Mijara Tewangê (II)

 Mustefa Reşîd

Me di gotara pêşiyê de bi hin hevokên sade mijara tewangê hinekê şîrove kiribû. Me gotibû, ku di dema niha û di ayendê de û herweha di dema borî de, lê belê tenê bi lêkerên negerguhêz (întiranzîtîv) re hergav bireser di hevokan de tê tewandin. Lê di dema borî de û bi lêkerên gerguhêz (tiranzîtîv) re, ku diyardeya êrgatîv serdar e, di wan hevokan de, li cihê bireser, kirarê wan tê tewandin. Di nimûneyên me de hergav kirar tenê navdêrek bû û bireser jî tenê bireserekî yekser bû. Emê niha derbasî hevokên hinekê dirêj bibin, ku di wan de hem kirar û hem jî bireser gelek in û li ser bireserê neyekser û bikaranîna pronavan di cihê navdêran de rawestin.

J) Gava navdêr bireserê neyekser be:
 

Mebesta me ji bireserê neyekser ew e, ku navdêr di hevokê de piştî daçekê be. Ka em dîsa hin hevokên sade binivîsînin:
 

1J) Sînem ji Amedê hat.

2J) Gurgîn ji Gulşîne hezdike.

3J) Sînem ji Azad hezdike.

4J) Ew bi xortekî re çû.

5J) Zîn bi jinekê re peyivî.

6J) Sînem ji keçan dipirse.

7J) Gulşînê ji ciwanan re got.

8J) Azad ji xortan pirsek kir.

 Di hevokên (1J) heya (8J) de em dibînin, ku piştî daçekê hergav tewang di mijarê de ye. Yanê kîjan dem dibe bila bibe, her carê ku navdêr piştî daçekê tê, hîngê divêt ew bê tewandin, ji bilî, ku me wek awarte gotibû, em dest ji tewandina navdêrê nêr, yekejimar û binavkirî berdidin. Di hevokên (7J) û (8J) de êrgatîv serdar e û ji ber wilo di hevoka (7J) de navdêrê „Gulşîn“ hatiye tewandin, lê belê bireserê neyekser „ciwan“, ku piştî daçekê hatiye, ji ber wê hatiye tewandin. Hevoka (8J) jî wisa ye, tenê ku me navdêrê nêr, yekejimar û binavkirî „Azad“ tevî êrgatîv bê tewang hiştiye. Heke me kirar di vê hevokê de bitewanda, me yê bigota:

8JTA) Azêd ji xortan pirsek kir (li gor qeyda A).

yan jî

8JTB) Azadî ji xortan pirsek kir (li gor qeyda B).

K) Gava pir kirar û pir bireser di hevokê de hebin:
 

1K) Azad û Sînem di pencerê re li avahiyan temaşe dikin.

2K) Behzad û Gurgîn bi balafirê ji Amedê çûn Wanê.

3K) Gulşîn û Sînem diyariyekê didin keçan.

4K) Gulşînê û Sînemê diyariyek dan keçan.

Hevoka (1K) di dema niha de ye. Di wê de „Azad“ û „Sînem“ herdu kirar in û ji lew re, ew nayên tewandin. Navdêrên „pencere“ û „avahî“ bireserên neyekser in û ji lew re jî, ew hatine tewandin. Hevoka (2K) di dema borî de ye. Lêkera „çûn“ ji lêkerên negerguhêz e (îtiranzîtîv). Di vê hevokê de „Behzad“ û „Gurgîn“ kirar in û ji lew re, ew nehatine tewandin. Navdêrên „balafir“ û „Amed“ bireserên neyekser in û ji lew re, ew hatine tewandin. Hevoka (3K) di dema niha de ye, navdêrên „Gulşîn“ û „Sînem“ kirar in, ew nayên tewandin. Navdêrên „diyariyek“ û „keç“ herdu bireser in, herdu jî hatine tewandin. Hevoka (4K) di dema borî de ye û lêkera „dan“ lêkereke gerguhêz e û ji lew re, di hevokê de êrgatîv serdar e. Lêkera „dan“ du bireseran distîne. Di vê hevokê de „Gulşîn“ û „Sînem“, ku kirar in, herdu jî hatine tewandin. Navdêrê „diyariyek“ bireserê yekem e û ji lew re nayê tewandin, lê belê „keç“ bireserê duhem e û ji ber wilo hatiye tewandin.

