Mijara ku ko.
 
Mustefa Red
 
Gelo ima mirov di pirtk, kovar rojnameyan de, di gotar, ne malpern nternt de rast van herdu weyn nivsandin ku ko t?. Bi armanca ku em rojek ztir bigihnin zimanek standard, em dixwazin di v gotar de hinek li ser v mijar rawestin.
 
Ev bjeya bik di ziman me de xwed gelek rol wezfeyan e. Ew li hin cihan wek gihanek, li hin cihan wek pronav (bernav, cnav) li hin cihan j bi maneya heke t bikarann. Nimne:
 
1) Mirov ku hat, biray Gurgn b.
2) Hem nitimanperwern Kurd ji w baweriy ne, ku Kurdistan yek welat e.
3) Ku zarok negir, dayk r nadiy.
 
Di ziman devk zaravayn me de mirov rast van hem weyn jrn t:
 
ke, ko, ku, ki, gi, k, go
 
L bel, di nivsandin de, bi maneya ku me li jor gotiye, ten ko ku tn bikarann.
Di zaravay kurmanciya navn de (kurmanciya bar - soran) v bjey bi away ke cih girtiye. Li hin hermn kurmanciya bakur j di axaftina rojane de ke t gotin. L bel di ziman nivsk y kurmanciya bakur de reweke din peyda bye. Di Hawar, Ronah hin weann din de, Mr Celadet Bedirxan away ko bi kar aniye.
 
Di dehsaln 60  70 yn sedsala 20an de, gava kurdan li Ewropay careke din dest bi apkirina pirtkan weandina kovar rojnameyan kirin, d wey ku hate bikarann. Nivskarn w dem, ku di war ramyar-siyas de bi ti away ne li gel hev bn, l bel wek ku hevpeymanek di navbera wan de hebe, hemiyan d ev bje bi away ku nivsandin. Ji rxistina Bahoz bigire heya rxistina Hevra rewenbrn Pars, Berln Stokholm hemiyan di v hevpeyman de cih girt. Ez bixwe yek ji wan kesan bm, ku me demeke dirj (heya 1984an) away ko - wek away Hawar - di nivsn xwe de bi kar dian. L mixabin, em di er keftelefta ko ku de bi bin ketin. Gava mirov di tkonek de bi bin keve, divt li xwe mikur b bidirikne (traf bike), ku d aliy din bi ser ket. Bi rast, serhik di v war de b mane b ji lew re, ez d ji hesp xwe peya bm. Heke hin heval hene giriy wan j wek min li ser ko t, bila herin hesab ji nivskarn w heyam bixwazin; ew hem j hn sax in. Ne hewce ye ez nav i kes bjim, ji ber ku ew hem tn naskirin.
 
Ji w dem de heya niha gelek pirtk, rojname kovar derketin di piraniya wan de j away ku cih girt. L bel, di her demek de nivskarn n peyda dibin pir kes j, gava vedigerin ser Hawar bermayn me yn nivsk, av wan bi ko dikeve radibin ew j helwesteke ortodoks digirin d away ko di nivsn xwe de bi kar tnin. L hinn din j hene, ku heya niha j, hn ji hesp xwe peya nebne. Li hla din hin nivskar j hene, ji v bjey nefret dikin - heya ji wan t - di nivsn xwe de, xwe j diparzin. Bi baweriya wan, ewn v bjey pir bi kar tnin, ziman wan belengaz lawaz e.
 
Ka em hinek ji aliy giramr reziman ve li ser v mijar gengeiy bikin. Birz Deham Evdilfetah di pirtka xwe de li ser v mijar j rawestiyaye. Ew bi encamek derdikeve, ku bikaranna v wey yan y din ti qezenc ziyan ji me re nayne; ten yektiya herdu weyn bilvkirin nivsandina v bjey qezenc ji me re tne.
 
Gelo i sedem hene, em v bjey bi v wey yan bi wey din binivsnin:
 
A) wey ko
Sedemn ku em bi v wey binivsnin ev in:
1) Ev we di Hawar, Ronah weann dema wan de hatiye bikarann.
2) Ev we li hin dever aliyn welat wisa t bilvkirin.
 
