anmeldung

Mêjerê Lêkerê

Mustefa Reşîd


Piştî ku me mijara tewangê ji hin aliyan ve ronahî kir, emê vê carê li ser mêjerê lêkerê rawestin û têbikoşin, ku vê mijarê jî hinekê ronak bikin. Gelo mebesta me bi mêjerê lêkerê çi ye?

Mamostayê mezin Mîr Celadet Bedirxan peyva mêjer ji yekejimarî û gelejimariyê re bi kar aniye. Yanê mêjerê lêkerê – mana xwe – yekejimarî û gelejimariya wê ye. Bi gotineke din, mijara ku em dixwazin vê carê li ser rawestin ev e:

Gelo! Di hevokan de, kengê lêker yekejimar û kengê gelejimar e?

Di pileya pêşîn de, mirov bawer dike, ku ev mijareke gelek hêsan e û ne hewceyî şîrovekirinê ye. Mirov bawer dike, ku mêjerê lêkerê hergav li gor kirar e (subjekt e), heke ew yekejimar be, hîngê lêker jî di yekejimariyê de ye; û heke ew gelejimar be, hîngê lêker jî di gelejimariyê de ye. Wek nimûne:

1) Ew sêvekê dixwe.
2) Em gişt sêvekê dixwin.

Bi rastî jî em dibînin, ku di dema niha û ayendê de, lêker hergav xwe davêje ser kirar û mêjerê xwe (yanê yekejimarî û gelejimariya xwe) li gor wî distîne. Heke lêker negerguhêz be jî, dîsa di dema niha û ayendê de xwe davêje ser kirar, nimûne:

1NY) Ferzende diçe Wanê.
2NG) Têkoşerên me diçin Colemêrgê.
3NY) Piraniya gel diçe newroza Amedê.
4NG) Ferzende û Gurgîn diçin Mûşê.

Ji ber ku di van hevokan de mêjerê lêkerê li gor kirar e, ti astengî û gelemşeyên (problemên) têgihîştinê çênabin û ji lew re, em hin caran mêjerê kirar jî bi lêkerê didin xuyakirin, nimûne:

1MY) Xort xwarinê dixwe.
2MG) Xort xwarinê dixwin.
3MY) Keç teşiyê dirêse.
4MG) Keç teşiyê dirêsin.

Di hevokên (1MY) heya (4MG) de, em dibînin, ku lêker mêjerê kirar diçespîne (tesbît dike) û dide xuyakirin. Di hevoka (1MY) de, ku lêker bi yekejimarî hatiye, em dizanin, ewê ku xwarinê dixwe tenê xortek e, lê di hevoka (2MG) de, lêker bi gelejimarî hatiye, ji lew re em dizanin, ewên ku xwarinê dixwin gelek xort in; û her wisa di hevoka (3MY) de, em dizanin, ya ku teşiyê dirêse keçek e û di hevoka (4MG) de gelek keç in.

Belê, heke mijar bi tenê ev be, bi rastî jî ne ewqas dijwar e. Çiqas hevok dirêj be jî, her kes dikare ji bin vî barî derkeve. Wek nimûne, ka em du hevokên hinekê dirêj binivîsînin:

1DY) Keç li koşka kela Beyazîdê, li aliyê heramiyê, geh bi ken û şahî, geh bi kel û girî, di pencerê re li keriyê pezkoviyan temaşe dike.
2DG) Keç li koşka kela Beyazîdê, li aliyê heramiyê, geh bi ken û şahî, geh bi kel û girî, di pencerê re li keriyê pezkoviyan temaşe dikin.

Bi rastî jî ne dijwar e, tevî ku hevoka me hinekê dirêj e jî, lê dîsa em dizanin, ku di hevoka (1DY) de, ewa ku li keriyê pezkoviyan temaşe dike, bi tenê yek keç e; û ewên di hevoka (2DG) de jî gelek keç in.

