Mijara Veqetandekê

Mustefa Reşîd

Berî her tiştî, ka em bidin xuyakirin veqetandek çi ye û çawa ye; û di pey re emê li ser rol û peywira wê di hevokê de rawestin. Emê pêşî du hevokên gelek sade binivîsînin:

1)      Destmala Sînemê sor e.

2)      Sola Azad reş e.
 

Hevokên (1) û (2), her yek ji wan, ji çar bêjeyan pêkhatiye. Ew jî ev in:

Hevoka (1): destmal (navdêr, hevenav), Sînem (navdêr, serenav), sor (rengdêr), e (lêkera bûn ji bo kesê sêhem).

Hevoka (2): sol (navdêr, hevenav), Azad (navdêr, serenav), reş (rengdêr), e (lêkera bûn ji bo kesê sêhem).

Di hevoka (1) de navdêrê “destmal”, ji ber ku mê ye, bi veqetandeka “a” hatiye veqetandin; yanê bingeha navdêr “destmal” e û ew tîpa “a”, ku li dawiya bêjeyê hatiye veqetandeka mê ye, ji bo yekejimariyê ye û binavkirî ye. Lê belê bêjeya “Sînem” bi tîpa “ê” hatiye tewandin. Tewandin yan jî tewang babeteke din e û emê di gotareke din de li ser mijara tewangê rawestin. Veqetandek jî tê tewandin û emê piştî tewangê li ser wê jî rawestin. Niha em dixwazin tenê li ser veqetandekê gengeşiyê bikin. Di hevoka (2) de jî navdêrê “sol” avdêrekî mê ye û, ji lew re, ew jî bi veqetandeka “a” hatiye veqetandin.

Gelo çima mamostayê me yî mezin Mîr Celadet Bedirxan ji vê yekê re “veqetandek” gotiye?

Wî bêjeya “veqetandek” bi kar aniye, ji ber ku di hevoka (1) de “desmala Sînemê” ji nav hemû destmalên ku li ser rûyê cîhanê hene hatiye veqetandin û me xwestiye em bêjin, ku ew destmal ya Sînemê ye û ne ya kesekî din e.  Di hevoka (2) de jî bêjeya “sol” wisa hatiye veqetandin û me xwestiye em bêjin, ku ew “sol” ya Azad e û ne ya kesekî din e.
 

Gava bêjeya ku tê veqetandin nêr be, hîngê veqetandeka nêr tê bikaranîn. Nimûne:
 

3)      Hevalê Sînemê diçe Wanê.
 

Ji ber ku mebesta me ji navdêrê „heval“ kurikek e, ji lew re ew nêr e. Ji hêla mêjer û naskirinê de ew yekejimar û binavkirî ye; û wisa bi veqetandeka „ê“ hatiye veqetandin. Yanê me xwestiye em bêjin, ku ew heval yê Sînemê ye û ne yê kesekî din e. Heke mebesta me ji “hevlal” keçikek be, emê bêjin:

4)      Hevala Sînemê diçe Wanê.
 

Gava bêjeya ku tê veqetandin bi dengdêrekê biqede, hîngê dîsa li gor zayendê xwe tê veqetandin. Lê belê, ji ber ku du dengdêr di bêjeyê de digihin hev, tîpeke kelijandinê dikeve navbera herdu dengdêran. Nimûne:

5)      Birayê Sînemê diçe Wanê.
 

Ji ber ku bêjeya „bira“ nêr e, dîsa bi tîpa „ê“ hatiye veqetandin, lê belê ji bo kelijandinê tîpa „y“ ketiye navbera herdu dengdêran.

Gav bêjeya ku tê veqetandin gelejimar be, hîngê ji bo herdu zayendan - yanê nêr dibe yan mê dibe - veqetandeka „ên“ tê bikaranîn. Nimûne:

6)      Xwîşkên Sînemê diçin Amedê.

7)      Birayên Sînemê diçin Amedê.
 

Em di hevokên (6) û (7) de dibînin, ku bêjeyên „xwîşk“ û „bira“ di gelejimariyê de – tevî ku yek mê û yek nêr e – herdu jî bi veqetandeka „ên“ hatine veqetandin. Ji bo bêjeya „bira“ tîpa „y“ ya kelijandinê hatiye bikaranîn.

Gava ew navdêrê ku tê veqetandin nebinavkirî be, hîngê em hevokên (1) heya (7) bi vî awayî dibêjin:
 

1N) Destmaleke Sînemê sor e.

2N) Soleke Azad reş e.

3N) Hevalekî Sînemê diçe Wanê.

4N) Hevaleke Sînemê diçe Wanê.

5N) Birayê Sînemê diçe Wanê.

6N) Xwîşkine Sînemê diçin Amedê.

