Ji bo her dengek marek
Ber bi klavyayeka n va
 
Mustefa Red
 
 
Pgotin
 
Klavya (keyboard, Tastatur) ewe ku mirov bi tiliyn xwe li gupikn w dide tpa ku dixwaze li ser ekrana komputer dinivsne. Pit mijara ku t nivsandin temam dibe, nivs t embarkirirn parastin. Di roja ro da nivsna li ser kaxet d pir km t bikarann. Piraniya nivsan bi komputer pkt. Ji lew ra, her welatek ji bo nivsandina ziman xwey ferm klavyayek li gor tp dengn ziman xwe daniye. B guman, ber heyama komputer nivsn ferm bi tilnivs (dektlo) dihatin nivsandin. Hejmara gupikn tilnivs ji hejmara tpn ziman, aretn nuqteaniy, hejmarn 0 heya 9 hin aretn din yn pwst pkdihat. Bi arkariya gupika ft (shift, schift) mirov dikarb li cih gupikn ji bo tpn bik, tpn gir li cih hejmaran hin aretn din wek !, , , $, %, /, (, ), =, ? binivsne. Bi gelemper heya niha j hn ev sstem di klavyayn komputeran serdeste.
 
Ber tilnivsn dewra pn wisa hatibn duristkirin, ku her gupikeka klavyay, bi bistiyek yan destikek va wisa hatib girdan, gava mirov li gupik dida, ew destik di li erta bi boyax diket, ku li piya kaxez b wisa ew tp li ser kaxez dihate nivsandin. Her destikek wisa hatib eyarkirin, ku her car bi ldana her gupikek ra, tpa ku mirov dixwest binivsne li ser kaxez dihate apkirin kaxez bi gavek pve di. Sstema tilnivs bi git wisa b, ku mirov dikarb her tp, yan her areta ku di tilnivs da heye, bi kar bne. Ji ber v yek her tilnivsek ten weyek xwe y tpan heb mirov nikarb wey nivsn(font) biguhre. Di pey ra hin tilnivsn elektirk njen peyda bn, ku hem tp aret li ser gokek ji mtal hatibn dann; ew gok j wek seriyek li tilnivs dihate siwarkirin. Bi her ldanek ra gok bi lez dizvir bi temam ew tp yan ew areta ku hatib ldan, li ser kaxez dihate nivsandin. Bi guhertina gok pn bi yek din, ku tpn li ser hatine dann bi awayek din bn, mirov dikarb wey nivsn(font) hinek biguhre. L tev w j, mkann ku hebn pir bi snor bn. Tit her neba ew b, heger mirov bixwesta hin peyvan di nivsa xwe da biguhre, diviyab ji w cih da heya bi dawiya nivs ji n da binivsne.
 
Di sstema komputeran da klavya bi git nformasiyona xwe bi away software ji fonta ku hatiye hilbijartin distne ew tp yan j ew aret bi wey ku di font da hatiye danasn li ser ekrana komputer t nivsandin. Ji lew ra, ro ew mkan peyda bne, ku mirov dikare nivsara xwe bi gelek fontn cuda cawaz binivsne. L bel ew font j dsa wan kesan kirine, ewn ku di destpk da komputer ji bo xwe bi kar anne w hng hn hesab hem ziman geln din nekiribn.
 
awa teknka komputer di warn hardware software da z pve , wisa j bikaranna w pir bi lez li seranser chan belav b. Ji bo zimann ku bi tpn latn dinivsnin, d gelek font hatine peydakirin. B guman, hebna pir fontan dewlemendiyeke gava mirov ji kjan wey tpan hezbike, dikare w fonta ku dixwaze hilbijre nivsa xwe p binivsne.
 
Komutern pn li ser bingeha 16 bit (8 byte) dixebitn. Ev j dib sedem, ku hejmara aret tpn tvel (ji hev cuda) di arewa 256 mkanan da bimne. L bel hejmara tp aretn di zimann seranser chn da hene, bi gelek ji 256-an pirtire. Piraniya fontn ku heya niha tn bikarann di arewa 256 tp aretan da bi snorkirne ji lew ra j bi kr nivsandina hem zimanan nayn.
 
Teknka komputer pir bi lez pve die. Ji 16 bit b 32, di pey ra b 64 her wisa bi lez die, ku komputern bi 256 bitan j d peyda dibin. Ev yek t w maney, ku ji aliy hardware software va mkann gelek mezin peyda bne. Fontn n wek nimne, eva ku em niha p dinivsnin (Arial Unicode MS), gelek mezinin; mirov dikare bi wan heya ziman n j binivsne. (库尔德人的语言). Heke min ev herdu peyv kurdish language rast wergerandibin ziman n, hng bi ziman n, van aretn derbasby tn wateya ziman kurd. 
 
Gava em bala xwe didin klavyayn amerk nglz yn destpk, em dibnin ku gelek sadene ten tpn ziman wan (yan yn ziman nglz) tde hene. Dema netewe welatn din sstema komputer birine xwestine p binivsnin, dtine ku ji bo zimann wan hin tp aretn din pwstin, ewn ku by wan nivsandina ziman wan ne gengaz mimkine. Ji lew ra hin fontn din hatine peydakirin, ku tp aretn zimann wan j tde hebin.
 
