Taybetmendiyên Helbestên Seyda Cegerxwîn

Mustefa Reşîd, Homburg

Destpêk:

Bê guman emê nikaribin di navbera çend xulekan de lêkolîneke hêja li helbestvaniya Seyda Cegerxwîn bikin. Nirxandina bêtirî heyşt dîwanên wî bi çend gotinên bi lez pêk nayê. Da ku em ji çarçewa gotarekê dernekevin, emê tenê awireke kurt li hin aliyên helbestvaniya Seyda Cegerxwîn bidin.

Seyda Cegerxwîn bi gelemperî helbestên pîvayî nivîsandine. Hin helbestên wî yên azad hene, lê li gor yên pîvayî beşekî gelek biçûk e. Cudahiya helbesta pîvayî ji ya azad ew e, ku ya pîvayî bêtir bi mûzîkê ve girêdayî ye û her helbestek bi ahengiyeke taybet heya dawiyê berdewam dibe. Ev ahengî bi hejmara kîtan û qafiyeyê tê çespandin û pêşkêşkirin. Rewşa helbestvanê ku helbestên pîvayî dinivîsîne wek rewşa lîstikvanê ku li ser qeşayê semayê dike ye. Çawa ku lîstikvanê li ser qeşayê dikare her liv û çivekê bide xwe, lê bi mercê ku xwe hergav li ser lingan ragire û ji terazûya xwe nekeve, helbestvanê ku helbesta pîvayî jî dinivîsîne, dikare her tiştekî bêje, lê bi mercê ku ahengiya ji xwe re hilbijartiye biparêze; ew jî ji hejmara kîtên malikan û qafiyeyê pêk tê. Ev bingeh e. Ji bilî vê, ew jî wek lîstikvanê li ser qeşayê, çiqas bikaribe hunera xwe bide xuyakirin, ewqas jî serkeftîtir e.

Di vê nivîsa xwe de, tenê em dixwazin hin taybetmendiyên helbestvaniya Seyda Cegerxwîn bînin ber çavan.

1. Helbestên Seyda ji aliyê dirûv û forma malikan ve bi gelek şêweyan hatine hûnandin. Seyda Cegerxwîn di ristina helbestên xwe de hin teknîkên taybetî bi kar anîne, ku hinek ji wan ev in:

a)   Yek bi yek: Du malikên ku hejmara kîtên wan wek hev û malika didoyê wek qafiye hatiye girtin, ku heya dawiya helbestê ew qafiye dimîne.

 Nimûne:

 Welatê min tu wî bûka cîhan î       

Hemî bax û bihuşt û mêrg û kanî

Şepal û şeng û şox û nau û gewr î     

Gelek şêrîn û rind û pir ciwan î

Serî taca Selahedînê Kurd î       

Enî roj e di birca asîmanî

Du birhên te kevanê Rustemê Zal

Du zulfên te ji tîrên qehremanî

 _ _ _ _   _ _ _ _   _ _ _                _ _ _ _   _ _ _ _   _ _ _

11                                                                  11

/ /o/o/o  //o/o/o  //o/o                mefaîlun mefaîlun feûlun

 b)     Yek bi yek: Yek û du li hev tên û di pey re qafiye tê guhertin.

 Nimûne:

 Rê û rê ez têm, çiya tev bi dar       _ _ _  _  _   _ _  _  _  _      10

Hewran girtibûn newal û nizar          _ _  _ _ _   _ _ _  _ _          10

                                                                  5                 5

Te digo qey diçim peravên ava

Dinyake şevreş roj çûbû ava

 
Pîşê min çi bû li ser van çiya

Vîna Kurdistan kirbûm eşqiya

Min li xortên Kurd tim dikir hawar

Ji ser xwe rakin vî darê kevnar

c)    Du bi du : Du malikên ku hejmara kîtên wan wek hev û herdu malik bi qafiye hevdu digirin. Du malikên pişt wan jî wisa, lê bi qafiyeyeke din û wisa heya dawiya helbestê.