7N) Birayine Sînemê diçin Amedê

Ka em dîsa vegerin ser hevoka pêşîn û bêjin, ku ne tenê destmaleke Sînemê heye, lê belê destmalên wê pir in û yek ji wan bi rengê sor e. Gava em bixwazin ji nav hemû destmalên Sînemê tenê ewa sor veqetînin, hîngê em neçar dimînin, ku bêjaya destmal du caran veqetînin. Carekê, ku ew destmal ya Sînemê ye û cara din, ku ew destmal ya sor e û ne yeke din e. Nimûne:
 

11) Destmala Sînemê a sor di girîfana Gurgîn de ye.
 

Em dibînin, ku destmal du caran hatiye veqetandin. Li cihê ku em bêjin, Destmala Sînemê, destmala sor di girîfana Gurgîn de ye, me bi awayê hevoka (11) gotiye, daku em bêjeya „destmal“ dubare nekin. Yanê ew veqetandeka „a“ ya ku di hevoka (11) de di navbera bêjeya “Sînemê“ û bêjeya „sor“ de bi şêweyekî serbixwe hatiye nivîsandin, careke din bêjeya „destmal“ vediqetîne. Ji lew re, divêt ev veqetandek hergav wek ya pêşîn be. Heke ya pêşîn mê be, binavkirî be û yekejimar be, hîngê divêt ev jî mê, binavkirî û yekejimar be. Heke ya pêşîn nêr, binavkirî û yekejimar be, divêt eva din jî wisa be. Yên ku giramêrê nizanin, di vir de dikevin şaşîtiyan û veqetandeka duwem û, heke hebe ya sêhem, ji aliyê zayend, mêjer û naskirinê de, ne li gor ya yekem dinivîsînin. Bi sedema hatina veqetandeka duwem wek bêjeyeke serbixwe mamostayê mezin Mîr Celadet Bedirxan veqetandek ji birên qisetê, yanê ji texlîtên bêjeyan hejmartiye. Ew dibêje: Di zimanê me de birên qisetê deh in: navdêr, veqetandek, rengdêr, pronav, lêker, jimarnav, hoker, daçek, gihanek û baneşan. Wî nîşanên tewangê nexistine nav birên qisetê, ji ber ku tewandin aksiyonek e û wisa jî nîşanên tewangê ji texlîtên bêjeyan nayên hejmartin.

Lê belê ka em gengeşiya xwe li ser veqetandekê berdewam bikin. Gava em bêjin,
 

12) Destmala Sînemê ya sor di girîfana Gurgîn de ye,
 

hîngê ev hevoka me rewa ye, ji ber ku me her taybetiyeke veqetandekê parastiye û me tenê tîpa “y” xistiye pêşiya veqetandeka duwem, daku hevoka me di warê ahengiyê de xweştir bibe. Lê ev ne merc e, ev vedigere ser nazikiya nivîskar. Yanê heke bêjeya berî veqetandeka serbixwe bi dengdêrekê biqede (li vir bêjeya “Sînemê”), mirov dikare ji bo ahengiyê tîpa “y” têxe pêş veqetandekê.  Hin kes hene bi gelemperî tîpa „y“ dixin pêşiya veqetandeka serbixwe. Lê belê bi dîtina me, heke em nivîsandina tîpa “y” li gor bêjeya pêş veqetandekê bikarbînin baştir e.
 

Ka vê carê em hevokên (2) heya (5) wisa binivîsînin, ku navdêr du caran bê veqetandin:
 

2D) Sola Azad a reş çiriya.

3D) Hevalekî Sînemê yî jîr diçe Wanê.

4D) Hevaleke Sînemê ye çeleng diçe Wanê.

5D) Birayê Sînemê yê mezin diçe Wanê.

Hevokên (6) û (7), li gor Mîr Celadet Bedirxan, divêt bi vî awayî bin:

6D) Xwîşkine Sînemê ên ji dayîkeke din diçin Amedê.

7D) Birayine Sînemê ên ji dayîkeke din diçin Amedê.
 

Wek me li jor jî got, em dikarin li vir jî, ji bo ahengiyê, tîpa “y” têxin pêşiya veqetandeka duwem û bêjin:
 

6.1D) Xwîşkine Sînemê yên ji dayîkeke din diçin Amedê.

7.1D) Birayine Sînemê yên ji dayîkeke din diçin Amedê.
 

Lê belê, em li vir dibînin, ku veqetandeka duwem taybetiya xwe neparast. Ew cara pêşîn nebinavkirî ye û cara duwem binavkirî hatiye nivîsandin. Bê guman, gava hin xwîşk û birayên Sînemê cara pêşîn tên veqetandin, em dikarin bêjin, ku êdî ew bi me hatin nasandin û ji ber wilo em dikarin wan cara duwem wek binavkirî veqetînin. Lê belê, heke em bixwazin bi her awayî xwîşk û birayên Sînemê nebinavkirî bihêlin, divêt em bi awayekî din bikin. Ka pêşî em hinekê li veqetandeka nebinavkirî ya ji bo gelejimariyê bikolin û bipirsin gelo ew ji kû hatiye?