Ka em li cihê “keriyê pezkoviyan” wek bireserekî ji bireserên daçekê vê carê “agirê newrozê” têxin nava hevokê û hevokeke tenîştî jî ji demeke din lê siwar bikin û bêjin:

1DYT) Keç li koşka kela Beyazîdê, li aliyê heramiyê, geh bi ken û şahî, geh bi kel û girî, di pencerê re li agirê newrozê, ku ciwanan li ser bilidahiyekê vêxistibû, temaşe dike.
1DGT) Keç li koşka kela Beyazîdê, li aliyê heramiyê, geh bi ken û şahî, geh bi kel û girî, di pencerê re li agirê newrozê, ku ciwanan li ser bilidahiyekê vêxistibû, temaşe dikin.

Tevî ku me hevokeke tenîştî, ji dema borî jî xiste nava hevokê, lê rewş nehat guhertin.

Heke ev mijara me – wek çawa di dema niha û ayendê de – wisa sade û hêsan bûya, hîngê ne pêwîst bû me serê xwe pê biêşanda. Lê belê, mixabin, ev mijara me, di dema borî de ne ewqas sade û sivik e. Bêyî ku em hin rawe û nimûneyên din ji dema niha û ayendê bînin ber çavan, emê derbas dema borî bibin, ji ber ku pirsgirêka vê mijarê – bi taybetî bi sedema êrgatîv – di vir de ye.

BN) Dema borî – lêkerên negerguhêz.

Di dema borî de, bi lêkerên negerguhêz re, êrgatîv bê bandor e; yanê êrgatîv tine ye.

1BNY) Bengîn hat Cizîrê.
2BNG) Bengîn û Ferhad çûn Dêrsimê.
3BNY) Piraniya gelê Mûş û Bedlîsê roja cejnê di malan de ma.
4BNG) Girseyên gel ji seranserê bakurê Kurdistanê hatin Amedê.

Di hevoka (1BNY) de kirar (Bengîn) yekejimar e, wisa jî lêker (hat) bi yekejimarî hatiye. Di hevoka (2BNG) de kirar du kes in (Bengîn û Ferhad), yanê gelejimar e û ji lew re jî lêker (çûn) bi gelejimarî hatiye. Di hevoka (3BNY) de em çêla (behsa) komek mirov dikin, ew kom e, lê belê bi yekejimarî hatiye, ji lew re jî lêkera „man“ bi yekejimarî hatiye. Di hevoka (4BNG) de kirar (girseyên gel) bi gelejimarî hatiye û wisa jî lêkara „hatin“ di gelejimariyê de ye.

Nexwe, di dema borî de jî, heke lêker negerguhêz be, ev mijara me dîsa jî hêsan û sade ye.

BG) Dema borî – lêkerên gerguhêz.

Wek me berê jî gotibû, di dema borî de, heke lêker gerguhêz be, hîngê êrgatîv serdar e û bi bandora êrgatîv kirarê lêkerê tê tewandin û bireserê yekser bê tewang dimîne. Çiqas êrgatîv li xweşiya pir kesan neyê jî, lê belê – wek me berê jî gotibû – ew nişana kevnariya zimanê me ye. Wek çawa Horiyên kevnare, Mîtanî, Gotî, Xaltî, Lolobî, Man û Mad û yên din, ku wek rah û damarên neteweya me tên hejmartin û şopa xwe di rabirdû, jiyan û pergala me de hiştine, wisa jî êrgatîv wek nişana hevgirêdana me bi wan re, heya roja îro jî di zimanê me de, di dema borî de, bi lêkerên gerguhêz re hên jî jîndar û serdar e.

BG) Heke êrgatîv serdar be, yanê gava di dema borî de û bi lêkerên gerguhêz re kirar tê tewandin (yan jî ji ber hin sedemên ku me berê diyar kiribûn bê tewang dimîne), hîngê bi gelemperî mêjerê lêkerê li gor bireserê (objekt) yekser e. Nimûne:

1BGY) Zîlanê çalakiyek kir.
2BGG) Bêrîvanê gelek çalakî kirin.
3BGY) Ciwanan çalakiyek kir.
4BGG) Keçan sê çalakî kirin.