B) wey ku
Sedemn ku em bi v wey binivsnin ev in:
1) Ji 30 - 40 sal de di piraniya weanan de ev we t bikarann.
2) Ev we j li hin dever aliyn welat t bilvkirin.
 
L bel, hin aliyn din j, yn v mijar hene.
 
1) Fonetk: Dengdra o ji dengdrn dirj e, l dengdra u ji yn kurt e. Hem piraniya awayn ku di nav gel de tn bilvkirin dengdrn kurt bi kar tnin (wisa di kurmanciya baur de j dengdra e ji yn kurt e) hem j piraniya bjeyn wisa kurt - wek daekan - di ziman me de bi dengdrn kurt diqedin. Ji lew re, bikaranna dengdreke kurt di v war de batir t xuyakirin.

Ji hla din ve, gava mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan li ser dengdran diaxive, li ser dengdra u dibje, ku v dengdra me, hn biserketina xwe di ziman de temam nekiriye.
Mebesta w di v war de ev e:
Di bingeh de ev dengdra me u ji dengn wi hatiye. Ji lew re, heya niha j, hn hin Kurd hene, ku bjeyn wek xurt, xuyakirin, xurn hwd., hn j bi away xwirt, xwiyakirin, xwirn dinivsnin. Bi rast j, li Botan wisa t bilvkirin. L bel bi dem re, di pvajoy pvena ziman de, di gelek bjeyan de, ev herdu dengn wi d bne u. Yan ev herdu deng wi dikarin bibin u, l dengdra u d ticar venegere nebe wi. Bi gotineke din, em ticar peyvn wek Kurd Kurdistan bi away Kwird Kwirdistan nenivsnin. Ev pvajo ti car venagere.
 
Mr Celadet Bedirxan gengeiya xwe li ser v dengdr berdewam dike dibje, ku ev dengdra me u, bi gelemper, di ziman me de di pey van dengdaran g, h, k, q, x re peyda dibe. Heke em bjin, ev dengdra me, ji bil qeyda gelemper, km caran li pey dengdarn wek d t j peyda dibe, hng em ji rastiya ziman ne dr in.
 
Mebesta me ji v lkolna bik ew b, em bidin xuyakirin, ku nivsandina v bjeya em li ser dipeyivin bi away ku ne li dij rz rzikn ziman me ye. Bi vajay w, ew pre digunce.
 
2) Semantk: Ji aliy maney ve bjeya ko, ji bil maneyn me li jor gotine (yan wek gihanek, pronav bi maneya heger) maneyeke din j dide. Gava em tpa k di v bjey de bi wey nerm bilvdikin (pir kes hene j ku wisa dikin) hng ew bi maneya titek ne tj j t fhmkirin. Nimne: Ev kr ko ye. Yan ew ne tj e ba nabire. Di zimanan de iqas bjeyn ku bi yek wey tn nivsandin pir maneyan didin km bin, ewqas j batir e. Yan heke em wey ko ten ji tit ne tj re bihlin, ev j dibe sedemeke berbiav. Li hla din, ka em bipirsin, gelo ku j hin maneyn din dide yan na?. Bi rast di vir de j em dikarin bjin, ku hin kes v wey bi maneya k yan kjan cih j bilvdikin. L bel ten hinek wisa dikin. Piraniya nivskaran ji bo kjan cih away k bi kar tnin.
 
Wek encam ji v gengeiya me, heke em ko bi maneya tit ne tj bi kar bnin bjeya bi mana kjan cih bi away k ( li k, kde, kder....) binivsnin ku j ji bo v mijara ku em tde ne bihlin, hng em ji v pirsgirk re bigihnin awayek standard. Bi rast, mebesta me j ten ev e. Divt em tbikoin, di her pirsgirkek de, em bigihnin weyek standard.
 
Tikaya min ji hem rewenbr, nivskar rojnamevanan heye, ku em yek wey bi kar bnin em her pirsgirkeke ziman xwe nekin babeteke ramyar-siyas. Bjeyn kovar govar j di v rew de ne bjeyn paeroj peroj j destpkirine, di nav me de du epern dijber peyda bikin. Ma gelo ti pirsgirkn me yn din tine ne nakokiyn di nab me de ber pir km in, ku em bar xwe hn bi van titan j girantir bikin?.