Gava hejmartin di hevokê de hebe, yanê wek di vê hevoka dawiyê de „Gulşîn û Sînem“, hîngê tewandina navdêrê dawî bes e. pêwîst nake, ku em hemû navdêran bitewînin. Ev hevoka me bi awayê „Gulşîn û Sînemê diyariyek dan keçan“ baştir e.

L) Gava kirar û bireser hatibin veqetandin:

1L) Bavê Sînemê çû Amedê.

2L) Dayîka Sînemê keça Bêrîvanê dibe ba xwîşka Gulşînê.

3L) Birayê Azad lawê Gurgîn bi xwe re bir ba mîrê Palo.

4L) Bavê Cemşîd û Sînemxanê giramêra zimanê me nivîsand. 

Berî em gengeşiya xwe li ser van hevokên jorîn berdewam bikin, divêt em pêwendiya veqetandin û tewandina navdêran hinekê ronahî bikin. Gava em dibêjin: „Bavê Sînemê“ gelek diyar e, ku navdêrê „bav“ hatiye veqetandin û navdêrê „Sînem“ hatiye tewandin. Yanê berî ku em rola „bavê Sînemê“ di hevokê de bizanibin, ka ew kirar an bireser e, tenê bi veqetandina navdêrê „bav“ ji navdêrê „Sînem“ wisa dibe, ku navdêrê „Sînem“ bê tewandin. Bi gotineke din, sedema tewandina navdêrê „Sînem“ ew e, ku navdêrê „bav“ jê hatiye veqetandin. Niha em vegerin ser hevokên ku li jor hatine nivîsandin. Hevoka (1L) di dema borî de ye û lêkera çûn lêkereke negerguhêz (îtiranzîtîv) e. Ji lew re kirar di vê hevokê de nayê tewandin. Tewandina navdêrê „Sînem“, wek me got, ji ber veqetandina navdêrê „bav“ e. Heke em bêjin, navê bavê Sînemê Azad e, hîngê em dikarin vê hevokê bi awayê „Azad çû Amedê bêjin“ û bi rastî jî, ku navdêrê „Azad“ li vir kirar e, nayê tewandin. Navdêrê „Amed“ bireser e û ji ber wilo, ew hatiye tewandin. Di hevoka (2L) de „dayîka Sînemê“ kirar e, „keça Bêrîvanê“ bireserê yekser e û „xwîşka Gulşînê“ bireserê neyekser e. Di vir de navdêrên „Sînem“, „Bêrîvan“ û „Gulşîn“ bi sedema veqetandinê (yanê veqetandina navdêrên „dayîk“, „keç“ û „xwîşk“ ji wan) hatine tewandin. Daku em bandora veqetandinê ji hevokê derêxin, emê bêjin, ku navê dayîka Sînemê Zîn e, navê keça Bêrîvanê Zîlan e û navê xwîşka Gulşînê Perîxan e. Hîngê hevoka me dibe:

2LY) Zîn Zîlanê dibe ba Perîxanê.
 

Niha em dibînin, ku kirar „Zîn“ nehatiye tewandin, bireserê yekser „Zîlan“ hatiye tewandin û bireserê neyekser „Perîxan“ jî hatiye tewandin. Ka em hevoka (2L) têxin dema borî û bêjin:
 

2LB) Dayîka Sînemê keça Bêrîvanê bir ba xwîşka Gulşînê.

Di pileya pêşîn de, em dibînin, ku tewandina navdêrên me wek dema niha ye. Lê belê, gava em bandora veqetandinê ji hevokê bavêjin, emê rastiya wê bibînin.

2LYB) Zînê Zîlan bir ba Perîxanê.

Di pileya duhem de hat xuyakirin, ku ji ber êrgatîv kirarê hevokê „Zîn“ hatiye tewandin, bireserê yekser „Zîlan“ wek xwe maye û bireserê neyekser jî „Perîxan“ hatiye tewandin.

Di hevoka (3L) de „birayê Azad“ kirar e, „lawê Gurgîn“ bireserê yekser e û „mîrê Palo“ bireserê neyekser e. Di pileya pêşîn de, em ti tewandinê nabînin. Daku em bandora veqetandinê ji hevokê dûrbixin, emê bêjin, ku navê birayê Azad Peyman e, navê lawê Gurgîn Behzad e û navê mîrê Palo Salar e. Hîngê hevoka me dibe:
 

3LY) Peyman Behzad bi xwe re bir ba Salar.
 

