anmeldung



Wek pir zimanên din, di zimanê me de jî gelek daçek hene, ku em wan her dem di axaftin û nivîsandinê de bi kar tînin. Gelek kesan li ser daçekan nivîsandiye û li vir pêwîst nake, ku em hemû daçekan bidin naskirin yan jî li ser hemiyan rawestin. Emê tenê hin taybetiyên daçekan û awayê bikaranîna wan di zimanê standard de, ku dibin sedema nelihevkirinê, ji xwe re bikin mijar.

Daçekên me yên here girîng ev in: bi, di, ji, li.

Hersê daçekên pêşîn, hem bi serê xwe tên bi kar anîn û hem jî paşdaçekên (de, re, ve) distînin û wisa di hevokan de dibin xwedî roleke din. Daçeka “li”, bi dîtin û têgihîştina min, tenê bi serê xwe tê bi kar anîn û paşdaçekan nastîne. Hin Kurd hene, ku daçeka “li” jî bi paşdaçekan re dikin heval, lê belê bi dîtina min ev ne pêwîst e.

Ka em pêşî hinekê li ser paşdaçekan rawestin. Ji aliyê fonetîkê ve, ev hersê paşdaçekên me (de, re, ve) di bingehê de bi awayê (da, ra, va) di zimanê me de peyda dibin. Yanê awayê bilêvkirina wan bi dengdêra “e” tenê sivikkirina wan e. Mamostayê mezin Mîr Celadet Bedirxan ev şêwe - li gor baweriya min - ji ber du sedeman hilbijartiye:

a) Ji ber ku sivik û hêsan e.
b) Ji ber ku di zaravayê Botî de wisa sivik tê bilêvkirin.

Ji ber wê jî, em îro di zimanê standard de şêweyê sivik bi kar tînin. Lê belê rastiyeke din jî heye, ku piraniya gelê Kurd heya niha jî hên van paşdaçekan bi şêweyê bingehîn, şêweyê „a“ bilêvdike. Di Kurmanciya Navîn de jî bi şêweyê „a“ tên bilêvkirin. Li Behdînan, li Hekarî û ji Beyazîd heya Meraş û Efrînê gişt bi awayê „a“ dibêjin. Ji ber wilo jî, di gelek gotar û nivîsaran de em rastî şêweyê „a“ dibin. Lê belê, heke em dixwazin zimanê xwe standard bikin, divêt em paşdaçekan jî bi yek şêweyî binivîsînin. Bi dîtina min – tevî ku kurdên herêma ez jê hatime şêweyê „a“ bi kar tînin – divêt em şêweyê sivik, şêweyê „e“, yê ku Mîr Celadet Bedixan pêşneyar kiriye, di zimanê standard de bi kar bînin. Heke rojekê ji rojan, dezgeheke fermî û nawendî ya zimanê kurdî biryarek girt û got, ku li gor prînsîpên demokratiyê, yan ji ber sedemeke zanistî divêt em şêweyê „a“ bi kar bînin, hîngê rewşeke din peyda dibe.

Lê belê tiştê herî berbat ew e, ku mirov di hin nivîsaran de rastî şêweyekî têkil tê. Yanê mirov dibîne, ku xwediyê gotarê, hin caran şêweyê „e“ û hin caran jî şêweyê „a“ bi kar aniye.

Piştî vê awira fonetîkî, ka em derbas bikaranîna van daçekan bibin û hin nimûneyan jî binivîsînin:

A) Koma serbixwe (koma bêyî paşdaçekê)

Daçeka „bi“: Ev daçeka me gelek funksiyonên wê hene, ku ji van nimûneyan tê xuyakirin.
1) Ew bi şev dixebite.
2) Ez bi tirkî nizanim.
3) Ew bi wî dikenin.
4) Ew bi siwarî diçe Sêrtê.
5) .......