     Nimûne:

Ev zenara erebî

Ku li Cizîrê dibî

            Ne pişteke çarta ye

            Ne bendeke bada ye

Zencîrek e ji hasin

Ew davêjin milê min

            Da min ji qurm ve rakin

            Qada min jî leva kin

d)    Du bi du: Her çar malik bi yek qafiyeyê û wisa her piştî çar malikan qafiye tê guhertin heya dawiya helbestê. Lê hejmara kîtan di hemiya de bi qasî hev in.

    Nimûne:

Nalînek tê guhê min, lê winda û nihan e            _ _ _  _  _ _ _, _  _ _ _  _ _ _ 14

Agir berda dilê min, tev bû pêt û dixan e                       7                       7

Barek da ser milê min, lê barekî giran e

Dane ser hev kulên min, hemî derd û bela ne

Dengê kê ye dinalî, nalenala welat e

Dikî gazî, dikalî, rabin çaxê xebat e

Kurd û Zaz û Celalî, tevde çêkin civat e

Kes xwe nedin vî alî, îro roja felat e

Xortên Kurdan şiyar bûn, gih nadin van nemerdan

……                       

e)   Du malik bi du malik, kîtên hemû malikan bi qasî hev, malika didoyê û ya çarê xwedî yek qafiyeyê ne. Qafiye heya dawiya helbestê dimîne.

Nimûne:

DERDÊ MIN KÛR E

Derdê min kûr e, wek çemê Aras                                    (10)

Leşkerê xem her wek şahê Ebas

                        Di rêça te de me dane kuştin

                        Gelek çeleng û fêris û mêrxas

Jar û gerdenxwar, tev mane bindest

Hezar Ristem û egîd û gernas

            Diwazde emaret me kirne wêran

            Ketin bin lingên Selîn û Îlqas

XWEDIYÊ MIRIYAN KOR E

Bextê me reş e, qirdê me kor e                                    (10)                       

Em tim li jêr in, dijmin li jor e

                        Darika jîna me hişk û bê ber

                        Xaniyê dijmin bilind û ê me her gor e            (12)

Em şal û qumaşê xwe didin biha-kêm                                    (12)

Kiras, çapan û derpê naşor e

                        Rast e dibêjin: Geyayê hewşê tal e

                        Lê nizanin ku şekirê dijmin şor e                        (11)

f)     Du malik bi du malik, kîtên hemû malikan bi qasî hev, malika yekê û ya didoyê wek hev û ya sisêyê û çarê wek hev. Qafiyeya herdu cotên malikan heya dawiya helbestê dimîne. Qafiye ji tîpên yek cihderkê.

Nimûne:

Eger pîr û eger mîr û eger beg                                 (4+4+3)

Çi Eyûbî, çi Merwanî, çi Bermek

                      Hemî çûne, belê em mane nêçîr

                      Ji xwe dijmin li pey me her wekî seg

Dijîn em her li ser şax û zinaran

Kevir balîf e bo me, qad e doşek

                      Bi lêdan geh, bi kuştin geh bi talan

                      Li çolan em dibazin hacî legleg

g)    Du malik bi du malik, malikên yek û du bi yek qafiyeyê û yên sê û çar jî wek hev, lê ji yên yek û du cuda. Çar malikên din dîsa wisa, lê bi qafiyeyên din.

Nimûne:

Ey Kurd tu çima wisan dinalî                                    (10)

Axîn û keser ji herdu alî

                        Bextê reş e ji rengê bilbil

                        Herdem digerî li xunçeya gul

Doza te gulek ne wek gula ye

Lewra te li pêşî bilbila ye

                        Bexçê ku li nav e ew gula zer

                        Bazên du belek li ser dikin şer

h)    Du malik bi du malik, kîtên hemû malikan bi qasî hev, malika çarê qafiye ye û  heya dawiya helbestê dimîne.

