end gotin li ser diyardeya kelijandin di ziman me de
 
Ber her tit, ka em bipirsin gelo diyarde i ye kelijandin i ye?
 
Wek bersiv em dikarin bjin, ku diyarde ji peyva diyar hatiye bi maneya zahre rdan t bikarann, wek nimne ka em bjin, ku dahatina berf di zivistan de diyardeyeke sirut ye. L peyva kelijandin tgihtineke giramer ye. Mebest j ew e, ku gava du tpn dengdr di peyvek de tn pey hev, hng li gor qeyda gelemper ya ziman me tpeke kelijandin dikeve navbera wan herdu dengdran, daku peyv bi hsan b bilvkirin.
 
Ka em peyvn siwar peya wek nimne bigirin ber xwe. Gava em dibjin siwar Hedban, em siwarek ji nav hem siwarn din vediqetnn. Ew j ew kes e, y ku li Hedban siwar bye. Bi v away, em bi veqetandeka , ya ji bo veqetandina nevdr nr, y binavkir yekejimar, em navdr ji yn din cuda dikin. Ji ber ku peyva peya j navdrek nr, yekejimar binavkir ye, divt ew j bi veqetandeka ji nav peyayn din b cudakirin. L bel, em dibjin peyay qehreman em v car, bi v away, navdr nr, binavkir yekejimar ji nav yn din vediqetnin. Em dibnin, ku peyva peya j, wek ya siwar, veqetandeka standiye, l bel, ji ber ku tpa dawiy ji peyva peya ew j wek veqetandeka tpeke dengr e, hng tpa y ketiy navbera herdu tpn dengdr ew ji hev cuda kirine. Ji v diyardeya giramr re di ziman me de em kelijandin dibjin. Yan qeyda gelemper di ziman me de ew e, ku gava du tpn dengdr di peyvek de bn pey hev, hng tpeke kelijandin dikeve navbera wan.
 
Wek t zann, heyt tpn dengdr di ziman me de hene, ew j ev in:
 
a, e, , i, , o, u,
 
Ji van heyt dengdran, dengdrn (e, i, u) yn kurt in yn mayn j dengdrn dirj in. Ji bo kelijandin j s tpn me hene, ku ew j mna nvdengdran tne dtin. Ew j ev in:
 
y, w, h
 
Bi dtina me, pwendiya dengdran ya nvdengdran
 
(tpn kelijandin) bi v away jrn e.
 
Qeyda gelemper ew e, ku gava du tpn dengdr tn pey hev, hng tpa y dikeve navbera herdu tpn dengdr wisa bilvkirina peyv nerm dike. L di hin peyvan de tpa w di hin peyvn din de j tpa h dikarin v rol bilzin.
Pit ku me kelijandin j da naskirin, em niha li hinek babet aliyn v mijar bikolin.
 
 
A) Keng kelijandin merc e, keng bi kjan nvdengdr pk t?
 
Hin zimanzann me ji w baweriy ne, ku em di ziman nivsk de ten tpa y ji bo kelijandin bikarbnin. B guman ev dtina han ji bo hsankirina giramr di cih de ye. L bel, divt em li vir j - wek pirsgirka tpa dubare - pvajoy drok y pvena ziman devk binasin li ber av bigirin. Daku em v mijar ba ronah bikin, ka dsa em hin nimneyan bnin. Em bala xwe bidin van bjeyn li xwar:
 
bje - nimne - awa - we - bade - male - til - kan - keban  hwd.
(ji bo ku gotar dirj nebe, em ten peyvn bje kan bidin ber xwe)
 
a) Veqetandin - binavkir : bjeya biyan, bjeyn biyan, kaniya gund, kaniyn gund, .....
a1) Veqetandin - nebinavkir : bjeyeke biyan, bjeyine biyan, kaniyeke gund, kaniyine gund, ....
 
b) Tewang - binavkir : mana bjey, mana bjeyan, ava kaniy, ava kaniyan, ...
b1) Tewang - nebinavkir : mana bjeyek, mana bjeyina, ava kaniyek, ava kaniyina, ...
 
Em dibnin, ku qeyda me ya gelemper - yan bikaranna tpa y ji bo kelijandin - xwe di piraniya nimne babetan de radigire diespne. L ka niha em li van nimneyn jr j teme bikin:
 
I. r - co - xwes - aro - bano - Xwed hwd.
 
Gelo ry min yan rw min yan j riw min rast e?
Gelo  xwesya w yan xweswa w yan j xwesiwa w rast e?
Gelo banoya eleng yan banowa eleng rast e?
Gelo Xwedyo! yan Xwedwo! rast e?
 