Di hevokên (1BGY) heya (4BGG) de bireserê yekser „çalakî“ ye û di van hevokan de, lêker xwe davêje ser bireserê yekser. Kirarê van hevokan (heya ku nehatiye hejmartin yan bi gelejimarî nehatiye veqetandin yan jî nebûye kirarê lêkereke negerguhêz, ku di gelejimariyê de ye) heke di yekejimariyê de be, yan di gelejimariyê de be ti rola wî tine ye. Bi gotineke din, mêjerê lêkerê li gor bireserê yekser e, lê belê di hin rewşan de, ku emê li xwarê bidin xuyakirin, lêker di êrgatîv de xwe davêje ser kirar.

Pir kesên ku di qada zimanê kurdî de şareza ne jî, bawer dikin, ku ev mijara me li vir temam dibe û ji wan e, ku êrgatîv berevajiya hevoka siruştî ye (normal e).

BGH) Dema borî - lêkerên gerguhêz, kirar bi gihaneka „û“ hatiye hejmartin.

Heke kirar bê hejmartin, hîngê lêker xwe davêje ser kirar û dikeve gelejimariyê. Mebesta me ji hejmartinê ew e, ku çend kirar bi gihaneka „û“ bi hev ve hatine girêdan. Nimûne:

1BGH) Zîlan û Bêrîvanê çalakiyek kirin.
2BGH) Gurgîn û Ferzende hespek kirîn.
3BGH) Zozan û Narînê malek kirê kirin.

Di hevokên (1BGH) heya (3BGH) kirar hatiye hejmartin, yanê kirar ji yekî bêtir e, yanê gelejimar e. Di van hevokan de, tevî ku bireser di yekejimariyê de ye, lêker li gor kirar dikeve gelejimariyê. Yanê heke kirar hat hejmartin, bireser çi dibe bila bibe, lêker xwe davêje ser kirar û dikeve gelejimariyê. Em çiqas bireser biguhêrin, lêker ji ber hejmartina kirar bi gihaneka „û“ bi gelejimarî tê gotin.

Heke em çend navdêran (wek kirar) bi hin gihanekên din bi hev ve girêbidin, hîngê ev rewşa li jor pêk nayê. Yanê hevgirêdana kirar bi gihanekên din yên ji bilî „û“ mêjerê lêkerê bi xwe re ranakişîne. Nimûne:

1BGHD) Zîlanê yan Bêrîvanê çalakiyek kir.
2BGHD) Xortê ku bi Gurgîn re, pêre çalakiyek kir.


BGH) Dema borî - lêkerên gerguhêz, tenê bireser hatiye hejmartin.

Hejmartina bireser bi gihaneka “û“ ti bandorê li mêjerê lêkerê nake. Tenê mêjerê bireser bixwe bandorê li mêjerê lêkerê dike. Nimûne:

4BGH) Nazê pirtûkek kirî.
5BGH) Zozanê qelemek, defterek û pirtûkek kirî.
6BGH) Bengîn deh pirtûk kirîn.

Di hevokên (4BGH) heya (6BGH) de, em dibînin, ku mêjerê lêkerê li gor mêjerê bireser e û hejmartina bireser bi gihaneka “û” ti rolê naleyîze. Yanê hejmartina bireser bi gihaneka “û” ne wek hejmartina kirar e û lêkerê ji yekejimariyê navêje gelejimariyê.

BGV) Dema borî - lêkerên gerguhêz, kirar hatiye veqetandin.

Tenê heke kirar bi veqetandeka gelejimaiyê hat veqetandin, lêker xwe davêje ser kirar. Yanê di veqetandina kirar de du gengazî (îmkan) li ber me ne.

a) Veqetandina kirar bi yekejimarî ti bandorê li mêjerê lêkerê nake, mêjerê lêkerê dîsa wek qeyda gelemper ya êrgatîv li gor bireserê yekser e. Nimûne:

1BGVa) Kurê Gurgîn pirtûkek bir.
2BGVa) Keça Ferzende sê pirtûk birin.
3BGVa) Lawê Soro çalakiyek li Amedê kir.
4BGVa) Neviyê Remo sê helbest nivîsandin.

