezenc dike.

Em naxwazin di vê gotarê de rêya Salihê Naso û Keja Gulîsor di nav oba Husên Axa re heya bi dawiyê bişopînin. Li cihê wê emê li ser hin xaleyan rawestin, ku ew gelek balkêş in.

Strana Salihê Naso bi helbest û mûzîk tê gotin. Tevî ku me rola helbest û mûzîkê da aliyekî jî, em dibînin, ku ev strana gelêrî ji aliyê çêrokê ve jî gelek bi nirx û giranbiha ye.

Salih kesdariya xwe veşartiye û dixwaze, bêyî bandora malbat û dewlemendiyê, evîna xwe bi mêranî û qehremaniya xwe qezenc bike. Ev bala guhdaran gelek dikişîne û mirov dixwaze bibîne, wê çawa Salih pilanê xwe bi cih bîne. Ewê çawa ji „qehweciyê mala bavê Kejê“ bibe evîndarê wê. Stranbêj ajotina talanê dixe nava mijarê û bi vî awayî, ji nişkan ve, rewşeke nû peyda dibe. Ew talanê vedigerîne, lê belê, bi vê yekê, dilê Kejê talan dike. 

Stranbêj, piştî ku Salih û Kejê li pêşiya me dike evîndar, wan her carê dixe rewşeke teng û dîsa wan rizgar dike. Bi peyvên xweş û guhartina sehneyna bûyeran, nahêle ku bihna me teng bibe. Bi vajayî wê, guhdar her dixwaze bizanibe, ka piştî  her bûyerê wê çi peyda bibe?

Bi derbasbûna bûyeran, stranbêj dilê me jî bi temamî qezenc dike û me dike dilxwazên evîndarî û qehremaniyê. Armanca stranbêj jî ev bi xwe ye. Ew dixwaze baweriyê bide mirovê Kurd û wî hînî evîndarî, qehremanî, payedarî û serfiraziyê bike. Stranên mîna vê ji bav û kalan de, ji dayîk û dapîran de, herdem ji nifşên nû re hatine gotin û wisa bi van nirxan kesdariya me pêkhatiye; qehremanên stranên me yên gelêrî ji me re bûne îdol. Divêt em van stranan mîna tembî û şîretên dayîk û bavan têbigihînin.

Gava em vê stranê bi yên gelên din re didin ber hev, em dibînin, ku hêmanên evîndarî (amoros) û qehremanî (heroic) bi hevdu ve kîp hatine girêdan. Di torevaniya cîhanî de ev şêwe gelek şareza û navdar e.

Gava em rola mûzîk û helbestê jî bidin ber çavan, emê bibînin, ku stran digihîne tenga helperçeyên opera yan jî operêtên ewropayî. Bi xwe, di van stranan de jî, her tiştek bi mûzîk û stran tê pêşkêş kirin.

çapkirin