Daçeka „di“: Pir kes bawer dikin, ku ev daçeka me bi serê xwe peyda nabe. Lê belê ne wisa ye. Rast e, ku ew pir kêm bi awayekî serbixwe tê bi kar anîn, lê belê heye.
1) Ew di tiştekî dixebite, lê ez nizanim ew çi ye.
2) Ew di çalakiyekê dikoşe, ka em binêrin encam çi ye.

Daçeka „ji“: Ev daçeka me pir tê bikaranîn.
1) Mem ji Zînê hezdike.
2) Xwîna sor ji birîna wî diherike.
3) Dijmin ji tiradê bazda.

Daçeka „li“: Ev daçeka me jî pir tê bikaranîn, lê bi dîtina min, tenê bi awayê serbixwe.
1) Tu li çi digerî?
2) Ez li Amedê bûm.
3) Bavê min li kar e.

B) Koma tevî paşdaçekê:
Divêt em şêweyê tevî paşdaçekê ji şêweyê serbixwe bi temamî cuda bikin, ji ber ku ew xwedî maneyeke taybet in. Ka em di vê gotarê de navê “daçekên cêwî” li wan bikin. Ew di hevokê de ji hev cida û hin caran pir ji hev dûr tên nivîsandin, lê belê pêşdaçek û paşdaçek bi hev re xwedî wateyekê ne. Herdu jî divêt hergav ji bêjeyên din cihê bên nivîsandin. Divêt em li pêşdaçek û paşdaçekê wek kevanekan “( , )” temaşe bikin. Yanê gava me di nivîsandinê de kevanek vekir, divêt ew li cihekî din bê girtin. Çawa ku kevanek tê vekirin, di hevokê de jî pêşî pêşdaçek tê nivîsandin, hin bêjeyên din dikarin di navberê de hebin û piştî wan paşdaçek tê nivîsandin, ango kevanek tê girtin. Bi rastî ne hêsan e, ku mirov mana daçekên cêwî bi nivîskî bide xuyakirin, lê dîsa jî emê têbikoşin, ku wan bi awayekî şirove bikin.

Daçeka cêwî “bi……de”: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek yan heyberek bi hêlekê de yan bi tiştekî re diçe û di nav de winda dibe.
1) Ew bi hêla Wanê de çû.
2) Kumê min bi avê de çû.

Daçeka cêwî « bi……re » : Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, du kes yan jî du heyber, ku di navbera wan de valahî heye (yanê ew bi hev ve ne girêdayî ne) bi awayekî hema hema yeksan û beranber hevaltiya hev dikin û diçin.
1) Gurgîn bi Ferzende re çû Beyazîdê.
2) Îsal serma bi payîzê re hat.

Daçeka cêwî “bi……ve”: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku du heyber hene, yek bingehîn e yê din jî bi wî ve ye, di navbera wan de valahî nîne (yanê ew bi hev ve girêdayî ne yan jî gihîştine hev, yan jî yek li ser yê din diçe). Pêwendiya wan bi hev re ne yeksan e.
1) Tivinga min bi dîwar ve daleqandî ye.
2) Ew bi nêrdewanê ve hilkişiya jor.

Daçeka cêwî “di……de”: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek yan heyberek di hundirê tiştekî din de yan jî warekî de ye.
1) Masî di avê de dijî.
2) Genimê me di kewarê de ye.

Daçeka cêwî “di……re”: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek yan heyberek bi liv û colanewe di navbera hin kes yan jî hin heyberên din re derbas dibe.
1) Behzad di Amedê re çû Batmanê.
2) Azad di nav gel re derbasî hundir bû.

Daçeka cêwî “di……ve”: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku heyberek ket nav tiştekî yan cihekî û winda bû; ew ji nav wî tiştî derneket.
1) Berika tivingê di dîwar ve çû. (Yanê kete dîwar, lê di aliyê din re derneket.)
2) Mit di lingê wî ve çû. (Yanê mit (strî) kete ling û têde ma.)

Daçeka cêwî „ji......de“: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek yan heyberek ji cihekî yan ji hundirê tiştekî derketiye û tê.
1) Ferman ji Stenbolê de hat.
2) Ew dixwazin me ji bingehê de rakin.