Di hevokên (1BGVa) heya (4BGVa) de, em dibînin, veqetandina bi yekejimarî ya kirarê lêkera gerguhêz di dema borî de ti bandorê li mêjerê lêkerê nake; lêker xwe davêje ser bireserê yekser û mêjerê xwe ji wî distîne.

b) Veqetandina kirar bi gelejimarî mêjerê lêkerê jî bi xwe re dixe gelejimariyê, yanê lêker di vê rewşê de jî xwe davêje ser kirar. Nimûne:

1BGVb) Xortên Kurdan çalakiyek kirin.
2BGVb) Têkoşerên me ala rengîn bilind kirin.
3BGVb) Nivîskarên Kurd konferansek pêkanîn.
4BGVb) Weşanxaneyên kurdî xwe li Amedê bi cih kirin.

Di hevokên (1BGVb) heya (4BGVb) de, em dibînen, ku heya kirar bi gelejimarî hatibe veqetandin, lêker jî li gor wî di gelejimarê de ye û bireser bê bandor e.
Veqetandina navdêrê nebinavkirî bi gelejimarî dîsa wê encamê dide. Nimîne:

5BGVb) Xortine welatparêz çalakiyek li Bedlîsê kirin.

Di vê hevokê de jî em dibînin, ku dîsa lêker li gor kirar dikeve gelejimariyê.

BNG) Dema borî - lêkerên gerguhêz, lê belê kirar berê bûye kirarê lêkereke negerguhêz.

Heke navdêr bi gelejimarî kirarê lêkereke negerguhêz be û bibe kirarê lêkera gerguhêz jî, hîngê lêkera gerguhêz jî dikeve gelejimariyê. Nimûne:

1BNG) Mirov derketin kolanan û banga azadiyê kirin.

Di vê hevokê de navdêrê “mirov” bi gelejimarî bûye kirarê lêkera „derketin“ û bûye kirarê lêkera „kirin“ jî. Ji ber ku „derketin“ di gelejimariyê de ye, lêkera „kirin“ jî ji neçarî ketiye gelejimariyê. Heke em kirarekî bidin lêkera „kirin“ jî, ewê ji rewşa neçariyê rizgar bibe. Nimûne:

2BNGR) Mirov derketin kolanan û wan banga azadiyê kir.

Niha em dibînin, ku gava lêkera „kirin“ ji bandora lêkera „derketin“ rizgar dibe, ew vedigere ser qeyda gelemper ya êrgatîv, ku lêker xwe davêje ser bireserê yekser. Niha – piştî ku lêkera „kirin“ ji hevgirêdana lêkera „derketin“ rizgar bû – heke bireserê yekser yê lêkera „kirin“ têkeve gelejimariyê, ewê jî xwe li gor wî bavêje gelejimariyê. Nimûne:

3BNGRG) Mirov derketin kolanan û wan hin çalakî kirin.



Me ev mijara girîng bi hin hevokên sade şîrove kir. Bê guman, di nivîsandina rojane de mirov ne tenê hevokên sade bi kar tîne, lê belê hemû şêweyên hevokan pêwîst dibin û hîngê rewş hinekê têkil e û ne ewqas hêsan e. Ka em dîsa hin nimûneyan ji weşanên rojane bînin ber çavan, ku çawa nivîskar di mêjerê lêkerê de dikevin çewtiyan:


Nimûne 1
Em di gotarekê de rastî vê hevokê hatin:
„Ma gelo tu zane ku vê ewropaya ku ewqasî behsa wê dibe, çend birînên kur di canê gelê me de vekirî ye.“
Bixwe, gelek kêmasiyên vê hevokê hene;

a) Li cihê „Ma gelo tu zane“ heke em bêjin „Ma gelo tu zanî“ baştir e.
b) Gihaneka "ku" ya piştî "tu zanî" ne pêwîst e.
c) Li cihê "ewropa" divêt "Ewropa" be (serenav).
d) Li cihê "birînên kur" baştir e em bêjin " birînên kûr".
e) "vekirî ye" ne rast hatiye nivîsandin. Li vir lêkera "bûn" tine ye, ev boriya çîrokî ye.
f) Mêjerê lêkera „vekirin“ divêt ne li gor kirar „Ewropa“, lê belê li gor bireser „birînên kûr“ di gelejimariyê de be.
Yanê baştir e, ku hevok bi vî awayî be:
" Ma gelo tu zanî, vê Ewropaya ku ewqasî behsa wê dibe, çend birînên kûr di canê gelê me de vekirine?.“


Nimûne 2
Em di nivîsekê de rastî vê hevokê hatin:
„Tu dikare bêje; gelo her tiştek weha xerab û her kesekî xwe weha wenda kirin e, na."
Ev jî bi vî awayî baştir e:
"Tu dikarî bêjî, gelo her tiştek weha xerab e û her kesekî xwe weha wenda kiriye?, na."