II. ava - n - mezin - perwerde hwd.
 
Gelo avah yan avay t gotin?
Gelo nah yan nay t gotin?
Gelo mezinah yan mezinay t gotin ?
Gelo perwerdeh yan perwerdey t gotin?
 
III. tirsn - p hesn, girn, ...
 
Gelo ez tirsiyam yan ez tirsiham t gotin ?
Gelo ez p hesiyam yan ez p hesiham t gotin ?
Gelo ez giriyam yan ez giriham t gotin ?
 
Wek me di gotareke p de j gotib, ku ziman me di hin heyamn drok de ten bi away devk ji nifek derbas nifn din bye, ji lewre j, li gor hermn welat me zaravayn me yn tvel, ev hem weyn li jor tn bikarann. B guman, ji bo hsankirina giramr d gelek ba be gava herdem tpa ya ji bo kelijandin b bikarann. L bi dtina me, divt em di v war de helwesteke lberal bigirin r li dewlemend pirrengiya ziman teng nekin. Divt em bjin, ku giranahiya kelijandin li ser tpa y ye, l bel bikaranna tpn w h di hin bje babetan de rewa ye.
 
Gelo ima em li vir helwesteke fireh lberal digirin dest ji helwesta teng, ya ji bo hsankirin yekkirina giramr berdidin?
 
Ziman me, ber ku ziman wje torey be, ber ku ziman roman rokan be, ew ziman stran helbestan e. Ji bo xatir stran helbest divt em v helwesta lberal bigirin, divt dengbj helbestvann me maf hebin, ku bjeyan li gor aheng, terz pvana ku ji wan re pwst e bikarbnin. Divt em maf bidin dengbj, wek nimne, li cih paleya genim sor - gava ew bixwaze - paleha genim sor bje. Ka em bala xwe bidin v strana govend ya gelr j:
 
Wey la, wey la, wey lawo
Di serk xn, di xew da wo
Min panek p veda wo
Xencer ji ber elya wo
 
Ji ber ku ji qafiyeya dengbj re kta wo pwst e, ew v kta han tne dawiya her malikek wisa stran xwe dike. Ev maf ev azadiya ziman divt bte parastin.
 
 
B) Keng kelijandin ne merc e keng tpa kelijandin ne pwst e ?
 
Me li jor gotib, ku qeyda gelemper ew e, gava du tpn dengdr di bjeyek de tn pey hev, hng tpa kelijandin dikeve navbera wan. Bel, ev qeyd ya gelemper e, l gelo awarteyn v qeyd j hene yan na? Yan, bi gotineke din, gava hercar du tpn dengdr hatin pey hev, merc e, ku tpeke kelijandin tkeve navbera wan, yan j hin rawe babet hene, ku li dervey v qeyd ne? Ka em bala xwe bidin du mijarn tvel yn ziman me:
 
1) Kesandina lkeran li gor deman, l bel ew lkern ku bi dengdrek destpdikin.
 
Em wek nimne dibjin, ku em ji bo raweya boriya berdest raweya dema niha prkta di ji bo raweya ferman raweya ayend em prkta bi bikartnin. Wek nimne, lkera n:
 
Boriya berdest: ez dim,  Dema niha: ez diim, Raweya ferman: bie, Ayend: ez biim
 
L bel, gava lker bi dengdrek despbike, hng reweke din pkt. Ka em wek nimne lkera ajotin bigirin ber xwe:
 
Boriya berdest: min dajot, Dema niha: ez dajom, Raweya ferman: bajo, Ayend: ez bajom
 
Em dibnin, ku li gor qeyda ziman devk qeyda ku heya niha di giramr de t bikarann, teraziya ziman bi al de ye, ku li cih bikaranna tpa kelijandin di navbera du dengdran de, bi vajay w, dengdra pn - li vir dengdra i ji prkta nawela(amra, edata)  kesandin - ji bjey hatiye avtin li cih min diajot - ez diajom - biajo - ez biajom, wek me li jor nivsandiye t gotin.
 