Fontn destpk j ten li gor ziman nglz hatibn duristkirin. Gava neteweyn din xwestin ziman xwe bi wan fontan binivsnin, dtin ku hin tpn ziman wan di wan fontan da peyda nabin. Ev pirsgirka han heya niha j ser me pir dine. Wek nimne, heger em nivsek bi fonteka taybet binivsnin di pey ra txin fonteka din, dibe ku hin tp werin guhertin yan j li cih wan hin aretn din bne xuyakirin, ku ew di nivsa bingehn da tine bn. Ka em bi v fonta niha hevokek binivsnin di pey ra veguhernin hin fontn din:
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Arial Unicode MS)

            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Times New Roman)
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Arial)
 
            e ivk bi hev re ji ser kaniy firn. (Font: KurdArial)
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: A_Celadet)
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Tahoma)
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Verdana)
 
            e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Arioso)
 
         e ivk bi hev ra ji ser kaniy firn. (Font: Courier New)
 
 
Em dibnin ku hevoka me di piraniya fontan da rast t xuyakirin. L bel di fonta KurdArial Arioso da tpa winda dibe li cih w hin aretn din tne xuyakirin. Tev ku fonta Arioso fonteka pir xweike, mixabin em nikaribin di rewa ro da w ji bo Kurmanc bi kar bnin. Mixabin ewn ku fonta KurdArial ji fonta bingehn Arial durist kirine, font herimandine cih tpa y bingehn j guhertine.
 
 
Klavya yan j keyboard
 
Pit v pgotina kurt, ka em vegerin ser mijara klavyay. Haya niha em kurdn ku bi tpn latn dinivsnin, her yek ji me klavyaya welat ku l dij bi kar tne. L bel em ji bo nivsandina hin tpn ziman me, yn wek ", , , , " hin zehmetiyan dibnin. Kurdn me, yn ku klavyaya tirk bi kar tnin, di nivsandina tpn ", " da ti zehmetiyan nabnin. Nivsandina tpn bi kumik j bi klavyaya tirk mimkine.
 
Malpera NEFEL.COM klavyayeka kurd daniye, ku di w da ew tpn ku ji bo me dibin pirsgirk, hatine bicihkirin. Mixabin ku danern v klavyay sd mifa ji klavyayn welatn din negirtine. Wisa t xuyakirin, ku wan ev klavya li ser bingeha klavyaya nglz-amerk ya destpk danne xwestine ten mijara van tpan " , , , , " areser bikin.
 
Ber ku em dest bi gengeiy li ser klavyayeka n bikin, ka em p binrin, ev welatn din klavyayn xwe awa danne?.
 
1-   Klavyaya alman: Di klavyaya alman da ji bil 26 tpn latn yn bingehn, tpn wan yn taybet j ", , , " hatine bi cihkirin. L bel di klavyaya alman da du gupikn ku ji wan ra "dead key" dibjin j hene. Taybetmendiya van gupikn "dead key" ewe, ku mirov dikare bi arkariya wan hin tpn din, yn tenha hin caran pwst dibin, binivsne. Gelek welatan wisa j danern klavyaya alman j sd mifa ji v taybetmendiya "dead key" wergirtine. Li aliy rast y jor gupika bi kumik (CIRCUMFLEX ACCENT) heye. Gava mirov p li w bide di pey ra li gupikek ji van gupikan (a, e, i, o, u) bide, hng ew tp bi kumik tn nivsandin dibin (, , , , ); ev yek ji bo tpn gir j wisa ye; yan (A, E, I, O, U) dibin (, , , , ). Kurdn ku klavyaya alman bi kar tnin, sd mifay ji v taybetmendiya klavyaya alman digirin wisa dikarin tpn kurd yn bi kumik binivsnin. Gupika din ya "dead key" li aliy rast, li jore. Li ser v gupik herdu nandekn frans (ACUTE ACCENT "") (GRAVE ACCENT "`") hatine bicihkirin. Bi arkariya van herdu nandekan, ev hem tp dikarin bn nivsandin: ( , , , , ý, , , , , , Ý, , , , , , , , , , ). Tev ku ev tpn bi kumik ev hem tpn bi ACUTE ACCENT GRAVE ACCENT di alfabeya alman da tinene j, l dsa j nivsandina wan bi klavyaya alman gengaz minkine. Gelo ev ima wisa kirine?
 
2-   Heger em bala xwe bidin klavyaya frans, em bibnin, ku di klavyaya wan da j, ji bil tpn latn yn bingehn, ev tp j hene: ", , , , " bi arkariya CIRCUMFLEX ACCENT gupika bi kumik, ew dikarin van tpan (, , , , , , , , , ) binivsnin.
 
3-   Di klavyaya holand da j, ji bil tpn bingehn, du "dead key" hene, ku ew dikarin bi arkariya wan van hem tpan (, , , , , ý, , , , , , Ý, , , , , , , , , ,, ) bi klavyaya xwe binivsnin.
 
