Mijara Daçekê (II)

 
Mustefa Reşîd

Em berî niha hinekê li ser mijara daçekê rawestiyabûn û me hin aliyên vê mijara girîng ronahî kiribûn. Emê êdî gengeşiya xwe dîsa berdewam bikin. Em di beşê yekem de li ser daçekên me yên here girîng “bi, di, ji, li” bi awayê serbixwe û herwisa li ser daçekên cêwî

“bi …de, bi …re, bi …ve, di … de, di … re, di … ve, ji … de, ji … re, ji … ve”

rawestiyabûn. Me pêşdaçek û paşdaçek bi kevanekan re dabûn ber hev û gotibû, ku ew hevalcêwiyên hev in. Lê gelo ka em bipirsin: Ev hergav wisa ye?.

 Her û her, pêşdaçek bi awayê serbixwe jî tên bikaranîn. Ma gelo paşdaçek jî bi tenha serê xwe tên bikaranîn yan na?

 Ka em di vê gotarê de li bersiva van herdu pirsên jorîn bigerin û bi hin nimûneyan gengeşiyê li ser bikin. Di her zimanekî de û di her teoriyeke zanistî de jî wisa ye, ku gava mirov jêre qeyd û rêzikan datîne, hergav hin awarte jî li hêlekê dimînin; ev tiştekî gelek suriştî ye û her zaniyarek jî vê diyardeyê baş nasdike. Alman dibêjin, ku “awarte qeyd û rêzikan mêlag dikin û diçespînin”. Yanê hebûna awarteyan nîşana wê yekê ye, ku li hêla din qeydeke gelemper heye û piranî li gor wê rêzdibe.

 Ji lewre, gava em dibêjin, pêşdaçek û paşdaçek mîna kevanekan in, hîngê ev mijar bi gelemperî wisa ye. Lê dîsa awarteyên vê qeydê jî hene. Ka em hin hevokan wek nimûne binivîsînin, ku me ji rojname û weşanên din wergirtine:

 Nimûne 1:

“…. di her merc û derfetên dijwar û di heyam û rewşên xirab de ….”

Di hevokeke mîna vê de, bi rastî jî ne pêwîst e, ku em paşdaçeka “de” du caran binivîsînin. Heke em wisa bikin, hîngê li guhê me dubarkirineke nexweş çêdibe û baştir e, ku em paşdaçekê  - wek çawa li jor - careke tenê binivîsînin.

Nimûne 2:

“Îcar, haya li welatekî dademendî peywira xwe bi cih neyîne û her mirov negihîje mafê xwe, di navbera hemwelatiyên wî welatî û di civaka wî de aştî û aramiya rastîn nikare pêk bê.”

 Di vê hevokê de jî baştir e, ku paşdaçek tenê carekê bê nivîsandin. Heke em paşdaçekê du caran binivîsînin, hevok xweş nabe.

 Nimûne 3:

Ka em hevokekê ji ba xwe bi du şêweyên têvel binivîsînin û bêjin:

a)      Di sala 1925an de, di sala 1932an de û di sala 1937an de kurdan li pey hev serî hildaye.

b)      Di sala 1925an, 1932an û 1937an de kurdan li pey hev serî hildaye.

 Ev herdu hevokên me jî rast û durist in. Lê belê cudahiyeke nazik di navbera herdu hevokan de heye. Di hevoka (a) de, em serhilanên wan salan hem diçespînin û hem jî dihejmêrin, lê di hevoka (b) de, em wan serhildanan tenê dihejmêrin. Di rewşeke wisa de, ev cudahiya han li ser nivîskar dimîne, ka ew çi peyamê dixwaze bigihîne xwendevanan?.

Mijara nivîsandina paşdaçekê yan jî nenivîsandina wê di nimûneyên 1 û 2an de, tenê mijara teknîka bikaranîna bêjeyan e, lê di herdu hevokên nimûneyê 3an de, mijara teknîka bikaranîna mane û naverokê, bi alavê bêjeyan e. Bi gotineke din, mijara pêşîn bêtir mijara ahengiyê ye; mijara form û dirûv e, lê mijara paşîn bêtir mijara mane û naverokê ye.

Pirsa me ya duyem jî ew e, ku “paşdaçek bi tenha serê xwe tên bikaranîn an na?”.

 Wek bersiva vê pirsê, emê pêşî “erê û na” bêjin. Kengê “erê” û kengê “na”?

