Mijara "paeroj peroj" dsa kete rojev

 BERSIVEK LI DIJ DTINN BIRZAN EZZ CAWO HESEN HUSEYIN DENIZ

 

 Mustefa Red

 

Ber niha bi end salan li ser v mijara paeroj peroj gelek gotar hatin nivsandin. Min wisa bawer kir, ku d ev mijar avne zelal bye. L mixabin, em dibnin, ku her demek kesek radibe, wek y ku haya xwe ji v chan ji gengeeyn ku pkhatin tine be dsan dibje: "Na, peroj rast e".

Herdu nivskarn birz, yn ku me nav wan li jor aniye, di gotarn xwe de hewl didin, dtina xwe bi her away rast dernin. Bi peyvn wek "kesn ku dibjin paeroj rast e, piya xwe ji paiya xwe nasnakin", dixwazin dtina xwe ferz bikin. B guman, rz hurmeta me ji dtina her kesek/ re heye. L li min biborin, ji behaneyn bi v away re "polmka vala" yan j "dmagog" t gotin. Bi baweriya min, nabe ku em li ser pirsn ziman xwe di v ast de bi hev re biaxivin bi v wey hewl bidin, dtinn xwe rast dernin.

Ez bi xwe ba fhm dikim, ku ima kesn bawer dikin "peroj" rast e, wisa difikirin. Min ev yek di nivseke ber de j gotib dab xuyakirin.

Gelo pirsgirk di k de ye?.

Di her zimanek de hokern "lokal"(ji bo cih) yn "temporal"(ji bo dem) hene. Ev herdu babet ji hevdu gelek cuda ne. Hokerek bi maneya "lokal" dikare mna hokereke din ya bi maneya "temporal" b nivsandin, l maneyn wan ne mna hev in. Wek nimne, ka em hokera "dor" bnin ber avan. Gava ez bjim: Ez li dor (yan dora) saet 10 bme ba te, hng maneya hokera "dor" ew e, ku ez yan hinek ber saet 10, yan j hinek pit saet 10 bme ba te; ev mane temporal e. L gava ez bjim: Ez li dor dara sv m hatim, t w maney, ku ez li dor dara sv geriyame. Hokera "dor" bi maneya lokal xelekek dinimne; mebest bi "dor" ne ten p yan j pa dara sv ye, l bel hem aliyn w dar ne.

Da ku em v mijar ba zelal bikin, divt em hinek bhtir herdu tgihnn "lokal" "temporal" rove bikin.

Gelo "lokal" i ye?

Tgihna "lokal" bi tgihna "dmensiyon" ve girday ye. Dmensiyon dirjah, fereh bilindahiya titan dide xuyakirin.

1)     Dmensiyon = 0: Heke dmensiyon sifir (zro) be, hng ten xale yan nixtik heye, dirjah, fereh bilindah hem sifir in ji lew re, ew xuya nakin.

2)     Dmensiyon = 1: Heke Dmesiyon 1 be, hng ten dirjah vajayiya w kinah heye. Dmensiyona yek bi xzek(xetek) t nankirin. Ev xz bixwe, ji bdaw nixteyan pkt wisa bi herdu aliyan de bdaw dirj e. Heke em ji nixteya destpk (sifir) de li aliyek temae bikin, ew al dibe aliy piya me wisa her nixteyeke dr li piya her nixteyeke nzk e. Aliy din, aliy ku pita me pde ye, her nixteyeke dr li pa her nixteyeke nzk e. L bel, heke em ji nixteya destpk (sifir) bi aliy din de temae bikin, rew berevajk dibe, l dsa j bi aliy piya me de her nixteyeke dr li piya her nixteyeke nzk e bi aliy pa me de j, her nixteyeke dr li pa her nixteyeke nzk e. Ji lew re rastiya ku her nixteyeke dr li p yan li pa her nixteyeke nzk e, bi rawestandina me ve girday ye li gor w rlatv e.