Me klavyayn gelek welatn ewropay yn bakur bar Amerka dan ber hev em gihtin encamek. Her welatek di klavyaya xwe da tpn bingehn yn ziman xwe bi cih kirine bi arkariya hin gupikn dead key tpn zimann cran yan j yn ku hin caran ji wan ra pwst dibin di klavyaya xwe da bi cih kirine wisa dikarin li gor pwstiy hin caran peyvn zimann din (wek ku bi wan zimanan tn nivsandin) bi klavyaya xwe j binivsnin. Ev yek bixwe ji pwstiy hatiye. Wek nimne: Heke em bixwazim bjin, me pirtka birz Andr xwendiye, divt em nav w wek ku heye binivsnim. Ev j ten mimkine heke klavya ji bo v arkar be.
 
Hin welatan ji yek bhtir klavya danne. Amerka Inglistan gava ku dtine di klavyaya wan da tpn welatn din yn Koma Latn peyda nabin, ew j rabne klavyayeka n bi nav english-us-international danne, ku di w da bi arkariya gupikn dead key nivsandina tpn zimann din hin aretn pwst gengaz mimkinin.
 
Di piraniya klavyayn welatn ewropay da, ji bil tpn wan yn taybet, mkana nivsandina tpn bi aret heye. Ji bo danna aretan li ser tpan (hin caran j li bin wan) ev nann taybet tne bikarann:
 
1-      ACUTE ACCENT, li ser van tpan t dann: , , , , ý, , , , , , Ý
 
2-      GRAVE ACCENT, li ser van tpan t dann: , , , , , , , , ,
 
3-      CIRCUMFLEX ACCENT, li ser van tpan t dann : , , , , , , , , ,
 
4-      DIAERESIS, li ser van tpan t dann: , , , , , , , , ,,
 
5-      TILDE, li ser van tpan t dann: , , , , ,
 
6-      CARON ˇ : Pir welatn rojhilat Ewropa v aret j bi kar tnin.
 
7-      CEDILA " " : Li bin tpan t dann. Herdu tpn me "" "" bi danna v aret li bin tpn "c" "s" pkhatine.
 
 
Bikaranna areta CARON di klavyaya welat k da gelek balke. Bi arkariya dead key ev aret li ser van tpan t dann: , , ľ, Ľ, ě, Ě, ř, Ř, ň, Ň, č, Č, ž, Ž, ď, Ď, Ť, ť
 
Di hem zimanan da wisa ye, ku ev tpn aretek li ser wan t dann, ji bingeha alfabey nayn hejmartin. Ew bi danna van aretan, li ser dengn bingehn, wan dengan yan nerm dikin, yan hik dikin, yan zirav dikin, yan str dikin, yan j diiddnin.
 
Hebna v mkan ramanek an bra me, ku em j di klavyaya xwe da r li ber danna hin aretan li ser hin tpn ziman me vebikin. Armanc bi ti away ne ewe, ku em hejmara tpn alfabeya kurd pirtir bikin. Wek nimne, ziman ereb ber b nixte b. Di pileya pn da li ser hin tpan nixte hate dann, da ku ziman ba bye xwendin. Di pileya duyem da gava ziman ereb li nav geln ne Ereb belav b da ku ziman bi temam rast bye xwendin, esir stunn wek fethe, demme, kesre, edde sikn hatin dann. Bi danna van retn arkar, hejmara tpn ziman ereb her 28 tp man, l xwendina zimn bi taybet j ji bo kesn biyan hsantir b d rast hate xwendin. Heya niha j rew wisa ye, ku di jiyana rojane da, bi ziman ereb, ev aretn arkar nayn bikarann. Ten ji bo hnbna ziman bi awayek durist, li gor pwstiy ev aret tne dann her wisa, da ku kesn biyan ziman ereb rast bixwnin, ev aret dibin arkar; bi taybet j di xwendina Qurǐan da. 
 
 
Gelo titek wisa ji bo Kurd j pwste?
 
Bi rast, ji salan da gelek genge li ser alfabeya me pktn. Di van gengeiyan da herdem pirsgirka tpn me yn dudeng ( - , k - K, p - P, r - R,  t - T) di zaravay Soran da tpa l - L t meydan. Bi taybet kurdn me yn komarn Sovyeta ber li ser v mijar bi srar radiwestin. L bel gelek kesn din j hene, ku v yek wek pirsgirk dibnin. iqas em wek kurdn Celadet-Parz li hember dtinn wan derdikevin j, l em bixwazin nexwazin, bi rast j di hin peyvan da by nankirina van tpan hinek nezelal peyda dibe.
 
Bi br baweriya min, divt em d di mijara alfabey da, xwe ji helwesta dogmatk rizgar bikin. Divt em nebjin, ku alfab eve, wek krtika hesin ye nabe titek tde b guhertin; divt em herdem ji rforman ra amade bin bipejirnin; ev zagoneka jiyan ye. Madem pirsgirk li meydan hene, divt em areseriyan jra bibnin. Alfab aretn arkar divt li gor rastiya ziman bin bersiva her pirsgirkek bidin. Helwesta dogmatk pirsgirkan dihle; wan areser nake. Di her zimanek da iqas dengn cuda hebin, divt li hember wan, yan ewqas tp hebin, yan j tp ji dengn ku bi gelemper tne bikarann ra bne dann ji dengn din ra j, bi danna hin aretan li ser yan li bin hin tpan, are b dtin. 
 