Gelo çima ti tewandin hên jî xuya nake?. Di rastiyê de „Peyman“, ji ber ku kirar e û êrgatîv serdar e, diviyabû bihata tewandin û „Salar“ jî, ji ber ku bireserê neyekser e, ew jî diviyabû bihata tewandin û hevok biba:
 

3LYA) Peymên Behzad bi xwe re bir ba Salêr (li gor qeyda A).

yan jî

3LYB) Peymanî Behzad bi xwe re bir ba Salarî (li gor qeyda B).
 

Sedema ku me wisa negotiye ew e, ku terazî û meyla ziman bi wir de ye, êdî em dest ji tewandina navdêrê nêr, yekejimar û binavkirî berdidin. Heke em wek nimûne, van navdêrên binavkirî bi hinên nebinavkirî biguhêrin, hîngê tewandin ê baş bê xuyakirin. Nimûne:

3LN) Hevalekî kurek bi xwe re bi ba serdarekî.
 

Em dibînin, ku tewandina kirar (ji ber êrgatîv) û ya bireserê neyekser (ji ber daçekê) hat xuyakirin; û bireserê yekser wek xwe ma.
 

Di hevoka (4L) de navdêrê „Sînemxan“ ji ber veqetandinê hatiye tewandin. Gava em hevokê sade bikin, emê bêjin:
 

4LS) Celadet giramêr nivîsand.
 

Navdêrê „Celadet“ kirar e û „giramêr“ bireserê yekser e. Hevok di dema borî de ye, lêkera „nivîsandin“ lêkereke geguhêz e, yanê êrgatîv serdar e. Me navdêrê „Celadet“ netewandiye, ji ber ku ew nêr, yekejimar û binavkirî ye. Heke em kirar têxin gelejimariyê, hîngê tewang ê were xuyakirin:
 

4LSG) Bedirxanan giramêr nivîsand.
 

Bi vî awayî, me tewandina kirar da xuyakirin, lê bireser wek xwe dimîne.
 

M) Gava li cihê navdêran pronav hebin:

Berî em li ser tewandin û netewandina pronavan rawestin, emê herdu komên pronavên kesîn bînin bîra xwe.

Pronavên kesîn yên netewandî ev in:
 

ez : Kesê yekem, yekejimar

tu : Kesê duhem, yekejimar

ew : Kesê sêhem, yekejimar

em : Kesê yekem, gelejimar

hûn : Kesê duhem, gelejimar

ew : Kesê sêhem, gelejimar 

Pronavên kesîn yên tewandî ev in:

min : Kesê yekem, yekejimar

te : Kesê duhem, yekejimar

wî, wê : Kesê sêhem, yekejimar

me : Kesê yekem, gelejimar

we : Kesê duhem, gelejimar

wan : Kesê sêhem, gelejimar
 

Emê hevokên koma (L) bi guhartina hin navdêran bi pronavan binivîsînin:

1M) Bavê wê çû Amedê.

2M) Ew keça Bêrîvanê dibe ba xwîşka Gulşînê.

3M) Wî lawê Gurgîn bi xwe re bir ba mîrê Palo.

4M) Wî giramêra zimanê me nivîsand. 
 

Di hevoka (1M) de, li cihê ku berê navdêrê „Sînem“ hatibû tewandin, niha pronavê tewandî „wê“ hatiye holê. Gava em bavê Sînemê bi pronav binimînin, hevoka me dibe:
 

1MP) Ew çû Amedê.

Em dibînin, ku kirar di vê hevokê de nayê tewandin, bi rastî jî vê hevokê pronavê xwe ji koma yên netewandî biriye.
 

Di hevoka (2M) de, me li gor ya (2L) kirar, ku „dayîka Sînemê“ bû, bi pronavê „ew“ guhertiye. Ka em niha bireserê yekser û yê neyekser jî bi pronav binimînin, daku tewang xuya bike:
 

2MP) Ew wê dibe ba wê.
 

Em dibînin, ku herdu bireserên me tên tewandin, ji ber ku hevok di dema niha de ye û ji ber wilo pronavên xwe, yên ku bûne bireser, ji koma yên tewandî girtine.
 