Nimûne:

Ey suxteyê bê nav û deng                                    (8)

Dijmin li ser balafir e

                        Pir leşker û top û tiveng

                        Seyda ew e, ew mahir e

Sed sal in ev Zeyd û Emîr

Ceng e digel rîşa melê

                        Mertal di dest wan de bihuşt

                        Gurzê di dest wan agir e

Şêxê ku tac û teylesan

Wergirtiye rengê Xidir

                        Rûniştiye l’Birca Belek

                        Şahê Ecem şeh Nadir e

i)      Du malik bi du malik, kîtên hemû malikan bi qasî hev, malika çarê serdor e û  heya dawiya helbestê tê dubarekirin.(DIBISTAN)

Nimûne:

Her çar xêzên Kurdistan                        (7)

Hemî çiya û zozan

Tijî piling û şêr in

Bijî, bijî Kurdistan

Ez bi çûk im dixwînim

Zilma dijmin dibînim

Bi kuştin û bi ferman

Bijî, bijî Kurdistan

j)     Du malik bi du malikan. Malikên yek û du li hev tên, lê di pey re tên guhertin. Malika sisêyê dibe qafiye û heya dawiye dimîne. Malika çarê dibe serdor.

Nimûne:

(KURDO MARŞ)

Tev tev rabin, îro bû şer                                    (8)

Ev ev roja ceng û tevger

                        Tevde rabin kom û leşker            (8)

                        Haydê kurdo, marş, marş

Bes bes, tevde rabin wek mêr

Herkes pevre rabin weke şêr

                        Tevde rabin dest bi xençer

                        Haydê kurdo, marş, marş

k)   Du malik bi du malik. Malikên yek û sê li hev tên. Malikên dido û çar wek serdor tên dubarekirin.(TEV EGÎD Û PEHLEWAN).

Nimûne:

Em Kurd in, Kurd in, Kurd in             (7)

            Welatê me Kurdistan                        (7)

Mêr û gernas û merd in

            Tev egîd û pehlewan

Roja cengê em şêr in

            Welatê me Kurdistan

Xwedanê tac û zêr in

            Tev egîd û pehlewan

l)      Du malik dirêj li hember çar malikên kin. Du malikên dirêj li hev tên. Ji çar malikên kin jî dido li hev tên û ya çaremîn li yên dirêj tê.(HERNE WAI)

Nimûne:

Bê welat, bê felat em çi ne kurdino                        (3+3+3+3) = 12           

Bê civat, bê xebat em çi ne kurdino

                                    Bê xelîc û bê ferat            (3+3) = 6

                                    Bê Cizîr û bê Xelat

                                    Bê sera û bê kelat

                                    Em çi ne kurdino

Tîp û kom ku nebin em çi ne bê ewa

Tang û top ku nebin em çi ne bê ewa

                                    Tîp û kom kewt û geş

                                    Tang û top bidne pêş

                                    Va ye dijmin revî

                                    Herne wa, herne wa

m)  Sê malik bi du malik, hejmara kîtan wek hev. Sê malikên pêşî mîna hev, du malikên din mîna hev. Di pey re qafiyeya sêmalikan tê guhertin, lê ya dumalikan heya dawiya helbestê wek xwe dimîne. (OLA ME XORTAN).

Nimûne:

Em welatê xwe nadin bi Berlîn                        (5+5)

Deşt û latên xwe em nadin bi Çîn

Welatê me ye bilind e, şêrîn

                                    Ola ,e xortan miletperestî

                                    Ji me dûr dixî xwarî û sistî

Îro namûs e, rabin ey milet

Doza xwe bikin bi dîn û dewlet

Welatê me ye, xweş bûye cenet

                                    Ola ,e xortan miletperestî

                                    Ji me dûr dixî xwarî û mestî

n)    Sê malik li hember sê malikan. Her sê malik li hev tên. Kîtên tevan bi qasî hev.

Nimûne:

KOMA MILETAN

Welatê kurdan tev xêr û bêr e                        (5+5) = 10

Hemî maden e, tev zîv û zêr e

Lê ci bikim îro maye j’xelkê re

                        Welatê kurdan hemî çîmen e

                        Egîd û şêr û piling tê hene

                        Hemî heval û pismamên me ne

o)   Çar malik li hember çar malikan, kît gişt mîna hev. Malikên yek û du wek hev, pênc û şeş wek hev, sê û heft azad, çar û heyşt heya dawiya helbestê mîna hev (HEY FELEK).

