Mijara Daek (I)

 
Mustefa Red
 

 
 
Wek pir zimann din, di ziman me de j gelek daek hene, ku em wan her dem di axaftin nivsandin de bi kar tnin. Gelek kesan li ser daekan nivsandiye li vir pwst nake, ku em hem daekan bidin naskirin yan j li ser hemiyan rawestin. Em ten hin taybetiyn daekan away bikaranna wan di ziman standard de, ku dibin sedema nelihevkirin, ji xwe re bikin mijar.
 
Daekn me yn here girng ev in: bi, di, ji, li.
 
Hers daekn pn, hem bi ser xwe tn bi kar ann hem j padaekn (de, re, ve) distnin wisa di hevokan de dibin xwed roleke din. Daeka li, bi dtin tgihtina min, ten bi ser xwe t bi kar ann padaekan nastne. Hin Kurd hene, ku daeka li j bi padaekan re dikin heval, l bel bi dtina min ev ne pwst e.
 
Ka em p hinek li ser padaekan rawestin. Ji aliy fonetk ve, ev hers padaekn me (de, re, ve) di bingeh de bi away (da, ra, va) di ziman me de peyda dibin. Yan away bilvkirina wan bi dengdra e ten sivikkirina wan e. Mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan ev we - li gor baweriya min -  ji ber du sedeman hilbijartiye:
 
a)      Ji ber ku sivik hsan e.
b)      Ji ber ku di zaravay Bot de wisa sivik t bilvkirin.
 
Ji ber w j, em ro di ziman standard de wey sivik bi kar tnin. L bel rastiyeke din j heye, ku piraniya gel Kurd heya niha j hn van padaekan bi wey bingehn, wey a bilvdike. Di Kurmanciya Navn de j bi wey a tn bilvkirin. Li Behdnan, li Hekar ji Beyazd heya Mera Efrn git bi away a dibjin. Ji ber wilo j, di gelek gotar nivsaran de em rast wey a dibin. L bel, heke em dixwazin ziman xwe standard bikin, divt em padaekan j bi yek wey binivsnin. Bi dtina min tev ku kurdn herma ez j hatime wey a bi kar tnin divt em wey sivik, wey e, y ku Mr Celadet Bedixan pneyar kiriye, di ziman standard de bi kar bnin. Heke rojek ji rojan, dezgeheke ferm nawend ya ziman kurd biryarek girt got, ku li gor prnspn demokratiy, yan ji ber sedemeke zanist divt em wey a bi kar bnin, hng reweke din peyda dibe.
 
L bel tit her berbat ew e, ku mirov di hin nivsaran de rast weyek tkil t. Yan mirov dibne, ku xwediy gotar, hin caran wey e hin caran j wey a bi kar aniye.
 
Pit v awira fonetk, ka em derbas bikaranna van daekan bibin hin nimneyan j binivsnin:
 
A) Koma serbixwe (koma by padaek)
 
Daeka bi: Ev daeka me gelek funksiyonn w hene, ku ji van nimneyan t xuyakirin.
1)      Ew bi ev dixebite.
2)      Ez bi tirk nizanim.
3)      Ew bi w dikenin.
4)      Ew bi siwar die Srt.
5)      .......
 
Daeka di: Pir kes bawer dikin, ku ev daeka me bi ser xwe peyda nabe. L bel ne wisa ye. Rast e, ku ew pir km bi awayek serbixwe t bi kar ann, l bel heye.
1)      Ew di titek dixebite, l ez nizanim ew i ye.
2)      Ew di alakiyek dikoe, ka em binrin encam i ye.
 
Daeka ji: Ev daeka me pir t bikarann.
1)      Mem ji Zn hezdike.
2)      Xwna sor ji birna w diherike.
3)      Dijmin ji tirad bazda.
 
Daeka li: Ev daeka me j pir t bikarann, l bi dtina min, ten bi away serbixwe.
1)      Tu li i diger?
2)      Ez li Amed bm.
3)      Bav min li kar e.
 
B) Koma tev padaek:
Divt em wey tev padaek ji wey serbixwe bi temam cuda bikin, ji ber ku ew xwed maneyeke taybet in. Ka em di v gotar de nav daekn cw li wan bikin. Ew di hevok de ji hev cida hin caran pir ji hev dr tn nivsandin, l bel pdaek padaek bi hev re xwed wateyek ne. Herdu j divt hergav ji bjeyn din cih bn nivsandin. Divt em li pdaek padaek wek kevanekan ( , ) temae bikin. Yan gava me di nivsandin de kevanek vekir, divt ew li cihek din b girtin. awa ku kevanek t vekirin, di hevok de j p pdaek t nivsandin, hin bjeyn din dikarin di navber de hebin pit wan padaek t nivsandin, ango kevanek t girtin. Bi rast ne hsan e, ku mirov mana daekn cw bi nivsk bide xuyakirin, l dsa j em tbikoin, ku wan bi awayek irove bikin.
 
Daeka cw bide: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek yan heyberek bi hlek de yan bi titek re die di nav de winda dibe.
1)      Ew bi hla Wan de .
2)      Kum min bi av de .
 