Em bala xwe bidin ziman ereb. Gava hn ber dema slam alfabeya aram birine, alfab 28 tp bne; tpa 27-an lamelfe, ku wek tpeka serbixwe ne pwste ti mane jra nne. L bel heya niha j alfabeya ereb ji van 28 tpan pkt, lamelf j di nav da.
 
Da ku em v ramana xwe avne zelal bikin, em bikaranna aretn arkar wek "fethe, demme, kesre, edde, sikon tenwn" di ziman ereb de bnin bra xwe. Ev aretn arkar di her nivseka bi ereb da nayn bikarann; ew tenha ji bo hnkirina zarokan, ji bo hnkirina biyaniyan di hin rewn din yn taybet da, wek xwendina Qurǐan tne bikarann. Pit ku mirov ba hn ziman ereb dibe, ew aret nema pwst dibin. Ji lew ra, bi dtina min, bikaranna van aretn arkar di ziman ereb da, bi encama serbor tecrbeyeka drok ya dr dirj pkhatiye divt em j sd mifay j wergirin. Helwesta ku em xwe di her warek da ji ereb Ereban bi dr bixin, ne rast duriste. Ew kesn ku ev aretn arkar di ereb da bi kar anne, dsa piraniya wan bav kaln me bne, ku xwestine mirov bi awayek rast durist hn ziman bibe.
 
Li ser mijara tpn dudeng, me di nivseka din da ev nimneya jr dab:
"Yek ker bi avek li kerek boz siwar e, ker dizire die nava ker. Brvan tne piya w dibjin: Kuro, kero em dizanin tu ker , l ima tu v ker tn nava ker?. Te sewal tirsandin, ker ker ker kir kir s ker."
 
Di v nimneya me da, bi rast j, heya ku naverok ba b fhmkirin, divt tpn "k" "r" hin caran nerm hin caran j hik bne bilvkirin. L bel, gelo em aret bidin tpa hik an ya nerm? Ber ku biryareka git ji aliy dezgehn ferm da t standin, ka em herdu ryan j vekir bihlin. Di ziman k da areta CARON ji bo nermkirina tpan t bikarann. L bel di zaravay me y Soran da, ev areta CARON ji bo strkirina tpan t xebitandin. Ji lew ra wek pniyar, ka em areta CARON ji bo hikkirin bi kar bnin. Jixwe Mr Celadet areta KUMIK(CIRCUMFLEX ACCENT) ji bo tpn ", , " bi kar aniye areta CIDELA j ji bo pkanna tpn "" "" hatiye terxankirin.
 
Heger em di v hevok da li hin cihan tpn hik bi areta CARON yn nerm bi areta CIDELA ji hevdu cuda bikin, hng hevok bi v away dibe:
"Yek keř bi avek li ǩerek boz siwar e, ǩer dizire die nava ķer. Brvan tne piya w dibjin: Kuřo, keřo em dizanin tu keř , l ima tu v ǩer tn nava ķer?. Te sewal tirsandin, ķer ķer ķer kir kir s ķer."
 
L bel, me di v hevok da, li her cihek tpa hik nerm neda xuyakirin, me ten li cihn ku guman heye, hikkirin nermkirina tpan da xuyankirin.
 
Heger em li her cihek bidin xuyankirin, hng hevok wisa dibe:
"Yeķ ķeř bi avek li ǩeŗeķ boz siwaŗ e, ǩeŗ diziře die nava ķeŗ. Bŗvan ţne ṕiya w dibjin: Ķuřo, ķeřo em dizanin ţu ķeř , l ima ţu v ǩeŗ ţn nava ķeŗ?. Ţe sewal ţirsandin, ķer ķeŗ ķeŗ ķiŗ ķiŗ s ķeŗ."
 
Gelo di war pratk da, dibe ku mirov her tpek ji tpn me yn dudeng li her cihek hikbn yan j nermbna wan bide xuyakirin?. Na, nexr. Belk hinek bjin: "ima na? Ma ne batire, ku em her dengek bi diqet binivsnin, da ku bi diqet j b xwendin?".  Sedema here girng, ku nabe em li her cihek wisa bikin eve: Kurd li her hermek van tpn dudeng mna hev, nerm yan hik, bilvnakin. Wek nimne, tpa "p" di hokern "p" "pa" da li hermn Serhed Qefqasan bi away nerm t bilvkirin, l li hermn din ev tp bi away hik t bilvkirin. Gelo tpa "t" di peyva "tit" da awa t bilvkirin?. Hin Kurmanc hene, ku tpa "t" ya pn bi away hik ya pan bi away nerm billvdikin, l bel, hin Kurmanc j hene, ku li herdu cihan j nerm bilvdikin. Nimneyn wisa gelekin. Ji lew ra, ten beek ji peyvan, bilvkirina away tpn dudeng di wan da, li ba hem Kurmancan mna heve. Bi temam ev be peyvan divt bte espandin dezgeha ferm ya ziman kurd biryar bide, di kjan peyvan da daxuyankirina v taybetmendiy pwste. L bel, di klavyay da divt ev gengaz ev mkan hebe, da ku kes nivskar bikaribe v taybetmendiy bide xuyakirin, heke ew ji w br baweriy ye, by daxuyankirina v taybetmendiy, kes xwendevan dikare w peyv yan w tp bi awayek ewt bi lv bike; hng bila aret bide w tp.
 
