Mijara "paşeroj û pêşerojê" dîsa kete rojevê

 BERSIVEK LI DIJÎ DÎTINÊN BIRÊZAN EZÎZÊ CAWO Û HESEN HUSEYIN DENIZ

 Mustefa Reşîd

Berî niha bi çend salan li ser vê mijara paşeroj û pêşerojê gelek gotar hatin nivîsandin. Min wisa bawer kir, ku êdî ev mijar avêne û zelal bûye. Lê mixabin, em dibînin, ku her demekê kesek radibe, wek yê ku haya xwe ji vê cîhanê û ji gengeşeyên ku pêkhatin tine be û dîsan dibêje: "Na, pêşeroj rast e".

Herdu nivîskarên birêz, yên ku me navê wan li jor aniye, di gotarên xwe de hewl didin, dîtina xwe bi her awayî rast derînin. Bi peyvên wek "kesên ku dibêjin paşeroj rast e, pêşiya xwe ji paşiya xwe nasnakin", dixwazin dîtina xwe ferz bikin. Bê guman, rêz û hurmeta me ji dîtina her kesekî/ê re heye. Lê li min biborin, ji behaneyên bi vî awayî re "polêmîka vala" yan jî "dêmagogî" tê gotin. Bi baweriya min, nabe ku em li ser pirsên zimanê xwe di vê astê de bi hev re biaxivin û bi vî şêweyî hewl bidin, dîtinên xwe rast derînin.

Ez bi xwe baş fêhm dikim, ku çima kesên bawer dikin "pêşeroj" rast e, wisa difikirin. Min ev yek di nivîseke berê de jî gotibû û dabû xuyakirin.

Gelo pirsgirêk di kû de ye?.

Di her zimanekî de hokerên "lokal"(ji bo cih) û yên "temporal"(ji bo demê) hene. Ev herdu babet ji hevdu gelek cuda ne. Hokerek bi maneya "lokal" dikare mîna hokereke din ya bi maneya "temporal" bê nivîsandin, lê maneyên wan ne mîna hev in. Wek nimûne, ka em hokera "dor" bînin ber çavan. Gava ez bêjim: Ezê li dor (yan dora) saet 10 bême ba te, hîngê maneya hokera "dor" ew e, ku ezê yan hinekê berî saet 10, yan jî hinekê piştî saet 10 bême ba te; ev mane temporal e. Lê gava ez bêjim: Ez li dor dara sêvê çûm û hatim, tê wê maneyê, ku ez li dor dara sêvê geriyame. Hokera "dor" bi maneya lokal xelekekê dinimîne; mebest bi "dor" ne tenê pêş yan jî paş dara sêvê ye, lê belê hemû aliyên wê darê ne.

Da ku em vê mijarê baş zelal bikin, divêt em hinekê bêhtir herdu têgihînên "lokal" û "temporal" şîrove bikin.

Gelo "lokal" çi ye?

Têgihîna "lokal" bi têgihîna "dîmensiyon" ve girêdayî ye. Dîmensiyon dirêjahî, ferehî û bilindahiya tiştan dide xuyakirin.

1)     Dîmensiyon = 0: Heke dîmensiyon sifir (zêro) be, hîngê tenê xale yan nixtik heye, dirêjahî, ferehî û bilindahî hemû sifir in û ji lew re, ew xuya nakin.

2)     Dîmensiyon = 1: Heke Dîmesiyon 1 be, hîngê tenê dirêjahî û vajayiya wê kinahî heye. Dîmensiyona yek bi xêzekê(xetekê) tê nîşankirin. Ev xêz bixwe, ji bêdawî nixteyan pêktê û wisa bi herdu aliyan de bêdawî dirêj e. Heke em ji nixteya destpêkê (sifir) de li aliyekî temaşe bikin, ew alî dibe aliyê pêşiya me û wisa her nixteyeke dûr li pêşiya her nixteyeke nêzîk e. Aliyê din, aliyê ku pişta me pêde ye, her nixteyeke dûr li paş her nixteyeke nêzîk e. Lê belê, heke em ji nixteya destpêkê (sifir) bi aliyê din de temaşe bikin, rewş berevajkî dibe, lê dîsa jî bi aliyê pêşiya me de her nixteyeke dûr li pêşiya her nixteyeke nêzîk e û bi aliyê paş me de jî, her nixteyeke dûr li paş her nixteyeke nêzîk e. Ji lew re rastiya ku her nixteyeke dûr li pêş yan li paş her nixteyeke nêzîk e, bi rawestandina me ve girêdayî ye û li gor wê rêlatîv e.

3)     Dîmensiyon = 2: Heke dîmensiyon 2 be, hîngê panahî jî peyda dibe, vê carê xêzeke din ya bi herdu aliyan de bêdawî di xala sifir re derbas dibe, navbera vê xêzê û ya yekem 90 rade ye (derece, grad, degree).