Nimûne:

Hey felek felek, hey zalim felek             (5+5)

Ka ew Kurdistan, ka bircên belek

Min navê cinet, ji te bi minet

Serbest û aza, va çûm cihenem

                        Te mal neda me, ka hec û zekat

                        Min jî qet navê ev sewm û selat

                        Bendên qanûna te tev çirandin

                        Ka sozên te wek isbet-il-imem

p)   Çar malik li hember çar malikan. Kîtên çar malikên pêşî wek hev û kîtên sê malikên din wek hev, ya dawiyê cuda, lê ne bi qasî çarên pêşî. Qafiyeya çar malikên pêşî tê guhertin û çar malikên din tenê wek serdor tên dubarekirin

Nimûne:

(ROJA XWENDEVANA)

Îro roja xwendevana                        Kurdên hêja xortên zana            (8 + 8)

Roja mêran, roja şêran                  Roja kurd û pehlewana

            Doza me serxwebûn            Yekîtî û pêşveçûn                        (6 + 6)            SERDOR

            Bilindî û zanebûn            Rabin ser xwe kurdino            (6 + 7)

q)   Her pênc malik bi hev re. Çar li hev tên, ya pêncê heya dawiya helbestê wek qafiye dimîne.(Pêncika min û Zibêrê Kurd).

Nimûne:

Ey şehê alîcenab, wey hakim û bextiyarê kurd

Wey Şerefxanê cihan, wey bingehê hawarê kurd

Kawisê zêrînkulah, wey Ristemê serkarê kurd

Serwerê alîcenabê qewmê kurd xemxwarê kurd

Baisê fexrê gerohê miletê xembarê kurd

Kurd perîşan maye îro têk de bûn serqot û rot

Dijmin ew dane ber hev dil bi ateş wan disot

Têk li ber topan biriştin kal û xort û bûk û dot

Ger dipirsî tu li halê miletê meqhûrê xot

Horî bedbext û xiflet girt û dil hoşarê kurd

… ...   
..….

r)     Her şeş malik bi hev re. Nîvmalik li hev tên. Nîvmalika heftê wek serdor tê dubarekirin. (NÛROJA KEYO, Dîwan I, r. 74)

Seyda di helbestên xwe de malikên çar kît bi çar kîtan heya yên panzdeh kît bi panzdeh kîtan bi kar anîne.

            HELBESTAK (Ronak, IV, 164)

            Ebrû şevê                             - - - -            4

                        Şêrîn devê                            - - - -  4

                                    Lêv hinguvê                        - - - -  4

                                                Xanim                                      - -  2

Ez nexweş im                                - - - -  4

            Ne serxweş im             - - - -  4

                        Derî veke                            - - - -  4

                                    Canim                                      - -  2

Mixabin pir caran di awayê nivîsandinê de nîv-malik û malik ji hev nehatine cudakirin û ji ber wê pir caran - wek nimûne, malikên heft kît bi heft kîtan, bi awayê çardeh bi çardehan hatine nivîsandin. Li vir diviyabû nîvmalik bihatana xuyakirin.

Lê belê, helbestên Seyda Cegerxwîn ne hergav bi malikên ku hejmara kîtên herdu aliyan mîna hev hatine ristin. Bi gotineke din, gelek helbest hene, ku şeş bi pênc, heft bi şeş, heyşt bi heft û herwisa hatine hûnandin. Ka em wek nimûne, bala xwe bidin helbesta “Kurdistan” û ya “Baxê Şehbalê Perî” yên di dîwana çaran de.

                        Kurdistan

            Bilind e bejn û bala te                                       = 8

                                    Li ser taca te esman e                                    = 8

Kitanek rengsipî daye

                                    Serê Zozan û Sîpane

            Li jorê kanî û cobar

                                    Wekû hêstir dibarin xweş

            Lê jêrê te dibînim ez

                                    Bihuşt û bax û bistane

            Kirasek etlezîn kesk e

                                    Bi rengê roje nexşîn e

            Li bejna te dibênim xweş

                                    Bi surme şal û mîtan e

            Çi rengşêrîn e yara min

                                    Şepal û nazik û şox e

            Ferat û Diclê û Xabor

                                    Bi ser bejnê de berdane

            ……

Ev helbest tev heyşt kît bi heyşt kîtan e.