3)     Dmensiyon = 2: Heke dmensiyon 2 be, hng panah j peyda dibe, v car xzeke din ya bi herdu aliyan de bdaw di xala sifir re derbas dibe, navbera v xz ya yekem 90 rade ye (derece, grad, degree).

 

Di dmensiyona 2an de ne ten p pa, l bel rast ep j pk tn. L ne bi ten ev! Di navbera p pa (180 rade) rast ep de (rast li gor p 90 rade) gelek semtn din peyda dibin. Heke em xelek(circle) bi 360 radey parvebikin, hng ji p heya bi rast 90 semtn din hene, ku ew ne bi temam li p in, ne bi temam li rast in. Mna w bi aliy ep de j wisa ye. Bi aliy pa me ve j, dsa li mil rast heya pa 90 rade heye; ji mil ep heya bi pa j wisa. Ji lew re, ew hevaln ku dibjin: Em p pa ji hev nasnakin, peyva wan ne durist e. Em di dmensiyona 2 de bi ten (heke em xelek bi 360 radey parvebikin) em p pa, rast ep di navbera wan de ewqas semtn din nasdikin. Di dmensiyona 23an de drbna her nixteyek ji nixteya sifir li gor v formla jr t hesabkirin:

 

4) Dmensiyon = 3: Heke dmensiyon 3 be, hng bilindah krbn j peyda dibin, v car xzeke sisyan ji jr ve di xala sifir re ber bi jor derbas dibe dsa bi herdu aliyan de bdaw ye. Ji v dmensiyon re valah (space, Raum) t gotin. V car j ji p heya bi jor 90 rade hene, ji pa heya bi jor j 90 rade hene, ji rast heya bi jor j 90 rade hene, ji ep heya bi jor j 90 rade hene; wisa bi aliy jr de j. L bel ne bi ten ew, li ser her radeyek, ku hinek bi aliy rast de be heya bi jor dsa 90 rade hene; wisa j bi hem aliyan de. Em dibnin, ku di v dmensiyona 3an de, li ser her radeyek ji dmensiyona 2an xelekeke vent siwar bye, ku bi jr jor ve dsa ji 360 radey pk t. Yan di dmensiyona 3an de, di her radeyeke dmensiyona 2an re xelekek derbas dibe, ku ew bi xwe j dsa ji 360 semtan pk t. Bi gotineke din, em di dmensiyona 3an de ne ten p, pa, rast, ep, jor jr wek semt nas dikin, l bel em 360 X 360 = 129600 semt nasdikin, heke em xelek ten bi 360 radey parve bikin. Heke em xelek hrtir parve bikin, hng semtn me hn bhtir dibin. Di dmensiyona 3an de drbna her nixteyek ji nixteya sifir li gor v formla jr t hesabkirin:

5) Dmensiyon = 4: Heke dmensiyon 4 be, hng dem (wek faktor) li v mijara me zde dibe. Ne ten jiyana me mirovan, l bel ev gerdna ku heye di dmensiyona 4an de ye (di rastiy de di beek dmensiyona 4an de ye, ji ber ku dem ten ngatv e; dem ticar ne postiv e). Ji her xalek ya dimensiyona 4an re "byer" t gotin. Drbna her byerek ji byera sifir li gor v formla jrn t hesabkirin:

hem byern ku ji bo me gengaz in ngatv in; ji ber ku dem ngatv e. Byern postiv ten di teoriy de gengaz in, ew j ew in, ku em tkevin piya dem. Yan divt matriya bi zbnek ji ya ronahiy bhtir bilive. Ev j ne gengaz mimkin e. Heke matriya bi zbna ronahiy bie, bi temam dibe iyan (eneg).  Yan em awa j bikin, em nikarin tkevin piya dem.

Dibe ku xwendevann v nivsa me bi taybet j "perojperestn" me bjin: Gelo i pwendiya v teoriy bi " paeroj peroj" re heyeMa bav kaln me teoriya Einstein xwendibn?.