Ten wek pniyar, me ji bo areserkirina pirsgirka tpn dudeng, ev tp li gel van aretan ji nava Unicode hilbijartin:
 
Away asay
Away hik
Away nerm
k
K
ǩ
Ǩ
ķ
Ķ
l
L
ľ
Ľ
l
L
p
P
p
P
r
R
ř
Ř
ŗ
Ŗ
t
T
Ť
ţ
Ţ
 
Hn dibnin, ku me ji bo hikkirina hin tpan areta CARON hilbijartiye. L ji bo hikkirina tpn ", p" "t"-ya bik, me "ḉ, ṕ, ṫ" hilbijartine. Sedema v yek ewe, ku me di nav Unicode da ji bo van hers tpan vrziyonn bi kumik peyda nekirin. Heke me dtibana, me y ew j bi kumik binivsandana.
 
Hin nimne (mnak):
- Mirovek ķeř li ǩerek siwar bb ǩuřiyek li pey b.
- Ṕr zdiyan piř pr bb.
- Em li meydana ḉiwariran li ser giyan cangoriyan rawestiyan.
- Ťaya mirin hatib w, ew gelek b hz bb, ku nikarb ţa bi derziy veke.
- Guľ baxekan ľe guľ axekan ciwantire (ev hevok bi zaravay soran ye) .
 
Ji bil areserkirina pirsgirka tpn dudeng, divt klavyaya kurd ji hin mkann din ra j r vebike, ku ew j evin:
 
a)    Pirsgirka eḏey tpa dubare.
b)    Pirsgirka dengn biyan.
 
A) Pirsgirka eḏey tpa dubare: Mr Celadet Bedirxan gotiye, ku di Kurmanc da eḏe nne. Ji ber v sedem j w tpa dubare bi git qedexe kiriye. Li her cihek, ku bi awayek surit j tpa dubare di peyvan da peyda dibe, gotiye, ku divt tpa pn ji tpa dubare bte avtin (wek mesela ku "xurttir" bibe "xurtir"). Ne bi ten ev j! Gotiye, ku gava tpn ji yek cihderk j di peyvan da tne ba hev, divt dsa ya pn bte avtin (wek mesela ku "bilindtir" bibe "bilintir"). Bi rast j, min demeka dirj bawer kir, ku Mr Celadet di v dtina xwe da mafdare; min j bawer kir, ku eḏe di ziman me da tine ye divt em r nedin tpa dubare j. L bel pit demeka dirj lkolnn gelek hr di v war da, ez gihtim w baweriy, ku bel Mr Celadet ev pirsgirk naskiriye, l mixabin di dayna biryara xwe da li ser v pirsgirk ketiye pey qeyda ziman devk wisa biryara xwe a daye. Li gelek cihn din, w reseniya peyv parastiye, l di v babet da reseniya peyv ji qeyda ziman devk ra kiriye qurban. Ji lew ra, ez di v war da ji near, ji mecbr li dij dtinn mamostey xwey mezin derketim, ku rz hurmeta min b snor jra heye. Min ji z da li ser v mijar nivsandiye v dtin d li ba gelek zimanzanan di rastiya ziman da j cih girtiye. Kes ku bixwaze, dikare nivsn min yn li ser v mijar bixwne. Qedexekirina tpa dubare, wek biryareka rziman li ber pven dnamkiya ziman me dibe asteng. Ziman me wisa ye, ku kes nivskar di gelek waran da near dibe, du peyvan li hev siwar bike bike yek peyv bi piad (tesaduf) dikare tpa pan ji peyva yekem tpa pn ji peyva duyem yek tp be wisa di peyva siwarkir da tpa dubare peyda bibe. Hng heke tpa pn ji tpa dubare b avtin, maneya peyv dikare winda bibe nema b fhmkirin. Ev herdu peyvn ku li hev tne siwarkirin, dikarin,
1)     Du navdr bin, wek: serok + komar = serokkomar. Nimne: Pirsa serokkomariy li Tirkiy gelek t gengeekirin.
 
2)     Navdr lker bin, wek: kast + tomarkirin = kasttomarkirin. Nimne: Zozan ji bo kasttomarkirin Amed.
 
3)     Jimarnav navdr bin, wek: yek + kte = yekkte. Nimne: Bjeyn yekktey j di ziman me da hene.
 
4)     Jimarnav rengdr bin, wek: nv + vekir = nvvekir. Nimne: Ew der li pey xwe nvvekir ht. Yan j wek peyva "nvvala". 
 
5)     Navdr rengdr bin, wek: dev + vekir = devvekir. Nimne: Min ev di  xew da marek devvekir dt, ku ber bi min va dihat.
 
6)     Navdr rengdr bin, wek: reng + girik = renggirik. Nimne: Av renggirik bb.
 
7)     Rengdr lker bin, wek: teng + kirin = tengkirin. Nimne: W li firogeh ji xwe ra fstenek xweik erzan kir, l divt hinek b tengkirin.
 