 A) Bi hin hoker û daçekan re, pêşdaçek dikare bê avêtin. Hîngê paşdaçek bi hoker ve, bi bêjeya pêş xwe ve tê nivîsandin. Gelek hevalan li ser vê mijarê nivîsandine. Wek nimûne, bêjeyên “pêş”, “paş”, “lew” û hwd. Li cihê ku em bêjin:

a1) Bi pêş ve biçe. a2) Bi paş ve diçe. a3) Ji lew re wisa ye.

Em dikarin bêjin:

a11) Pêşve biçe.  a22) Paşve diçe. a33) Lewre wisa ye.

Avêtina pêşdaçekê û nivîsandina paşdaçekê bi bêjeya pêş wê ve di mînakên mîna van de rewa ye.

Di pileya duyem de, ew hoker û paşdaçeka ku bi hev re yekîtî çêkirine, dikarin bi lêkerekê re jî bibin yek û jêderekî nû pêkbînin. Nimûne:

1)      pêşve + çûn = pêşveçûn.

2)      paşve + çûn = paşveçûn.

Û hwd.

Gava em “pêşveçûn” yan “paşveçûn” dibêjin, em dizanin, ku ew di bingeha xwe de ji “bipêşveçûn” û “bipaşveçûn” hatine. Lê belê bilêvkirina vî şêweyî giran e. Ji lewre, şêweyê sivik “pêşveçûn” û “paşveçûn” gengaz û rewa ye.

 B) Di zaravayê herêmên Serhed, Qefqas, Meletî, Sêwas û derdorên wan de pêşdaçek bi gelemperî winda bûne. Ji lewre, gava kurdên ji van herêman dinivîsînin, mirov di gotar û nivîsên wan de pêşdaçekan nema dibîne. Ji ber ku ji zaravayê wan pêşdaçek hatine avêtin, ew qet li xwe hay nabin, ku pêşdaçek hene. Lê belê, divêt ev rewş wek zaravayê herêmî bê dîtin û ne rewa ye, ev yek di zimanê standard de cih bigire.

 C) Hin kurdên Botan û Cizîra Jêrîn, di rewşeke taybetî de, paşdaçekê bi tenha serê xwe bi kar tînin. Li cihê ku bêjin:

c1) Min ev tiştê han xiste wir.

Dibêjin

c11) Min ev tiştê han xist wir de.

Lê belê, ev jî divêt wek zaravayê herêmî bê dîtin û ne rewa ye, ku di zimanê standard de cih bigire.

 Wek encama vê pirsa dawî, em dikarin bêjin: Bi gelemperî paşdaçek bi tenha serê xwe nayê bikaranîn. Heke pêşdaçek bi hin hoker û daçekên din re hat avêtin, hîngê paşdaçeka ku sêwî maye bi bêjeya pêşiya xwe ve tê nivîsandin.

 D) Hin caran pêşdaçek bi pronav re yekîtiyekê pêktîne û wisa paşdaçek bi tenê dimîne. Li cihê em dibêjin:

d1) Ew bi wî/wê re çû. d2) Min ji wî/wê re got. d3) Di wir de gelek tişt hene.

Em dikarin bêjin

d11) Ew pêre çû. d22) Min jêre got. d33) Têde gelek tişt hene.

Di vê rewşê de jî baştir e, ku em paşdaçekê sêwî nehêlin û bi bêjeya pêş wê ve binivîsînin.

 E) Bê guman, daçekên koma serbixwe jî (bi, di, ji, li) yekîtiyê bi pronav re pêktînin. Li cihê:

e1) Ew bi wî/wê dikene. E2) Ew di tiştekî dikoşe. E3) Ew ji wî/wê hezdike. E4) Ew li wî/wê dinihêre.

Em dibêjin:

e11) Ew pê dikene. e22) Ew tê dikoşe. e33) Ew jê hezdike. e44) Ew lê dinihêre.

Piştî ku daçekê bi pronav re yekîtî pêkanî, êdî bi lêkerê re jî dibe yek û wisa lêkereke nû diafirîne.

Ji nimûneyên jorîn em dikarin lêkerên “pêkenîn, têkoşîn, jêhezkirin û lênihêrîn” pêkbînin. Piştî ku ev lêker êdî di serê me de rûniştin, em dikarin bi hev ve jî binivîsînin û bêjin:

e111) Ew pêdikene. e222) Ew têdikoşe. E333) Ew jêhezdike. E444) Ew lêdinihêre.