Bel, xebera wan e. L em dibjim, ku bav kal, dayk daprn me yn hem geln din j her gav hokern "lokal" yn "temporal" ji hev cuda kirine. Gava peyvn "p" "pa" bi maneya "lokal" bi kar anne, bi w maneya ku me di dmensiyona 1 de an ziman, bi kar anne. L bel gava bi maneya "temporal" gotine, hng rew hatiye guhertin. Ew kesn ku dibjin: "peroj" peyva rast e, mixabin tgihnn "lokal" "temporal" tev li hev dikin.

Bav kaln me dem bi derketina roj naskirine; dtine ku roj t ji wan derbas dibe roja din li pey w t her wisa. Gava roj(tav) gihtiye kumbeda esmn, gotine: Ev nv roj derbas b. Ji lew re, ji dema ku roj hilhatiye heya bi nvroj(nvro) gotine "pnvroj" ji dema ku roj ji nvroj de heya ye ava re, gotine "panvroj". Bi v away ji her byereke ku p pk hatiye re gotine, ev byer p pk hat ji byera ku pit w pk hatiye re, gotine, ev pit w, yan j pa pk hatiye. Gava varan xwarina xwe xwarine pit w hinek ran xwarine, jre gotine "pav".

Heke "perpjperestn" me peyvn " pnvroj" " panvroj" dipejirnin, ka em mna di matmatk de be "nv" ji herdu peyvan biavjin, hng i dimne? Dimne " proj" "paroj". Niha hate xuyakirin, ku "proj" li gor "paroj" dema kevin e "paroj" li gor "proj" dema n ye.

Ka em hin nimneyn din j bidin: iriya Pn iriya Pan, Kanna Pn Kanna Pan, meha pn ya sal meha pan ya sal..Gelo kjan p t kjan pa t?

Da ku her kesek fhm bike, ka em 12 zarokan bnin, ku li pey hev di xelekek de digerin. Em bjin: P Azad t, pit Azad Brvan tꅅ li pa hemiyan Zozan t. Ka em li tenta Brvan rawestin Azad d ji me derbas b, l bel Zozan hn nehatiye, ew li pa gitan t.

Ka em rojn heftey bjin: Destpk em. Gelo pit emiy kjan roj t? B guman pit emiy yekem t. (Kurdn me yn bakur di bin bandora ziman tirk de, ji emiy re dibjin "pan", yan ew roja ku pa niy t).

Heke em ten yekem duem li ber av bigirin, gelo kjan roj ya kevin e? kjan roj ya n ye?. B guman, li gor duem yekem roja kevin e duem pit w te (yan j duem pa yekem t). Ji lew re, divt em li rzkirina rojan ya li pey hev temae bikin ne li rawestandina xwe ya kesayet(exs).

Birz Ezz Cawo di gotara xwe de dibje: per'oj ji p'eyvebenda r'oj a p (me) paer'oj j ji p'eyvebenda r'oj a pa (me) saz bne. Na, nexr, ne wisa ye. peroj ew roj e, ya ku p t paeroj ew roj e, ya ku pa t. Ji lew re, peroj roja kevin e paeroj j ya n ye. Yan li gor pwendiya rojan ya rlatv li gel hev e ti pewendiya xwe bi exs me yan j bi rawestana me re tine ye. Ry me bi kjan al de be, ev reweke lokal e. Dibe ku ry Ezz bi rojhilat de be y Hesen ber bi rojava be, hng li gor Ezz aliy rojhilat piya w ye, l li gor Hesen aliy rojava piya w ye; ev yek (rewa lokal) ne mijara me ye; mijara me rewa temporal e, rewa pwendiya rojan ya rlatv li gel hev e.

Da ku em bihurna dem ba rove bikin, em nimneyeke din j bidin:

Em li stasiyon li benda tirne rawestiyane. Hn tirna me nehatiye, l bel wek awa dem dibihure, wisa j gelek tirn tn ji me derbas dibin, tirna me d pa were. Yan rz tertba tirna me li gor dema xwe wisa ye, ku li pa (yan pit) wan tirnn pn t. Bi v away j divt em li bihurna dem tertba rojan temae bikin.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org