Em dikarin bi sedan peyvan bnin, ku herdem gengaz mimkine, tpa dubare, yan j du tpn ji yek cihderk di siwarkirina peyvan da peyda bibin. L bel, avtina tpa pn ji tpa dubare, yan j ji herdu tpn ji yek cihderk, maneya peyv tkdide nema t fhmkirin. Ji lew ra, ji bo paratina reseniya peyv ji bo ku peyv b fhmkirin, divt ev tp bne parastin; ne ba dibe, heke ew bne avtin.
 
Niha j em bne ser mijara eḏey, ku em li vir bi mebest bin w xz dikin. Ji ber ku Mr Celadet gotiye, ku eḏe di Kurmanc da nne, min demeka dirj bawer dikir, ku bi rast wisa ye. L bel gava min pirtka birz Deham Abdulfetah xwend rast nimneyn ku dane hatim, min dt, bi rast j hin peyvn ziman me hene, ku eḏe di wan da heye. Nimneyn ku birz D. Abdulfetah dane, wek: "diẕek, viṟek, pṟek, mṟek hwd.", v rastiy diselmnin, ku iqas km bin j, l hin peyv di ziman me da hene, ewn ku by eḏey maneyeka din distnin. Bi rast j, gava em peyva "dizek" b eḏe bilvdikin, t maneya "yek diz", l gava em bi eḏe bilvdikin, t meneya ew kes ku herdem diziy dike. Her wisa j peyva "virek", gava b eḏe t bilvkirin, ew maneya "yek vir" distne, l gava bi eḏe t bilvkirin, dibe ew kes ku herdem derewan dike. Peyvn "pṟek" "mṟek" j wisa ne. Maneya ya pn ne "yek pr"-e maneya ya duyem j ne "yek mr"-e; ev taybetmendiyeka dine, ku em diavjin ser hin mirovan.
 
Tev ku di hin zimanan da li gor biryara zimanzann wan pirsgirka eḏey bi tpa dubare areser dikin, l bel di bingeh da, eḏe tpa dubare du mijarn ji hev cuda ne. Pirsgirka hikkirina tpan j ji mijara eḏey tpa dubare cuda ye. Di peyva "serokkomar" da, ku tpa dubare pk hatiye, em dibnin "k"-ya pn nerm "k"-ya pan hike. Gava em di peyva "serokkomar" da tpa "k" hik dibihsin, ne ji ber pkhatina tpa dubare ye; ev ji ber w yek ye, ku tpa "k" di peyva "serok" da nerme ya di peyva "komar" da hike. Di bilvkirina tpa dubare da, em herdem giranahiy didin ser tpa duyem. Ji lew ra, em "k"-ya hik dibihsin. Di peyva "hikkirin" da herdu "k" j nermin, ji lew ra j em tpa "k" nerm dibihsin. Heke taybetmendiya tpa dubare taybetmendiya hikkirin yek taybetmend bna, diviyab me herdem deng hik bibihsta. L bel ne wisa ye. Va ye, di peyva "hikkirin" da tpa dubare pk hatiye, l em deng nerm dibihsin. Ji lew ra ne bae, ku em taybetmendiya hikkirin bi tpa dubare areser bikin. Di peyav "nvvekir" da du tpn "v" gihane hevdu em ba dizanin, ku tpa "v" ne ji tpen dudeng ye. Yan dirv w y hik tine ye; em bixwazin j, em nikarin di van peyvan da tpa dubare bi away hik bilvbikin.
 
Taybetmendiya eḏey j ji taybetmendiya hikbn cuda ye. Di peyvn "diẕek, ciṉek, iḻek, ..." da eḏe heye ev tpn "z, n, l", ku tne idandin ne ji tpn dudeng ne. Yan em nikarin taybetmendiya idandin bi hikkirin areser bikin. Peyvn "pṟek" "mṟek" bi awayek gelek akere diselmnin, ku pwendiya taybetmendiya idandin bi taybetmendiya hikkirin ra tine ye. Tev ku di van peyvan da tpa "r" ji tpn dudeng ye j, l tev idandin j, ew bi away nerm tne bilvkirin. Tpa "r" di peyva "viṟek" da, ku hik tye bilbkirin, ne ji ber taybetmendiya idandin ye, l bel ji ber w yek ye, ku tpa "r" di peyva "viř" da hik tye bilvkirin wisa j ev taybetmendiya xwe di peyva "viṟek" da j parastiye.
 
Di v dema daw da, hin nivskarn me hewl didin, ku hikkirina hin tpan bi tpa dubare areser bikin. Di gelek malpern nternt da, mirov dibne, ku rengdra " piř " bi away "pirr" nivsandine. L bel bi dtina min ev ne duriste. Wek ku me li jor da xuyankirin, ev hers taybetmend (tpa dubare, idandin hikkirin) ji hevdu cuda ne. Sedema ku hin nivskar wisa dikin eve:
 
