Mijara pronavê nêtar û sînorên bêjeyê

Mustefa Reşîd 

Di vê kurtenivîsê de em dixwazin li ser mijara PRONAVÊ NÊTAR rawestin. Ka em di destpêkê de bidin xuyakirin, ka gelo pronavê nêter çi ye?

Pronavê nêtar ew pronav e, ku di hin hevokan de pronavekî din dinimîne. Ew dikare hin pronavên gelejimariyê û hin pronavên yekejimariyê, çi nêr û çi mê binimîne. Ji lew re jî, jêre nêtar hatiye gotin; yanê ew bê zayend e. Emê vê mijarê jî bi hin nimûneyan şîrove bikin.
 

Ka em bala xwe bidin van hevokan:
           

            Dema niha                                      Dema borî
 

1)      Ez sêvekê didim wê.                     Min sêvek da wê.

2)      Ez pirtûkekê didim wî.                   Min pirtûkek da wî.
 

Em dikarin di van hevokan de pronavên “wê, wî” bi pronavê nêtar “ê” biguhêrin û bêjin:

Dema niha                                     Dema borî

1N)  Ez sêvekê didimê.                      Min sêvek dayê

2N)  Ez pirtûkekê didimê.                  Min pirtûkek dayê.

Di  hevokên (1N)  û (2N) de pronavê nêtar “ê” cihê herdu pronavên kesîn “wê, wî” digire. Ev herdu pronavên kesîn jî, pronavên ji bo kesê sêyem û yekejimariyê ne, ew ji koma pronavên tewandî ne; ji lew re jî hergav di hevokê de bireser in. Li hêla din, pronavê nêtar cihê pronavên gelejimariyê nagire. Yanê, di hevokên mîna evên jêrîn de

3) Ez pirtûkekê didim wan                  Min pirtûkek da wan
 

Pronavê nêtar nikare cihê pronavê bireser yê gelejimariyê “wan” bigire.
 

Heke pronavê kesîn, yê ji bo kesê sêyem di dema borî de bûbe kirarê lêkereke gerguhêz û bi sedema êrgatîv teşeyê xwe yê tewandî standibe, hîngê pronavê nêtar nikare cihê wî bigire. Wek nimûne, di vê hevoka jêrîn de

Wî diyariyek da wê,
 

pronavê nêtar „ê“ tenê dikare cihê pronavê kesîn, yê ji bo kesê sêyem „wê“, ku di hevokê de bireser e bigire; ew nikare cihê pronavê kirar „wî“ bistîne.

Ka em bala xwe bidin vê hevokê jî:
 

4)      Bajarê Heranê di mehên havînê de pir germ e, hîngê em naçin wir.

4N) Bajarê Heranê di mehên havînê de pir germ e, hîngê em naçinê.
 

Di hevoka (4N) de em dibînin, ku pronavê nêtar vê carê cihê “wir” girtiye. Lê belê dîsa jî tenê dikare cihê bireser bigire.

Wisa, em dikarin wek encam bêjin, ku pronavê nêtar hergav yekejimar û bireser e.
 

Piştî ku me rol û funksiyona pronavê nêtar şîrove kir, ka em niha jî hinekê ji aliyê fonêtîkî û nivîsandinê ve lê temaşe bikin.
 

Gelo çima pronavê nêtar “ê” bi lêkerê ve tê nivîsandin?
 

Ji bona dîtina bersivekê ji vê pirsê re, emê pêşî li hin hevokan ji aliyê fonêtîkî ve temaşe bikin, ku pronavê nêtar di wan de tê bikaranîn.

1f) Ez sêvekê didimê.

2f) Min sêvek dayê.
 

Gelo ev hevokên me çawa tên bilêvkirin?

Ka em wan li gor kîtan binivîsînin:
 

1fk) Ez sê-ve-kê di-di-mê.

2fk) Min sê-vek da-yê.

Em dibînin, ku di hevoka (1fk) de pronavê nêtar tîpa dengdar „m“ ji lêkerê bi xwe re rakişandiye û teve wê kîtek pêkaniye. Di hevoka (2fk) de, ku lêker bi dengdêrekê diqede, nîvdengdêra „y“, ya kelijandinê katiye navbera herdu dengdêran û wisa bi pronavê nêtar re bûye yek kît.
 