 Di hevoka (3M) de, me li cihê „birayê Azad“, ku di dema borî de kirarê lêkera gerguhêz „birin“ e, pronavê tewandî „wî“ nivîsandiye. Heke em „lawê Gurgîn“ û „mîrê Palo“ jî bi pronavan binimînin, emê bêjin:

3MP) Wî ew bi xwe re bir ba wî.
 

Di vê hevoka me de, kirar, ku ji ber êrgatîv hatiye tewandin, bi rastî jî ji koma pronavên tewandî ye. Bireserê yekser, ku li vir nayê tewandin, ji koma pronavên netewandî ye û bireserê neyekser, ku divêt bê tewandin, ji koma yên tewandî ye.
 

Di hevoka (4M) de, ku me ji hevoka (4L) biriye û tenê kirar bi pronavê kesîn guhertiye, ji ber êrgatîv, pronavê me ji koma yên tewandî ye. Heke em bireser jî di vê hevokê de bi pronav binimînin, hevoka me dibe:
 

4MP) Wî ew nivîsand.
 

Ji ber êrgatîv, nabe ku bireser li vir bê tewandin. Ji lew re, pronavê me, yê ku bireser dinimîne, ji koma yên netewandî ye.
 

Piştî vê gengeşiya me, ka em hin nimûneyan bidin, ku çawa tewanga çewt maneya hevokê tevlihev dike yan jî berevaja dike.
 

Nimûne 1

Em di gotarekê de rastî vê hevoka jêrîn hatin:

- Mêrik, wekî ku jinikê têr kiribe lê ew bi xwe birçî mabe, li jinikê dinihêre.

Bi rastî ev hevokeke gelek seyr e. Ev hevoka hevedudanî ji sê hevokên sade pêk hatiye.

a)      Mêrik li jinikê dinihêre. Ev hevok di dema niha de ye. Navdêrê “mêrik” kirar e. Navdêrê “jinik” bireserê neyekser e, ew piştî daçekê hatiye û ji lew re, her û her divêt ew bê tewandin. Ev hevok rast û durist e.

b)      Mêrik, wekî ku jinikê têr kiribe. Ev hevok di dema borî de ye. Lêkera “kirin” lêkereke gerhuhêz (titanzîtîv) e. Ji lew re, di vê hevokê de êrgatîv serdar e, yanê kirar tê tewandin û bireserê yekser nabe ku bê tewandin. Lê belê navdêrê “jinik” li vir hatiye tewandin. Ev ne durist e.

c)      Ew bi xwe birçî mabe. Ev hevok jî di dema borî de ye. Lêkera “man” lêkereke negerguhêz (îtiranzîtîv) e. Pronavê “ew” kirarê vê hevokê ye. Li vir ti navdêr nîne, ku bên tewandin. Rengdêrê “birçî” heye, lê belê rengdêr nayên tewandin. Ev hevok jî rast û durist e.

Yanê nedurustî di hevoka (b) de ye. Wek li vir hatiye, tê wê maneyê, ku „Jinikê mêrik têr kiriye“. Yanê yê ku xwariye „mêrik“ e û ya ku birçî ye „jinik“ e. Lê ev li gor maneya hevokê ya giştî ne pêkan û gengaz e. Divêt ya ku xwariye „jinik“ be û yê ku birçî ye „mêrik“ be. Bi tewandina navdêrê „jinik“ mane berevaja dibe. Ji lew re, divêt navdêrê „jinik“ neyê tewandin û hevoka (b) bi vî awayî bibe:

bR) Mêrik wekî ku jinik têr kiribe.
 

Gelo çima nivîskar ketiye vê çewtiyê?. Gava em bala xwe didin hevoka hevedudanî bi giştî, em dibînin, ku kirar “mêrik”, di destpêkê de berî bihnokê hatiye, di rastiyê de ew ji du hevokan re hatiye bikaranîn, lê belê hevokek di dema niha de ye û ya din jî di dema borî de ye û lêkera wê jî gerguhêz e. Ka em hevokê ji vê astengiyê rizgar bikin û bêjin:
 

- Mêrik, wekî ku wî jinik têr kiribe, lê ew bi xwe birçî mabe, li jinikê dinihêre.