Ji ber ku di ziman me da heya niha j hn pirsgirka tpn dudeng nehatiye areserkirin, hin kes hewl didin, ku bi awayek ji awayan areyek jre bibnin. Bel prof. Qenat Kurdo areyek ji pirsgirka tpn dudeng ra daniye, l bel ji ber van herdu sedeman, areseriya ku w daniye di nav kurdan da cih negirtiye,
 
a)    Mixabin ku prof. Qenat Kurdo ji bo xuyakirina taybetmendiya HIKKIRIN NERMKIRIN areta APOSTROF bi kar aniye, ku li pa tpan tye dann. Ev yek nivs gelek tkil dike. Di zimann din yn chan da, areta APOSTROF ji bo cudakirina du peyvan t bikarann, ku ew ji aliy smantk va du peyvin, l ji aliy bilvkirin va, wek peyvek tne bilvkirin. Ji lew ra j, me di v nivsa xwe da lkera BN ji peyva piya w bi APOSTROF cuda kiriye, gava ew peyv bi dengdarek diqede.
 
b)    Mixabin ku prof. Qenat Kurdo xwestiye li her cihek taybetmendiya HIKKIRIN NERMKIRIN bide xuyakirin, ku li hem hermn Kurmanc ev taybetmend ne mna heve. Ji hla din va taybetmendiya HIKKIRIN NERMKIRIN li her cihek yan j di her peyvek da nabe pirsgirk. Di piraniya peyvan da ne pwste em taybetmendiya HIKKIRIN NERMKIRIN bidin xuyakirin. Wek nimne: Bi ti away ne hewce ye, em peyva "Kurd" bi away "Ǩuřd" binivsnin.
 
Em ba dizanin, ku tpa "r" di destpka hem peyvan da bi away HIK tye bilvkirin ji lew ra, ne hewce ye, em v taybetmendiy li hem cihan bidin xuyankirin.
 
Dibe ku hin kes bjin: da bae! Ten kes ku ziman Kurmanc ba dizane, dizane li kjan cih tpa dudeng yan HIK yan MERM t bilvkirin, em kesn biyan yan j zarokn bik awa hn kurmanciyeka rast bikin?. Ji hla din va, k dibje, ku her kurdek her peyveka Kurmanc nasdike?. B guman, ev herdu pirs j mafdar di cih da ne.
Em bi xuyakirina taybetmendiya HIKKIRIN NERMKIRIN ti tpn n li alfabeya Kurmanc zde nakin. Mijara daxuyankirina v taybetmendiy divt tenha wek gengaz yan j mkaniyeka arkar b fhmkirin, ku em tenha ji bo hin peyvn taybet di hin babetn pwst da bi kar bnin.
 
 
B) Pirsgirka dengn biyan: Rewa chan wisa ye, ku roj bi roj dan standina gel neteweyan, bi andn xwe yn cuda, li gel hev xurttir dibe. Di v pvajoya berdewam da, ne tenha nav, gelek peyv tgnn din j ji zimanek derbas zimann din dibin. V pvajoya han ji kraniya drok da dest pkiriye. Kjan gel netewe di warn siyas, and ol da ji yn din xurttir bye, peyv tgnn wan derbas ziman gel neteweyn din bne. Ji lew ra, di hin demn drok da peyvn ziman me derbas zimann din wek ereb, tirk faris bne. L di hin demn din da j peyvn wan derbas ziman me bne. Di dema ro da j gelek peyvn ji zimann ewropay derbas ziman me dibin. Ji bo hin peyvan gelek duriste, ku em li hember wan di ziman me da j peyvek peyda bikin. L bel ji bo hin peyvn din ne duriste, ku em wisa bikin; divt em peyva bingehn, wek ku heye bi kar bnin. Heger ten ji bo statan (citation) be j, divt em bikaribin tp yan j dengn ku di wan zimanan da hene bi klavyaya xwe binivsnin. Pir welatan ji xwe ra, ji klavyayek bhtir danne. Bi dtina min, ji me ra du klavya pwstin, yeka kurd-ewropay yeka kurd-rojhilat. Di ya kurd-ewropay da divt bi arkariya "dead key" danna aretan li ser hin tpan gengaz mimkin be, wek: , , , , ý, , , , , , Ý, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,, , , , , , , . Di klavyaya kurd-rojhilat da, divt bi arkariya "dead key" nivsandina tp yan j dengn ku di zimann rojhilat da hene gengaz mimkin be. Di v babet da dengn ku di zimann faris tirk da hene nabin pirsgirk, l bel dengn ji zimann sam dibin pirsgirk.
 
 
 
Awirek li Alfabeya Ereb:
 