Di dîmensiyona 2an de ne tenê pêş û paş, lê belê rast û çep jî pêk tên. Lê ne bi tenê ev! Di navbera pêş û paş (180 rade) û rast û çep de (rast li gor pêş 90 rade) gelek semtên din peyda dibin. Heke em xelekê(circle) bi 360 radeyî parvebikin, hîngê ji pêş heya bi rast 90 semtên din hene, ku ew ne bi temamî li pêş in, ne bi temamî li rast in. Mîna wê bi aliyê çepê de jî wisa ye. Bi aliyê paş me ve jî, dîsa li milê rast heya paş 90 rade heye; û ji milê çep heya bi paş jî wisa. Ji lew re, ew hevalên ku dibêjin: Em pêş û paş ji hev nasnakin, peyva wan ne durist e. Em di dîmensiyona 2 de bi tenê (heke em xelekê bi 360 radeyî parvebikin) em pêş û paş, rast û çep û di navbera wan de ewqas semtên din nasdikin. Di dîmensiyona 23an de dûrbûna her nixteyekê ji nixteya sifir li gor vê formûla jêr tê hesabkirin:

4) Dîmensiyon = 3: Heke dîmensiyon 3 be, hîngê bilindahî û kûrbûn jî peyda dibin, vê carê xêzeke sisêyan ji jêr ve di xala sifir re ber bi jor derbas dibe û dîsa bi herdu aliyan de bêdawî ye. Ji vê dîmensiyonê re valahî (space, Raum) tê gotin. Vê carê jî ji pêş heya bi jor 90 rade hene, ji paş heya bi jor jî 90 rade hene, ji rast heya bi jor jî 90 rade hene, ji çep heya bi jor jî 90 rade hene; û wisa bi aliyê jêr de jî. Lê belê ne bi tenê ew, li ser her radeyekê, ku hinekê bi aliyê rast de be heya bi jor dîsa 90 rade hene; wisa jî bi hemû aliyan de. Em dibînin, ku di vê dîmensiyona 3an de, li ser her radeyekê ji dîmensiyona 2an xelekeke venîştî siwar bûye, ku bi jêr û jor ve dîsa ji 360 radeyî pêk tê. Yanê di dîmensiyona 3an de, di her radeyeke dîmensiyona 2an re xelekek derbas dibe, ku ew bi xwe jî dîsa ji 360 semtan pêk tê. Bi gotineke din, em di dîmensiyona 3an de ne tenê pêş, paş, rast, çep, jor û jêr wek semt nas dikin, lê belê em 360 X 360 = 129600 semt nasdikin, heke em xelekê tenê bi 360 radeyî parve bikin. Heke em xelekê hûrtir parve bikin, hîngê semtên me hên bêhtir dibin. Di dîmensiyona 3an de dûrbûna her nixteyekê ji nixteya sifir li gor vê formûla jêr tê hesabkirin:

5) Dîmensiyon = 4: Heke dîmensiyon 4 be, hîngê dem (wek faktor) li vê mijara me zêde dibe. Ne tenê jiyana me mirovan, lê belê ev gerdûna ku heye di dîmensiyona 4an de ye (di rastiyê de di beşekî dîmensiyona 4an de ye, ji ber ku dem tenê nêgatîv e; dem ticar ne posîtiv e). Ji her xalekê ya dimensiyona 4an re "bûyer" tê gotin. Dûrbûna her bûyerekê ji bûyera sifir li gor vê formûla jêrîn tê hesabkirin:

hemû bûyerên ku ji bo me gengaz in nêgatîv in; ji ber ku dem nêgatîv e. Bûyerên posîtiv tenê di teoriyê de gengaz in, ew jî ew in, ku em têkevin pêşiya demê. Yanê divêt matêriya bi zûbûnekê ji ya ronahiyê bêhtir bilive. Ev jî ne gengaz û mimkin e. Heke matêriya bi zûbûna ronahiyê biçe, bi temamî dibe şiyan (enegî).  Yanê em çawa jî bikin, em nikarin têkevin pêşiya demê.

Dibe ku xwendevanên vê nivîsa me – bi taybetî jî "pêşerojperestên" me bêjin: Gelo çi pêwendiya vê teoriyê bi " paşeroj û pêşerojê" re heye…Ma bav û kalên me teoriya Einstein xwendibûn?.

Belê, xebera wan e. Lê em dibêjim, ku bav û kal, dayîk û dapîrên me û yên hemû gelên din jî her gav hokerên "lokal" û yên "temporal" ji hev cuda kirine. Gava peyvên "pêş" û "paş" bi maneya "lokal" bi kar anîne, bi wê maneya ku me di dîmensiyona 1 de anî ziman, bi kar anîne. Lê belê gava bi maneya "temporal" gotine, hîngê rewş hatiye guhertin. Ew kesên ku dibêjin: "pêşeroj" peyva rast e, mixabin têgihînên "lokal" û "temporal" tev li hev dikin.