Niha hevoka (b) bû xwediya kirarekî serbixwe. Me pronavek ji koma yên tewandî jêre kir kirar. Niha ti guman nîne, ku kê têr xwariye û kî birçî ye. Lê ev nayê wê maneyê, ku hevoka (b) divêt bi her awayî bibe xwedî kirar. Hevok bi awayê:
 

- Mêrik, wekî ku jinik têr kiribe, lê ew bi xwe birçî mabe, li jinikê dinihêre.
 

Dîsa rast û durist e.
 

Nimûne 2

Me di rojnameyekê de ev nûçe xwend:

- Li Siwîsreyê qezayekê bû: 20 kes mirin.

Ev hevoka hevedudanî jî ji du hevokan pêk hatiye:

a)      Li Siwîsreyê qezayekê bû.

b)      Bîst kes mirin.

Hevoka (a) di dema borî de ye û lêkera “bûn” lêkereke negerguhêz (îtiranzîtîv) e. Navdêrê „qezayek“ kirarê hevokê ye û „li Siwûisreyê“ bireserê neyekser e. Tenê ji ber girîngiyê ew hatiyê pêşiya hevokê. Ji ber ku navdêrê „Siwîsre“ piştî daçekê hatiye, ji ber wilo jî hatiye tewandin. Ev rast û durist e. Lê belê di vê hevokê de kirar hatiye tewandin û bi awayê „qezayekê“ hatiye gotin. Ev ne rast û durist e. Kirar di dema borî û bi lêkerên negerguhêz re nayê tewandin. Hevoka (a) di rastiyê de divêt bi vî awayî be:

aR) Qezayek li Siwîsreyê bû.

Heke me ji ber girîngiya cih, bireser anî pêş, hîngê dibe:

aRG) Li Siwîsreyê qezayek bû.

Ev herdu şêwe jî rast û durist in. Hevoka (b) her û her rast û durist e.

Nimûne 3

Wek sernivîsa nûçeyekê, em rastî vê hevokê hatin:

- Ji çarmedorên Tirkiyê karker dest bi meşê kirin.

Di vê hevokê de jî, ji ber girîngiyê, yek ji bireseran hatiye pêsiyê. Lê belê navdêrê “karker” kirar e û hemû lêkerên ku bi “kirin” temam dibin gerguhêz in. Ji lew re, divêt kirar bê tewandin û lêker di vê hevokê de li gor bireser be. Yanê, hevok divêt bi vî awayî be:

- Ji çarmedorên Tirkiyê karkeran dest bi meşê kir.

Nimûne 4

Em her roj di weşanan û jiyana rojane de rastî van hevokan jî tên:

a)      Ew jî got.

b)      Lê me wan nedît.

c)      Partî demekê me perwerde kir.

d)      Me birin mala welatparêzek.

e)      Ji ber vê yekê gelek tiştan tevlihev dikirin.

Hevokên (a) heya (e) hemû jî çewt in. Rastiya wan bi awayê jêrîn e:

aR) Wî jî got.

bR) Lê me ew nedîtin.

cR) Partî demekê em perwerde kirin.

dR) Em birin mala welatparêzekî.

eR) Ji ber vê yekê gelek tişt tevlihev dikirin.

Nimûne gelek pir in, lê em bawer dikin, ku ev bes in. Wek akam ji vê gengeşiya me, em digihînin van encamên jêrîn:

a)   Bi gelemperî, gava navdêr bireserê neyekser be – yanê li paş daçekê be – divêt ew bê tewandin. Wek awarteya vê qeydê, me berê jî gotibû, ku em hin bi hin dest ji tewandina navdêrê nêr, yekejimar û binavkirî berdidin.

b)   Gava di hevokê de navdêr bên hejmartin û tewang pêwîst be, hîngê tewandina navdêrê dawîn bes e, lê belê tewandina hemû navdêrên hejmartî ne çewt e. Awarteya jorîn li vir jî rewa ye.

c)   Gava çi kirar û çi bireser hatibe veqetandin, hîngê tewandina navdêr li gor qeyda veqetandinê ye, yanê navdêrê ku jê hatiye veqetandin tê tewandin. Awarteya jorîn li vir jî dîsa rewa ye.

d)   Navdêrê tewandî dikare bi pronavekî tewandî û navdêrê netewandî bi pronavekî netewandî bê nimandin, bi mercê ku mêjer û zayend bi hev re biguncin.