Alfabeya Ereb ji Alfabeya Aram wek ku heb hatiye birin. Bi vajay welatn ewropay, ku gava Alfabeya Latn birine hin tp l zde kirine yan j hin aret danne ser yan bin tpan, ereban di birina Alfabeya Aram da ti pispor nekiriye qet hewl nedaye, ku hin tpan zde bikin yan j hin aretan deynin ser, yan j bin hin tpan ku li gor ziman wan pwst p heye. Alfabeya Ereb ku ji 28 tpan pk t, di rastiy da ji bo ziman ereb xwed kmasiyn mezine. Li hlek tpa 27-an (lam-elf) ku ji tpa "ل" tpa "ا" pk hatiye ji ber sedemn drok wek tpeka serbixwe hatiye birin, l bel dengn kurt (fethe, demme, kesre) hemze (ء) di destpk da qet wek pirsgirk nehatine dtin. Di destpk da nixtik j li ser tpan tine bn. L bel bi belavbna ola slam ra, z dtin, ku xwendina ziman ereb, bi taybet ji hla kesn biyan va, ne gengaz mimkine. Di gava pn da near man, ku nixteyan deynin ser yan bin hin tpan (ب, ت, ث, ج, خ, ذ, ز, ش, ض, ظ, غ, ف, ق, ن, ي) wisa pirsgirk hinek sivik b, l dsa j xwendina ziman ereb ji bo biyaniyan hn gelek dijwar b. Di pileya duyem da, li cih ku dengdrn kurt li alfabey zde bikin, rabne "fethe, demme, kesre" bi kar anne. Fethe di rastiy da a-ya kurte ( di kurd da tpa "e"), demme j -ya kurte (di kurd da "u") kesre j -ya kurte (di kurd da "i"). L bel van hers aretan j dsa pirsgirk bi temam areser nekiriye ew near mane, ku s aretn din bi kar bnin, ew j evin: "sikun ْ  , eḏe ّ  , tenwn ٌ  ". L bel pirsgirka hemzey bi tpeka serbixwe nehate areserkirin; ew li gor rzikn giramr hin caran li jor, hin caran li jr hin caran j hema li ser xz tye dann. Ji hla din va, gava em bala xwe ba bidin ziman ereb, zarava devokn w yn cihreng, em dibnin ku hin deng di wan da hene, wek dengdra "" dengdara "", ewn ku di nav 28 tpn alfabeya ereb da peyda nabin. Peyvn wek "h" (yan wisa) yan j "l" (yan ima) tenha hin nimne ne.
 
 
 
Pirsgirka nivsandina peyvn ji ziman ereb bi alfabeya kurd:
 
Tenha beek ji dengdarn alfabeya ereb di alfabeya kurd da peyda nabin, ku ew j evin:
" ث, ذ, ح, ع, غ, ط, ظ, ص, ض". Mirov dikare van dengan bi van tpn ji alfabeya latn areser bike " -, -, ĥ - Ĥ, ě - Ě, - , ŧ - Ŧ, -, -, đ - Đ". Dimne mesela hemzey, ku ereban wek tp nedtiye. Em dikarin hemzey bi v tp " ǐ " nan bidin. B guman, ev bi tenha pniyare.
 
 
Dengn latn ji bo dengn ereb (pniyar)
Ereb
Latn
Bik
Latn
Mezin
Kod ji bo
Bik
Kod ji bo
Mezin
ث
(Alt + shift+ control + >) + s
(Alt + shift+ control + >) + S
ذ
ż
Ż
(Alt + shift+ control + >) + z
(Alt + shift+ control + >) + Z
ح
ĥ
Ĥ
^ + h
^ + H
ع
ě
Ě
ˇ + e
ˇ + E
غ
^ + x
^ + X
ط
ŧ
Ŧ
(Alt + shift+ control + >) + t
(Alt + shift+ control + >) + T
ظ
^ + z
^ + Z
ص
(Alt + shift+ control + >) +
(Alt + shift+ control + >) +
ض
đ
Đ
(Alt + shift+ control + >) + d
(Alt + shift+ control + >) + D
ء
ǐ
Ǐ
ˇ + i
ˇ + I
 
Heke em peymaneka weke v, yan j yeka din, ku diibihe v, ji xwe ra deynin, em bikaribin her stateka ji ziman ereb j bi temam bi alfabeya xwe nan bidin. Wek nimne, em bi kurd dibjin: Hedsn cenab pximber. L bel di ereb da peyva "heds" bi away "ĥedṥ" t bilvkirin. Yan j nav droknas Ereb El-Teber, bi ziman ereb tpa "T" bi awayek str t bilvkirin bi away "El-Ŧeber" t xwendin. Wisa em dikarin ji bo kes ku bi ereb nizane, bidin xuyakirin, ku ev deng ne mna dengn tpn latn yn naskir ne.
 
Heke me li ser notatsiyoneka wisa li hev kir, em bikaribin gelek peyvn ji zimann sam bi taybet ji ziman ereb ku di ziman me da tne bikarann, yan j statn ji ziman ereb, bi dqqet binivsnin.
 
Hin nimne (mnak):
-         Meĥfz Maǐ ba Meĕq Ẍeznew.
-         Miĥemed Ěel dt ku hespek di maẍ da meẍeliye.
-         Kurdn herma Behdnan peyva "seg" bi away "ṧeg" bilvdikin. Yan tpa "s" pir str t bihstin.
-         Peyva "zalim" ji ziman ereb ketiye ziman me, ew di ereb da bi away "ẑalm" t bilvkirin. Li hember v peyv, di ziman me da peyva "zordar" heye.
 
 
 
Serinc: Me ji bona nivsandina van tp van aretan klavyayek dan. Kes ku bixwaze, dikare v klavyay li ba xwe siwar bike. Divt bte zann, ku ev hem tp aret tenha di fonta "Arial Unicode MS" da peyda dibin. Di fontn din da, hinek ji wan hene, l bel hinn din j tine ne.
 
 
 
 
Homburg, 27.11.2007
 
Moustafa Rechid, mrechid@pen-kurd.org

 

  

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org