Ji ber vê sedema fonêtîkî, nivîsandina pronavê nêtar teve lêkerê gelek di cih de ye. Lê belê ji aliyê giramêrê ve, ku lêker û pronav, her yek ji birekî qisetê yê cida ye, diviyabû ji hev cida bihatana nivîsandin. Yan jî diviyabû pronavê nêtar bi apostrofê bihata cidakirin. Yanê bi vî awayî:
 

1fa) Ez sêvekê didim’ê.

2fa) Min sêvek da’yê.
 

Ev mijara nivîsandina pronavê nêtar teve lêkerê di zimanê me de gelek balkêş e. Yanê heke em sedemên fonêtîkî bidin pêş sedemên giramêrî-sêmantîkî, em dikarin li hin cihên pêwîst – wek me got, ji ber sedemên fonêtîkî – hin birên qisetê li gel hev binivîsînin. Yan jî divêt em li vir jî rê nedin, ku pronavê nêtar bi lêkerê ve were nivîsandin.
 

Ka em niha bi gelemperî bipirsin, gelo li gor kîjan taybetiyan em bêjeyê, wek hêmanek ji hêmanên ziman didin naskirin? Yanê sînorên bêjeyê li kûderê ne û li gor çi em dibêjin, ku ev beş ji axaftinê bêjeyek e?

Bi gelemperî, pêşî fonêtîk sînorê bêjeyê diçespîne û paşê, ji ber sedmên giramêrî, hin kît dikarin wek bêjeyeke serbixwe bên nivîsandin; heke ew kît ji birekî qisetê yê din bin û xwedî wateyekê bin.
 

Belê, her kîtek pêkve ji devê me derdikeve, lê di navbera bêjeyekê û ya din de jî em hinekê radiwestin. Rawestandina di navbera bêjeyan de ji ya navbera kîtan dirêjtir e.
 

Kît, tenê wek kît ne xwedî wateyekê ne, lê belê bêje xwedî wateyeke taybetî ye; ew yan tiştekî heyber yan jî tiştekî derûnî û manewî dinimîne. Hin bêje jî hene, ku di axaftinê de bêjeyên arîkar in (wek daçek û gihanekan). Lê belê dîsa jî, divêt bi serê xwe kîtekê pêkbînin û nabe ku beşek ji kîtekê wek bêjeyeke serbixwe bê nivîsandin.
 

Çend birên qisetê dikarin bi hev re bêjeyekê pêk bînin û wisa jî bi hev ve bên nivîsandin. Nimûne:
 

            Tevlihevkirina mijaran ne tiştekî baş e.
 

Bêjeya pêşîn ji vê hevokê, ji du pronavan, daçekekê, lêkerekê û veqetandekekê pêk hatiye. Li vir çar birên qisetê bi hev re bêjeyek afirandine, ku xwedî maneyeke taybetî ye û bi ser de jî ev bêjeya hevedudanî hatiye veqetandin. Mirov dikare vê wateyê ji çalakiya hin kesan re bêje, ku gelek mijaran têkilî hevdu dikin. Ji ber wê, divêt ev bêjeya hevdudanî hem bi hev ve bê bilêvkirin û hem jî bi hev ve bê nivîsandin. Ew nabe, ku bi awayê “tev li hev kirina” bê gotin û nivîsandin. Ji hêla din ve, heke ji bo pêkanîna bêjeyekê gelek birên qisetê li hev bên siwarkirin, dikare bandorê li xweşikbûn û estetîka ziman bike, tevî ku ew li gor giramêrê rewa û gengaz e. Nimûne:

            Jiserbinhevderxistina pirsan ne karê her kesekî ye.
 

Bê guman, pêkanîna bêjeyeke hevedudanî mîna bêjeya pêşîn ya vê hevoka jorîn bi estetîka ziman re nagunce. Bi vî awayî bêje hatiye gopilandin. Li cihê wê heke em bêjin:
 

            Derxistina pirsan ji ser hev, ne karê her kesekî ye.
 

wê maneya jor dide û bes e jî. Di vir de bikaranîna bêjeyên « ser”, “bin” û “hev » bi hev re di hundirê bêjeyekê de êdî dibe gopilandin.