Gelo ev qeyda me, yan qeyda avtina tpa i ji prkta nawela kesandin, heya keng dikare xwe di ziman de ragire?  Em bala xwe bidin van lkeran:
 
avtin - andin - xistin - axaftin
 
Di dema niha de, em dibjim: ez davjim - ez dnim - ez dxnim - ez daxivim hwd.
 
Ji bo hem lkern ku em wan wek pvaz kolik ba nasdikin, ev qeyda ziman devk dikare xwe ragire. L bel, ka em hin lkern din bnin bidin ber avan:
 
arastin (xweikkirina titek, xemilandin), evirandin (prozkirina titek), ayidandin (tkilkirina hin titan), hng li gor qeyda jor, divt em bjin:
 
ez maseya xwarin darsnim - ez xaniy we y n devirnim - ez hin boyaxan dayidnim
 
hin lkrn ku me ji zimann biyan wergirtine, wek ecibandin, elimandin, ezimandin, divt em ji bo wan j bjin:
 
ez decibnim - ez delimnin - ez dezimnim
 
d ba t xuyakirin, ku ev qeyda me ya ziman devk nema dikare xwe ragire, ji ber ku y guhdar nema dizane, ka mebesta me i ye? Ziman li piya me diherime, dibe gola req beqan.
 
L gava em bjin:
 
ez diecibnim - ez dielimnim - ez diezimnim
ez diarsnim - ez dievirnim - ez diayidnim
gava em bjin
ez diavjim - ez dinim - ez dixnim - ez diaxivim,
 
hng em nawela kesandin diparzin ziman hn batir t fhmkirin. Ji lewre, bi dtina me, ev qeyda avtina tpa dengdr ji nawela (amra,edata) kesandin, ji ziman devk hatiye divt em di ziman nivsk de dest j berdin v babeta giramr wek awarteya kelijandin bihejmrin bibnin.
 
C) Keng kelijandin ne pwst e ?
 
Wek babeta dawiy ji v mijar, em li ser lihevsiwarkirina bjeyan rawestin, ku di encama w de hin caran du tpn dengdr tn pey hev. Gelo di reweke wisa de tpa kelijandin pwst e yan na?
 
Daku mebesta me li vir j ba b fhmkirin, em dsa hin nimneyan bnin:
 
1) Ji ber baviy deta Heran b dar maye.
 
Em li vir dibnin, ku du tpn dengdr dane pey hev, l ti tpa kelijandin neketiye navbera wan. Gava em bixwazin tpek txin navbera a j, d hng bibe byaviy ti mane ji bjey re namne. Nexwe, divt wisa bimne.
 
2) Ji ber taalandin qolincn Gulperiy din (yan hevk ta li teiy alandiye, d qolincn w diin.
 
Li vir j, heke em tpeke kelijandin txin navbera herdu tpn a nabe. Heke em a-yek biavjin, ew j nabe. Em wisa bikin, d talandin li hol bimne her kurdek d bi mana talan fhmbike.
 
Mirov dikare gelek nimneyn din j bne, wek:
Li ber text nexwexan divt boriya baann hebe.
Ji ber taavtin ew nikare ji nav nivn rabe.
Ji ber kar kaann d ew westiyaye.
Bi encama badeavtin cama pencerey ikest.
Xanavakirina Hoste-Memo gelek ak e.
Ji ber bendametiy komele ji hev belav b.
Ji ber bewlekariy bazirgan pknay.
her wisa her wisa ...
 
Encam :
 
 Pit ku me li v mijara xwe, yan hatina du tpn dengdr di peyvek de li pey hev ji s aliyan ve temae kir, em dikarin van encamn li xwar j wergirin:
 
1) Di veqetandin tewang de gava du tpn dengdr bidin pey hev, hng tpeke kelijandin dikeve navbera herdu dengdran. Bi gelemper nvdengdra y ji bo kelijandin t bikarann, l bel, di hin bjeyan de tpa w di hin bjeyn din de tpa h dikarin v rol bilzin.
 
2) Di kesandina lkeran de divt nawela kesandin b parastin em dest ji avtina tpa i ya naweln di bi berdin. Yan di kesandin de divt herdu tpn dengdr yn li pey hev di ziman nivsk de bimnin.
 
3) Gava du yan s bje li hev tn siwarkirin di encam de peyveke n pkt, ku tde du tpn dengdr dane pey hev, hng kelijandin ne rewa ye divt dsa herdu tpn dengdr bn parastin.
 
Encamn (2) (3) divt wek awarteyn qeyda gelemper bn fhmkirin.