Çend gotin li ser nîşana ayendê.

Mustefa Reşîd

Bi dîtina me awayê bikaranîn û nivîsandina nîşana dema ayendê(paşerojê) di vekîtê de hên nehatiye standardkirin. Daku em vê mijarê ronahî bikin, ka em wek nimûne bêjin: „Azad dike biçe Wanê“. Ev hevoka me di ayendê de bi gelek şêweyan tê bikaranîn û nivîsandin:

1) Azadê biçe Wanê

2) Azad ê biçe Wanê

3- Azad dê biçe Wanê

4) Azad yê biçe Wanê

5) Azad wê biçe Wanê.

Bi rastî jî mirov di pexşanê de rastî van hemû şêweyan tê. Em dikarin bêjin, ku hema naveroka hevokên (1) heya (5) mîna hev e û xwendevan, yan jî guhdar ji van hevokan yek wateyê têdigihîne; ew jî ew e, ku „Azad dike di dema ayendê de biçe Wanê“. Gelo kîjan hevok ji bo zimanê standard ya here baş e?. Em niha dixwazin li bersiva vê pirsê hinekê bikolin. Di hevoka (1) de nîşana ayendê bi navdêr ve hatiye nivîsandin û di hevokên (2) heya (5) de ev nîşana ayendê wek bêjeyeke serbixwe hatiye nivîsandin. Cudahiya hevokên (3) heya (5) ji ya (2) ew e, ku tîpeke dengdar (di hevoka sisiyan de tîpa „d“) yan jî nîvdengdêr (di hevoka çaran de tîpa „y“, di hevoka pêncan de tîpa „w“) ketiye pêşiya nîşana ayendê. Sedema bikaranîna tîpekê di pêşiya dengdêra „ê“ de (nîşana ayendê) ew e, ku di zimanê me de bêjeyên bi dengdêran dest pêdikin - ji bilî dengdêra „a“ - gelek kêm in û Kurd bi gelemperî (em bi mecazî dibêjin) ji vê yekê direvin. Ji lew re, gava em li mijara nivîsandina tîpekê di pêşiya „ê“ de, wek pirs û mijareke cihê temaşe bikin û wê niha bidin aliyekî, hîngê hevokên (2) heya (5) di wî warî de mîna hev in, ku nîşana dema ayendê wek bêjeyeke serbixwe hatiye nivîsandin. Loma em dixwazin gengeşiya xwe tenê li ser pirsa „gelo divêt nîşana ayendê bi navdêr ve yan serbixwe bê nivîsandin?“ bikin. Ji ber wê, emê tenê hevokên (1) û (2) bi hev re bipîvin û bidin hember hev.

Ka em pêşî herdu hevokan li gor kîtan binivîsînin:

1) A-za-dê bi-çe Wa-nê.

2) A-zad ê bi-çe Wa-nê.

Bê guman, herdu hevok di ahengiyê de jî gelek ji hev cuda ne. Hevoka pêşîn nerm derbas dibe û dengê tîpa „ê“(nîşana ayendê) ji tîpên din nayê cudakirin, lê di hevoka (2) de em piştî bêjeya „Azad“ hinekê radiwestin û dengdariyeke bêtir didin tîpa „ê“. Di herdu hevokan de jî kît nayên şikestin; ev jî gelek girîng e.

Ji ber ku herdu hevok kurt in û navdêrê „Azad“ nêr e, ti serêşî di xwendinê de peyda nabe û çiqas yê guhdar ji herdiyan fêhmbike jî - tevî nermbûna hevoka (1) - hevoka (2) hên baştir tê fêhmkirin. Ka em hevokê hinekê dirêj bikin û li cihê navdêrê nêr (li vir „Azad“) navdêrekî mê (Sînem) bi kar bînin.

1.1) Sînemê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn biçe Wanê.

2.2) Sînem ê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn biçe Wanê.

Dîsa em ji herdu hevokan baş fêhmdikin û di warê giramêrê de herdu jî xwe diparêzin. Lê ka em tiştekî din bikin. Ka em di herdu hevokan de du bêjeyan biguhêrin û em li cihê „biçe Wanê“ hema „nan xwar“ binivîsînin. Hîngê hevok bi vî awayî dibin:

1.11) Sînemê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

2.22) Sînem ê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

Niha em dibînin, ku hevoka (1.11) xwe ragirt, lê belê maneyeke din stand. Di warê giramêrê de, li gor maneya nû hevok gelek rast û durist e. Li vir tîpa „ê“, ku bi navdêrê „Sînem“ ve hatiye nivîsandin roleke din stand û bû nîşana tewangê. Ev jî li gor raweya êrgetiv ya zimanê me, ku di dema borî de bi lêkerên gerguhêz (transitiv) re kirar (subjekt) tê tewandin, gelek rast û durist e. Lê belê çi bi serê hevoka (1.22) hat?. Em dibînin, ku ew ji aliyê giramêrê ve ji hev ket û tîpa „ê“ ku nîşana ayendê ye rola xwe neguhert û nebû nîşana tewangê. Daku wisa bibe, divêt tîpa „ê“ bi navdêrê „Sînem“ ve bê nivîsandin û hîngê herdu hevok ji sedî sed wek hev dibin û ti cudahî di navbera wan de namîne. Ev tê çi maneyê? Ev tê wê maneyê, ku gava em hevoka (1.11) ji „Sînemê“ heya „Gulşînê“ dixwînin, em di maneya wê de hên nizanin, ka gelo Sînem dixwaze di ayendê de tiştekî bike yan biçe cihekî, yan jî mebest jê ew e, ku Sînem hatiye tewandin, ji ber ku wê di dema borî de tiştek kiriye. Yanê ev hevoka me, heya em digihînin navê Gulşînê ne yekwate ye. Yê xwendevan û yê guhdar heya ku digihe bêjeya „Gulşîn“ hên jî nizane kîjan çalakî ji Sînemê destpêdike û kîjan dem e. Gelo ayend e yan dema borî ye?!. Bi vajayî wê, gava em di hevoka (2.22) de Navê „Sînem“ û tîpa „ê“ dixwînin, hîngê em yekser dizanin, ku dema lêkerê ayend e û nabe ku li dawiya hevokê tiştekî wek „nan xwar“ were. Wisa em gihîştin wê encamê, ku gava kirar(subjekt) navdêr be, hîngê awayê nivîsandina nîşana ayendê, wek bêjeke serbixwe, awayê herî rast û durist e.

Ev encam heya niha gelek baş e. Lê belê bi pronav(cînav) re çawa ye?

Gava em navdêrê „Azad“ di hevoka (1) de wek kirar(subjekt) bi pronav binimînin, hîngê herdu hevokên (1) û (2) bi vî awayî tên nivîsandin:

1P) Ewê biçe Wanê.

2P) Ew ê biçe Wanê.

Ka em dîsa herdu hevokan li gor kîtan binivîsînin:

1P) E-wê bi-çe Wa-nê.

2P) Ew ê bi-çe Wa-nê.

Em yekser dibînin, ku hevoka (2P) li guhê me gelek kovî tê. Lê belê, ka em dîsa jî, wek çawa bi navdêr re, bi pronav re jî, hevoka dirêj bi kar bînin. Hîngê:

1.1P) Ewê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn biçe Wanê.

2.2P) Ew ê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn biçe Wanê.

Dîsa wek li jor, em ji herdu hevokan baş fêhmdikin û di warê giramêrê de herdu jî xwe radigirin û diparêzin.

Careke din, wek li jor, emê dawiya hevokê biguhêrin û hevokan dîsa binivîsînin:

1.11P) Ewê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

2.22P) Ew ê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

Niha em li pêşiya rewşeke nû ne. Belê hin Kurd hene, li cihê pronavê kesê sêhem yê tewandî „wê“ şêweyê „ewê“ bi kar tînin. Lê li gor zimanê standard ev pronav bi şêweyê „wê“ hatiye çespandin. Ji lew re, divêt em awayê „ewê“ di vê mijarê de bidin aliyekî, ji ber ku ev babeteke din e.

Hîngê li gor zimanê standard herdu hevokên me (1.11p) û (2.22P) ji aliyê giramêrê ve ji hev dikevin. Yanê heke di dawiya hevokê de beşê „nan xwar“ hebe, hîngê divêt hevok bi vî awayî bin:

2.11P) Wê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

2.22P) Wê ê roja pêncşemê bi birayê xwe re yê bi navê Remo û bi hevala xwe re ya bi navê Gulşîn nan xwar.

Hevoka (2.11P) bi maneya nû rast û durist e, lê belê hevoka (2.22P) em çawa bikin jî, ji aliyê giramêrê ve sererast nabe.

Em dibînin, ku bi pronav re vê carê hevoka pêşîn yekwate ye û hevoka duwem nikare xwe ragire. Tenê gava em nîşana ayendê ji hevokê bavêjin ew durist dibe. Lê belê, hîngê dîsa ew û hevoka (2.11P) ji sedî sed wek hev dibin. Yanê bi pronav re şêweyê herî baş û durist ev e:

1P) Ewê biçe Wanê.

Encama dawî: Bi dîtina me, şêweyê herî baş û durist ew e, gava kirar navdêr be, hîngê divêt nîşana ayendê, cihê(cuda) bê nivîsandin, lê belê bi pronav re, baştir e, ku bi hev ve bên nivîsandin. Bi pronav re hevok maneyeke din nastîne.

Serinc: Bê guman, mirov dikare hem bi navdêr û hem bi pronav re jî nîşana ayendê ji wan bi „apostrof“ biqetîne; yanê bi awayê:

1) Azad’ê biçe Wanê.

1P) Ew’ê biçe Wanê.

Lê belê ev vedigere ser biryara Akademiya Zimanê Kurdî.