Bav û kalên me dem bi derketina rojê naskirine; dîtine ku roj tê û ji wan derbas dibe û roja din li pey wê tê û her wisa. Gava roj(tav) gihîştiye kumbeda esmên, gotine: Ev nîv roj derbas bû. Ji lew re, ji dema ku roj hilhatiye û heya bi nîvroj(nîvro) gotine "pêşnîvroj" û ji dema ku roj ji nîvroj de heya çûye ava re, gotine "paşnîvroj". Bi vî awayî ji her bûyereke ku pêşî pêk hatiye re gotine, ev bûyer pêşî pêk hat û ji bûyera ku piştî wê pêk hatiye re, gotine, ev piştî wê, yan jî paşê pêk hatiye. Gava êvaran xwarina xwe xwarine û piştî wê hinek şîranî xwarine, jêre gotine "paşşîv".

Heke "pêşerpjperestên" me peyvên " pêşnîvroj" û " paşnîvroj" dipejirînin, ka em mîna di matêmatîkê de beşê "nîv" ji herdu peyvan biavêjin, hîngê çi dimîne? Dimîne " pêşroj" û "paşroj". Niha hate xuyakirin, ku "pêşroj" li gor "paşroj" dema kevin e û "paşroj" li gor "pêşroj" dema nû ye.

Ka em hin nimûneyên din jî bidin: Çiriya Pêşîn – Çiriya Paşîn, Kanûna Pêşîn – Kanûna Paşîn, meha pêşîn ya salê – meha paşîn ya salê…..Gelo kîjan pêşî tê û kîjan paşê tê?

Da ku her kesek fêhm bike, ka em 12 zarokan bînin, ku li pey hev di xelekekê de digerin. Em bêjin: Pêşî Azad tê, piştî Azad Bêrîvan tê……û li paş hemiyan Zozan tê. Ka em li tenîşta Bêrîvanê rawestin Azad êdî ji me derbas bû, lê belê Zozan hên nehatiye, ew li paş giştan tê.

Ka em rojên hefteyê bêjin: Destpêk Şemî. Gelo piştî şemiyê kîjan roj tê? Bê guman piştî şemiyê yekşem tê. (Kurdên me yên bakur di bin bandora zimanê tirkî de, ji şemiyê re dibêjin "paşînî", yanê ew roja ku paş îniyê tê).

Heke em tenê yekşem û duşemê li ber çav bigirin, gelo kîjan roj ya kevin e? Û kîjan roj ya nû ye?. Bê guman, li gor duşemê yekşem roja kevin e û duşem piştî wê te (yan jî duşem paş yekşemê tê). Ji lew re, divêt em li rêzkirina rojan ya li pey hev temaşe bikin û ne li rawestandina xwe ya kesayetî(şexsî).

Birêz Ezîzê Cawo di gotara xwe de dibêje: “‘pêşer'oj’ ji p'eyvebenda ‘r'oj a pêş (me)‘ û ‘paşer'oj’ jî ji p'eyvebenda ‘r'oj a paş (me)’ saz bûne”. Na, nexêr, ne wisa ye. “pêşeroj” ew roj e, ya ku pêşî tê û “paşeroj” ew roj e, ya ku paşê tê. Ji lew re, “pêşeroj” roja kevin e û “paşeroj” jî ya nû ye. Yanê li gor pêwendiya rojan ya rêlatîv li gel hev e û ti pewendiya xwe bi şexsê me yan jî bi rawestana me re tine ye. Rûyê me bi kîjan alî de be, ev rewşeke lokal e. Dibe ku rûyê Ezîz bi rojhilat de be û yê Hesen ber bi rojava be, hîngê li gor Ezîz aliyê rojhilat pêşiya wî ye, lê li gor Hesen aliyê rojava pêşiya wî ye; ev yek (rewşa lokal) ne mijara me ye; mijara me rewşa temporal e, rewşa pêwendiya rojan ya rêlatîv li gel hev e.

Da ku em bihurîna demê baş şîrove bikin, emê nimûneyeke din jî bidin:

Em li stasiyonê li benda tirêne rawestiyane. Hên tirêna me nehatiye, lê belê wek çawa dem dibihure, wisa jî gelek tirên tên û ji me derbas dibin, tirêna me dê paşê were. Yanê rêz û tertîba tirêna me li gor dema xwe wisa ye, ku li paş (yan piştî) wan tirênên pêşîn tê. Bi vî awayî jî divêt em li bihurîna demê û tertîba rojan temaşe bikin.

çapkirin