Mijara Daek (II)

 
Mustefa Red

 

Em ber niha hinek li ser mijara daek rawestiyabn me hin aliyn v mijara girng ronah kiribn. Em d gengeiya xwe dsa berdewam bikin. Em di be yekem de li ser daekn me yn here girng bi, di, ji, li bi away serbixwe herwisa li ser daekn cw

bi de, bi re, bi ve, di de, di re, di ve, ji de, ji re, ji ve

rawestiyabn. Me pdaek padaek bi kevanekan re dabn ber hev gotib, ku ew hevalcwiyn hev in. L gelo ka em bipirsin: Ev hergav wisa ye?.

 Her her, pdaek bi away serbixwe j tn bikarann. Ma gelo padaek j bi tenha ser xwe tn bikarann yan na?

 Ka em di v gotar de li bersiva van herdu pirsn jorn bigerin bi hin nimneyan gengeiy li ser bikin. Di her zimanek de di her teoriyeke zanist de j wisa ye, ku gava mirov jre qeyd rzikan datne, hergav hin awarte j li hlek dimnin; ev titek gelek surit ye her zaniyarek j v diyardey ba nasdike. Alman dibjin, ku awarte qeyd rzikan mlag dikin diespnin. Yan hebna awarteyan nana w yek ye, ku li hla din qeydeke gelemper heye piran li gor w rzdibe.

 Ji lewre, gava em dibjin, pdaek padaek mna kevanekan in, hng ev mijar bi gelemper wisa ye. L dsa awarteyn v qeyd j hene. Ka em hin hevokan wek nimne binivsnin, ku me ji rojname weann din wergirtine:

 Nimne 1:

. di her merc derfetn dijwar di heyam rewn xirab de .

Di hevokeke mna v de, bi rast j ne pwst e, ku em padaeka de du caran binivsnin. Heke em wisa bikin, hng li guh me dubarkirineke nexwe dibe batir e, ku em padaek  - wek awa li jor - careke ten binivsnin.

Nimne 2:

car, haya li welatek dademend peywira xwe bi cih neyne her mirov negihje maf xwe, di navbera hemwelatiyn w welat di civaka w de at aramiya rastn nikare pk b.

 Di v hevok de j batir e, ku padaek ten carek b nivsandin. Heke em padaek du caran binivsnin, hevok xwe nabe.

 Nimne 3:

Ka em hevokek ji ba xwe bi du weyn tvel binivsnin bjin:

a)      Di sala 1925an de, di sala 1932an de di sala 1937an de kurdan li pey hev ser hildaye.

b)      Di sala 1925an, 1932an 1937an de kurdan li pey hev ser hildaye.

 Ev herdu hevokn me j rast durist in. L bel cudahiyeke nazik di navbera herdu hevokan de heye. Di hevoka (a) de, em serhilann wan salan hem diespnin hem j dihejmrin, l di hevoka (b) de, em wan serhildanan ten dihejmrin. Di reweke wisa de, ev cudahiya han li ser nivskar dimne, ka ew i peyam dixwaze bigihne xwendevanan?.

Mijara nivsandina padaek yan j nenivsandina w di nimneyn 1 2an de, ten mijara teknka bikaranna bjeyan e, l di herdu hevokn nimney 3an de, mijara teknka bikaranna mane naverok, bi alav bjeyan e. Bi gotineke din, mijara pn btir mijara ahengiy ye; mijara form dirv e, l mijara pan btir mijara mane naverok ye.

Pirsa me ya duyem j ew e, ku padaek bi tenha ser xwe tn bikarann an na?.

 Wek bersiva v pirs, em p er na bjin. Keng er keng na?

 A) Bi hin hoker daekan re, pdaek dikare b avtin. Hng padaek bi hoker ve, bi bjeya p xwe ve t nivsandin. Gelek hevalan li ser v mijar nivsandine. Wek nimne, bjeyn p, pa, lew hwd. Li cih ku em bjin:

a1) Bi p ve bie. a2) Bi pa ve die. a3) Ji lew re wisa ye.

Em dikarin bjin:

a11) Pve bie.  a22) Pave die. a33) Lewre wisa ye.

Avtina pdaek nivsandina padaek bi bjeya p w ve di mnakn mna van de rewa ye.

Di pileya duyem de, ew hoker padaeka ku bi hev re yekt kirine, dikarin bi lkerek re j bibin yek jderek n pkbnin. Nimne:

1)      pve + n = pven.

2)      pave + n = paven.

hwd.

Gava em pven yan paven dibjin, em dizanin, ku ew di bingeha xwe de ji bipven bipaven hatine. L bel bilvkirina v wey giran e. Ji lewre, wey sivik pven paven gengaz rewa ye.

 B) Di zaravay hermn Serhed, Qefqas, Melet, Swas derdorn wan de pdaek bi gelemper winda bne. Ji lewre, gava kurdn ji van herman dinivsnin, mirov di gotar nivsn wan de pdaekan nema dibne. Ji ber ku ji zaravay wan pdaek hatine avtin, ew qet li xwe hay nabin, ku pdaek hene. L bel, divt ev rew wek zaravay herm b dtin ne rewa ye, ev yek di ziman standard de cih bigire.

 C) Hin kurdn Botan Cizra Jrn, di reweke taybet de, padaek bi tenha ser xwe bi kar tnin. Li cih ku bjin:

c1) Min ev tit han xiste wir.

Dibjin

c11) Min ev tit han xist wir de.

L bel, ev j divt wek zaravay herm b dtin ne rewa ye, ku di ziman standard de cih bigire.

 Wek encama v pirsa daw, em dikarin bjin: Bi gelemper padaek bi tenha ser xwe nay bikarann. Heke pdaek bi hin hoker daekn din re hat avtin, hng padaeka ku sw maye bi bjeya piya xwe ve t nivsandin.

 D) Hin caran pdaek bi pronav re yektiyek pktne wisa padaek bi ten dimne. Li cih em dibjin:

d1) Ew bi w/w re . d2) Min ji w/w re got. d3) Di wir de gelek tit hene.

Em dikarin bjin

d11) Ew pre . d22) Min jre got. d33) Tde gelek tit hene.

Di v rew de j batir e, ku em padaek sw nehlin bi bjeya p w ve binivsnin.

 E) B guman, daekn koma serbixwe j (bi, di, ji, li) yektiy bi pronav re pktnin. Li cih:

e1) Ew bi w/w dikene. E2) Ew di titek dikoe. E3) Ew ji w/w hezdike. E4) Ew li w/w dinihre.

Em dibjin:

e11) Ew p dikene. e22) Ew t dikoe. e33) Ew j hezdike. e44) Ew l dinihre.

Pit ku daek bi pronav re yekt pkan, d bi lker re j dibe yek wisa lkereke n diafirne.

Ji nimneyn jorn em dikarin lkern pkenn, tkon, jhezkirin lnihrn pkbnin. Pit ku ev lker d di ser me de rnitin, em dikarin bi hev ve j binivsnin bjin:

e111) Ew pdikene. e222) Ew tdikoe. E333) Ew jhezdike. E444) Ew ldinihre.