Daeka cw  bire  : Mana v daeka cw titek wisa ye, du kes yan j du heyber, ku di navbera wan de valah heye (yan ew bi hev ve ne girday ne) bi awayek hema hema yeksan beranber hevaltiya hev dikin diin.
1)      Gurgn bi Ferzende re Beyazd.
2)      sal serma bi payz re hat.
 
Daeka cw bive: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku du heyber hene, yek bingehn e y din j bi w ve ye, di navbera wan de valah nne (yan ew bi hev ve girday ne yan j gihtine hev, yan j yek li ser y din die). Pwendiya wan bi hev re ne yeksan e.
1)      Tivinga min bi dwar ve daleqand ye.
2)      Ew bi nrdewan ve hilkiiya jor.
 
Daeka cw dide: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek yan heyberek di hundir titek din de yan j warek de ye.
1)      Mas di av de dij.
2)      Genim me di kewar de ye.
 
Daeka cw dire: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek yan heyberek bi liv colanewe di navbera hin kes yan j hin heybern din re derbas dibe.
1)      Behzad di Amed re Batman.
2)      Azad di nav gel re derbas hundir b.
 
Daeka cw dive: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku heyberek ket nav titek yan cihek winda b; ew ji nav w tit derneket.
1)      Berika tiving di dwar ve . (Yan kete dwar, l di aliy din re derneket.)
2)      Mit di ling w ve . (Yan mit (str) kete ling tde ma.)
 
Daeka cw ji......de: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek yan heyberek ji cihek yan ji hundir titek derketiye t.
1)      Ferman ji Stenbol de hat.
2)      Ew dixwazin me ji bingeh de rakin.
 
Daeka cw ji......re: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek titek digihne kesek yan cihek din.
1)      Min namayek ji Gurgn re and.
2)      W stranek ji me re got.
 
Daeka cw ji......ve: Mana v daeka cw titek wisa ye, ku kesek yan heyberek ji aliyek ve nzk dibe t, yan j t xuyakirin.
1)      Leh ji jor ve hat.
2)      Ew ji min ve t xuyakirin.
 
iqas pdaek padaek di hevok de ji hev nzk bin, ewqas j hevok ba t fhmkirin. B guman mirov dikare di hevokek de, li gor pwstiy, end daekn cw bi kar bne. L bel hin caran reweke wisa peyda dibe, ku pdaekek t nivsandin hn padaeka w nehatiye nivsandin, dest bi pdaekeke din t kirin gava d padaekek hat, xwendevan guhdar a dibe, ka gelo ew padaek a kjan pdaek ye.
 
Nimne 1:
D1) Di panela ku ji hla YDK ve hate organzekirin de...
 
Di v hevok de mirov dibne, ku pdaeka di hatiye hn padaeka w de nehatiye nivsandin dest bi pdaeka ji hatiye kirin. Di pey re, padaeka ve ya hevalcwiya ji hatiye nivsandin li dawiy padaeka de yan hevalcwiya di hatiye nivsandin. B guman, ji ber ku hevok kurt e, mirov dsa j her tit rast fhm dike. L bel, em dibnin, ku hevok ji ber v sedem hinek dikule. Gelo em dikarin v hevok ji v rew rizgar bikin yan na?  Ka em hewl bidin bjin:
 
S1) Di panelek de, ya ku ji hla YDK ve hate organzekirin...
 
Hevoka (S1) iqas ji sed sed ne wek ya (D1) be, l w maney bi temam dide v car nakule.
 
Nimne 2:
D2) Ji berhemn nivsk devk yn mna helbest, rok, roman, destan, zargotin, zmar, stran, ano hwd. yn ku bi mebesta jeke gewzn bidin guhdar xwendevan chana w/ ya nga bixemilnin, hatibin nivsandin re wje t gotin.
 
Di v hevok de, di navbera pdaeka ji padaeka w ya hevalcw re de hema dora 34 peyvn din hene. Gelo ryeke din nne, ku padaek ewqas dr ney nivsandin? B guman, bi git, hevok ne ewt e; hevok durist e. L bel, gava mirov ji dixwne pit 34 bjeyn din prg re dibe hinek dicefile. Heke mirov pir zka bixwne, hng pwendiy di navbera ji re de nasdike. L heke hinekan hdka xwend, ew pwend t qetandin. Gelo em awa dikarin v hevok ji v rewa aloz rizgar bikin? Ka em bjin:
 
S2) Ji berhemn nivsk devk re, yn mna helbest, rok, roman, destan, zargotin, zmar, stran, ano hwd. yn ku bi mebesta jeke gewzn bidin guhdar xwendevan chana w/ ya nga bixemilnin, hatibin nivsandin wje t gotin.
 
Yan j
 
S22) Ji berhemn nivsk devk yn mna helbest, rok, roman, destan, zargotin, zmar, stran, ano hwd. re, yn ku bi mebesta jeke gewzn bidin guhdar xwendevan chana w/ ya nga bixemilnin, hatibin nivsandin wje t gotin.
 
Em dibnin, ku bi rast j r derfet heye, em padaek hinek nz pdaek bikin v bar giran hinek sivik bikin. Hng hevok j batir t fhmkirin.
 
Dmahk heye.....