Nimûne 3
Me ev hevoka li xwarê jî li cihekî xwend:
„Min sê apên xwe tenê di sûretan de dîtibû.“
Ji ber ku bireserê yekser „sê apên xwe“ di gelejimariyê de ye, diviyabû li dawiya hevokê „dîtibûn“ bihata gotin.


Nimûne 4
Em bala xwe bidin vê hevokê jî:
„Li gor tiştên ku çapemeniya wan nivîsand."
Ev hevok bi xwe hinekê têkil e. Bireser "tiştên" hatiye pêşiya kirar "çapemeniya wan", lê ji ber ku "çapemenî" bi yekejimarî hatiye veqetandin û bireser "tiştên" di gelejimariyê de ye, diviyabû li dawiya hevokê lêker bi gelejimarî "nivîsandin" bihata gotin.


Nimûne 5
Me ev hevoka li xwarê jî li cihekî xwend:
„Pîrozbahiyên Newrozê dest pê kir.“
Ji ber ku kirar bi gelejimarî hatiye veqetandin, divêt lêkera „kirin“ di gelejimariyê de be û hevok bibe
„Pîrozbahiyên Newrozê dest pê kirin“.


Nimûne 6
Ev hevok jî ne durist e:
„Hemû nivîsên ku te sererast kiriyê ketin destê min.“
Divêt wisa be“
„Hemû nivîsên ku te sererast kirine ketin destê min.“


Nimûne 7
Me ji Medya-TV ev hevok jî bihîst:
„Huquqzan û xwendekaran destek da Filîstînê.“
Ji ber ku kirar bi gihaneka “û” hatiye hejmartin, divêt hevok bibe,
„Huquqzan û xwendekaran destek dan Filîstînê.“


Nimûne 8
Me di malpera „ROJEV“ê de ev hevoka li xwarê xwend:
„Duh federasyona komeleyên Kurdên li Danîmarka FEY-KURD'ê bi komeke qelebalix çûn serdana parlemana vî welatî û nameyeke ji bo serokwezîr pêşkêşî rayedarên parlemenê kirin."

Nivîskarê vê hevoka jorîn - heya radeyekê - ziman baş dizane, lê belê ketiye çewtiyeke biçûk. Ka em bipirsin: Gelo "federasiyon" kirar e? Yan "komeleyên Kurdên li Danîmarka" ? Naxêr, "federasiyon" kirar e, heke ne wisa bûya hevok rast bû, lê belê "federasiyon" di yekejimariyê de hatiye û ji lew re divêt hevok bi vî awayî be:
„Duh federasyona komeleyên Kurdên li Danîmarka FEY-KURD'ê bi komeke qelebalix çû serdana parlemana vî welatî û nameyeke ji bo serokwezîr pêşkêşî rayedarên parlemenê kir."


Em dibêjin:
"Piraniya gel hat şahiyê."
Lê belê
"Girseyên gel hatin şahiyê."
Heke em peyva „federasiyona” ji hevokê bavêjin, hîngê hevoka pêşîn rast û durist e. Yanê nivîskar „federasiyon“ gotiye, lêbelê bi „komeleyên Kurdên li Danîmarka“ yan jî bi „Kurdên li Danîmarka“ fikiriye.


Nimûne 9
Em di Azadiya Welat de jî rastî vê hevokê hatin:
„Di Newrozê de bi milyonan mirov derketin kolanan û banga aştî, biratî û azadiyê kir.“
Di vê hevokê de kirar „mirov“ hem ji bo lêkera negerguhêz „derketin“ û hem jî ji bo lêkera gerguhêz „kirin“ hatiye bi kar anîn. Ji ber ku lêkera negerguhêz „derketin“ di gelejimariyê de ye, divêt lêkera gerguhêz „kirin“ jî di gelejimariyê de be.