Daçeka cêwî „ji......re“: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek tiştekî digihîne kesekî yan cihekî din.
1) Min namayek ji Gurgîn re şand.
2) Wî stranek ji me re got.

Daçeka cêwî „ji......ve“: Mana vê daçeka cêwî tiştekî wisa ye, ku kesek yan heyberek ji aliyekî ve nêzîk dibe û tê, yan jî tê xuyakirin.
1) Lehî ji jor ve hat.
2) Ew ji min ve tê xuyakirin.

Çiqas pêşdaçek û paşdaçek di hevokê de ji hev nêzîk bin, ewqas jî hevok baş tê fêhmkirin. Bê guman mirov dikare di hevokekê de, li gor pêwîstiyê, çend daçekên cêwî bi kar bîne. Lê belê hin caran rewşeke wisa peyda dibe, ku pêşdaçekek tê nivîsandin û hên paşdaçeka wê nehatiye nivîsandin, dest bi pêşdaçekeke din tê kirin û gava êdî paşdaçekek hat, xwendevan û guhdar şaş dibe, ka gelo ew paşdaçek a kîjan pêşdaçekê ye.

Nimûne 1:
D1) Di panela ku ji hêla YDKê ve hate organîzekirin de...

Di vê hevokê de mirov dibîne, ku pêşdaçeka „di“ hatiye û hên paşdaçeka wê „de“ nehatiye nivîsandin dest bi pêşdaçeka „ji“ hatiye kirin. Di pey re, paşdaçeka “ve” ya hevalcêwiya „ji“ hatiye nivîsandin û li dawiyê paşdaçeka „de“ yanê hevalcêwiya „di“ hatiye nivîsandin. Bê guman, ji ber ku hevok kurt e, mirov dîsa jî her tiştî rast fêhm dike. Lê belê, em dibînin, ku hevok ji ber vê sedemê hinekê dikule. Gelo em dikarin vê hevokê ji vê rewşê rizgar bikin yan na? Ka em hewl bidin û bêjin:

S1) Di panelekê de, ya ku ji hêla YDK’ê ve hate organîzekirin...

Hevoka (S1) çiqas ji sedî sed ne wek ya (D1) be, lê wê maneyê bi temamî dide û vê carê nakule.

Nimûne 2:
D2) Ji berhemên nivîskî û devkî yên mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd. yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bidin guhdar û xwendevan û cîhana wî/ê ya nîgaşî bixemilînin, hatibin nivîsandin re “wêje” tê gotin.

Di vê hevokê de, di navbera pêşdaçeka “ji” û paşdaçeka wê ya hevalcêwî „re“ de hema dora 34 peyvên din hene. Gelo rêyeke din nîne, ku paşdaçek ewqas dûr neyê nivîsandin? Bê guman, bi giştî, hevok ne çewt e; hevok durist e. Lê belê, gava mirov „ji“ dixwîne û piştî 34 bêjeyên din pêrgî „re“ dibe hinekê dicefile. Heke mirov pir zûka bixwîne, hîngê pêwendiyê di navbera „ji“ û „re“ de nasdike. Lê heke hinekan hêdîka xwend, ew pêwendî tê qetandin. Gelo em çawa dikarin vê hevokê ji vê rewşa aloz rizgar bikin? Ka em bêjin:

S2) Ji berhemên nivîskî û devkî re, yên mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd. yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bidin guhdar û xwendevan û cîhana wî/ê ya nîgaşî bixemilînin, hatibin nivîsandin “wêje” tê gotin.

Yan jî

S22) Ji berhemên nivîskî û devkî yên mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd. re, yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bidin guhdar û xwendevan û cîhana wî/ê ya nîgaşî bixemilînin, hatibin nivîsandin “wêje” tê gotin.

Em dibînin, ku bi rastî jî rê û derfet heye, em paşdaçekê hinekê nêzî pêşdaçekê bikin û vî barê giran hinekê sivik bikin. Hîngê hevok jî baştir tê fêhmkirin.

Dûmahîk heye.....