Baxê Şehbalê Perî

            Nazika min hate xwarê                         = 8

                                    Daye hundir şewq û tav                   = 7

            Xanî dagirtî ji bînê

                                    Nêrgiz û misk û gulav

            Bû bihuşt û mêrg û gulşen

                                    Çîçek û gul pişkuvîn

            Baxê Şebalê Pêrî bû

                                    Padîşah im ez di nav

            Dame destê gewr û nazik

                                    Ku bi germî min guvaşt

            Herdu çavan tîr reşandin

                                    Sorelêvan kir silav

            Min di ber sînga xwe de

                                    Anî serî berdaye ser

            Ez bi çavan lê dinêrim

                                    Bejn û bala pir zirav

            Sihrebaz in herdu çavên

                                    Reşbelek awir vedan

            Rû wekî berfa zinaran

                                    Bisk li hawîr bûne dav

Lê belê, ev helbest tev heyşt bi heft kîtan e.

2. Ji aliyê ahengî û mûzîk ve.

Ji ber ku piraniya helbestên Seyda Cegerxwîn pîvayî ne, ew gelek bi aheng in. Mirov dikare piraniya wan bi qeyd û awaz bêje. Her û her, hinek ji wan wek stran û hinek jî wek sirûd hatine nivîsandin. Gava em dest bi xwendina vê helbesta wî, ya ku bi zarê soranî hatiye nivîsandin dikin, yekser tê xuyakirin, ku ew sirûd e:

            Ey welatem, pût û latem,

pîrî xemgînê te me

            Rencberê lawanî tû me,

peykê mizgînê te me

 
            Gerçî kurdît pêm delên bê

dîn û gawir pêm xweş e

            Dîn û îmanim tiwî, men

dîn û bê dînê te me

            Em perîşanî û zilet,

têk le îşqê tû exûm

Pêm delên em şêt û dîn e,

rast e men dînê te me

Bixwe, wî jî ev helbest di dîwana yekem de xistiye nav beşê MARŞ Û XWEŞXWANAN

Çiqas ev helbesta ji bo bibîranîna Pêşewa Qazî Mihemed di dîwana diwem (Sewra Azadî) de ketibe nav beşê tevayî jî, lê gava mirov wê dixwîne, yekser ahenga sirûdê têde dibîne:

            Xakî Kurdistan bi qurban

                                    Pir ciwan û paqij î

            Xwîn rijandin pir kurên te

                                    Wa li her alî rijî

            Miletê Kurd ta ku sax e

                                    Ew ji vê rê nagerî

                        Aferî, aferî

                        Aferî Qazî Mihemed aferî

Gelek helbestên Seyda Cegerxwîn ji aliyê dengbêjên Kurdistanê ve wek stran têne gotin û wisa dîwanên wî bûne kaniya stranên pir dengbêjan. Gelek helbestên din jî hene, ku ew bi ristin, ahengî û mûzîkiya xwe stran in, lê hên ti dengbêjên me ew negotine. Wek nimûne, helbesta “Pir xweş e, pir xweş e, ev dinya pir xweş e (Ronak, r. 131)” wek stan hatiye ristin, lê mixabin heya niha jî ti kesî ew bi stran negotiye.

4. Kilasîkiya Cegerxwîn

Bê guman, Seyda Cegerxwîn helbestên azad jî nivîsandine, lê bi gelemperî helbestê wî pîvayî ne; ew di vî warî de li ser şopa helbestvanên me yên kilasîk çûye. Wî hin helbest, bi mebest, mîna yên kilasîkên me Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî nivîsandine. Kî helbesta wî ya bi sernivîsa „Dil ji min bir“ bixwîne, yekser dizane, ku Seyda dixwaze bi vê helbesta xwe Melayê Cizîrî bi bîr bîne û vejîne:

Nimûne I:

Melayê Cizîrî dibêjê:

            Şox û şengê, zuhrerengê                   Dil ji min bir, dil ji min

            Awirên heybetpilingê                          Dil ji min bir, dil ji min

            Wê şepalê, miskexalê                       Dîmdurê, gerden şemalê

            Cebheta biskan sema lê                   Dil ji min bir, dil ji min

            Zulf û xalan, nûn û dalan                   Wan ji min dil bir bi talan

            Goşehê qewsê hîlalan                       Dil ji min bir, dil ji min

            Dîm nedîrê, bo ebîrê                          Xemrî û geyso herîrê

            Sîne kir amancî tîrê                            Dil ji min bir, dil ji min

            Sur şêrînê, nazenînê                          Kuştim û nakit yeqînê

            Wê bi çengala evînê                          Dil ji min bir, dil ji min

            Fetl û taban da xuraban                    Ebleq û cohtê şebaban

            Dame ber penç û kulaban                Dil ji min bir, dil ji min

Ya Cegerxwîn DIL JI MIN BIR:

            Kaniya ava heyatê                             Şeker û qend û nebatê

            Wey li ser çavên me hatê                  Dil ji min bir, ahî dil

            Rû ji rojê, rengê dojê                          Dûriya wê dil disojê

            Min ku dîtî ew bi rojê                          Dil ji min bir, ahî dil

            Pir şêrînê, nazenînê                           Kuştime wê ez bi dînê

            Dêm ji şana hinguvînê                       Dil ji min bir, ahî dil

            Şox û şengê, gul ji rengê                  Xûrxwerê, Teymûrî lengê

            Dame ber top û tivengê                    Dil ji min bir, ahî dil

            Wê delalê, dil li balê                         Serwebejnê, gul ji xalê

            Ebrûwên wek nûn û dalê                  Dil ji min bir, ahî dil

            Nimûne II:

Helbesta Seyda Cegerxîn: DI SER ÇAVÊN ME RE HATÎ li hember helbesta Melayê Cizîrî ya bi nav û deng SEBAHÛLXEYRÎ YA XANIM ( yan jî helbesta Seyda ya bi sernivîsa: TU ZANÎ MA ÇI DERMAN E, Ronak, r. 179).

            Tu hatî lêvşirîna min                                        Sebahûlxeyrî xanê min 

            Evîn û dilvirîna min                                          Şehî şêrîn zebanê min

            Were xweş ke birîna min                                Tu wî rûh û rewanê min

                        Di ser çavên me re hatî                              Bibit qurban te canê min

            Bi xelm û xêz tu wek Zîn î                             Heyat û raheta canim

            Şepal û şeng û şêrîn î                                   Sebahûlxeyrî ya xanim

            Ji daxwazê re dûrbîn î                                   Were bînahiya çehvan

                        Bi dîdarê pet û lat î                                               Bibînim bejn û balayê

            Bi dîdara xwe pir rind î

            Birû heyv û şeker xend î

            Di vê rê de hunermend î

                        Bi bejna xwe tu şemşat î

Em bixwazin nexwazin, helbesta pîvayî hebestvan bi aheng û qafiyeyê girêdide. Ev rastiya han helbestvan neçar dike, ku hin caran ji bo ku aheng û qafiye bê parastin, hin peyvên ku ji bi naverokê re naguncin bi kar bîne, yan jî mirov dide pêy aheng û qafiyeyê û zorê li naverokê dike. Ka em bala xwe bidin vê helbesta Seyda:

Dezgirtiya Xortan (Dîwana Yekem)

Gava di vê helbestê de “Kurd û Zaz û Celalî” tê gotin, di naverokê arîseyeke mezin derdikeve; wek ku “Zaz û Celalî” ne Kurd bin, tê fêhmkirin.

3. Cegerxwîn û evîndarî

Di her dîwaneke seyda Cegerxwîn de beşek li ser evîndariyê jî heye. Tiştê ku bala me dikişe, ew e, ku Seyda Cegerxwîn bi awayekî gelek vekirî û nûjen li ser evîndariyê dinivîsîne. Piştî ewqas sal, piştî ku hejmareke mezin ji kurdan hên ji nîveka sedsala bîstan de li Ewropayê jî dijîn û gelek kes ji wan hespê xwe di qada helbestvaniyê de dibezînin, lê dîsa jî kesek di warê helbesta evîndariyê de nikare avê li destên Seyda bike. Bi rastî mirov mat dimîne, çawa hên di nîvê pêşîn yê sedsala bîstan de, ku Seyda ji hawîrdoreke oldar hatiye û bi vî awayê nûjen li ser evîndariyê dibêje. Emê hin nimûneyan bidin:

Nimûne I