Gava em dibêjin:

6.2) Kurdin hene bi zimanê xwe napeyivin.
 

Em ji aliyê giramêrê de dibêjin, ku bêjeya “Kurd” li vir nebinavkirî û gelejimar hatiye û em parkîta “in”, ku bi bêjeya “Kurd” ve hatiye nivîsandin wek nîşana nebinavkirinê dihejmêrin. Ev rast e, lê belê, ev hevoka me di bingehê de bi vî awayî ye:
 

6.2.0) Hin Kurd hene bi zimanê xwe napeyivin.
 

Em dibînin, ku nîşana nebinavkirinê „in“ di bingehê de ji pronavê nebinavkirî „hin“ hatiye. Tîpa „h“ ji pronav hatiye avêtin û herdu tîpên „in“ wek parkît hatine paş navdêr. Niha gava em dîsa li hevokên (6.1D) û (7.1D) temaşe bikin, em dibînin, ku navdêrên „xwîşk“ û „bira“ nebinavkirî û gelejimar hatine û bi ser de jî hatine veqetandin. Yanê hevokên (6N) û (7N) di bingehê de bi vî awayî ne:
 

6.0N) Hin xwîşkên Sînemê diçin Amedê.

7.0N) Hin birayên Sînemê diçin Amedê.

Piştî vê lêkolîna biçûk, em vegerin ser hevokên (6.1D) û (7.1D) û hewl bidin, wan bi her awayî, yanê veqetandina duwem jî nebinavkirî bikin, emê bêjin:
 

6.2D) Xwîşkine Sînemê hine ji dayîkeke din diçin Amedê.

7.2D) Birayine Sînemê hine ji dayîkeke din diçin Amedê.
 

Em dibînin, ku me di veqetandina duwem de pronavê nebinavkirî “hin” bikaranî. Belê wisa ye. Divêt em ji aliyê giramêrê de veqetandina duwem wek pronavê rêlatîv bibînin.
 

Niha em herin ser aliyekî din yê vê mijarê. Mîr Celadet Bedirxan li ser veqetandeka cara duwem, wek nimûne gotiye, ku ew di pêşiya rengdêran de tê; wek nimûneya me hevoka (11), ku veqetandeka „a“ di pêşiya rengdêrê „sor“ de hatiye. Lê belê, veqetandeka duwem dikare bikeve pêşiya navdêr jî. Nimûne:
 

13) Kongireya neteweyî a Kurdistan.

Heke em dîsa ji bo ahengiyê tîpa “y” têxin pêşîya veqetandeka “a” hîngê hevoka me dibe:

            14) Kongireya neteweyî ya Kurdistan.

Li gor qeyda kurtahî û sivikahiyê, em dikarin vê hevokê bi vî awayî jî binivîsînin:

            15) Kongira netewî ya Kurdistan.
 

Heke em bixwazin “Kongira netewî ya Kurdistan“ wek sernivîs binivîsînin, hîngê em dikarin bi vî awayî jî bêjin:
 

            16) Kongira Netewî ya Kurdistan.
 

Ev her çar hevok jî, ji aliyê giramêrê de, rewa û gengaz in. Em dikarin navê kongirê gişt bi tîpên gir jî binivîsînin. Ji hêla din ve, em dikarin tenê bêjeya „kongireya” sivik bikin û bêjeya “neteweyî” sivik nekin; ev jî rewa û gengaz e, yanê bi awayê:
 

            17) Kongira Neteweyî ya Kurdistan.

Lê belê hevokên wek(nimûne ji hin rojnameyan):
 

“Êrîşên Emerîkayê ya li dijî Afganistanê berdewam dikin.”

“Bernameya Netewiya xwe dîsa di ber çavan re derbas bikin.”

“Çi ferq di navbera zimanê dayikê û zimanê bingehîn a civakê de heye?”
 

Bi ti awayî ne rast û durist in. Di hevoka pêşîn de, ji ber ku bêjeya “Êrişên” bi gelejimarî hatiye, hîngê veqetandeka duwem jî, ku rola pronavê rêlativ biriye, divêt ew jî bi gelejimarî bê gotin, yanê hevok bibe “Êrîşên Emerîkayê yên li dijî Afganistanê berdewam dikin”. Di hevoka duwem de veqetandeka duwem bi bêjeya “Netewî” ve hatiye nivîsandin. Lê belê, divêt bêjeya “bername” bê veqetandin û ne bêjeya “netewî”, yanê veqetandeka duwem vedigere ser bêjeya “bername” û ji lew re nabe ku ew bi bêjeya “netewî” ve bê nivîsandin. Hevoka duwem divêt bi vî awayî be “Bernameya netewî ya xwe dîsa di ber çavan re derbas bikin”. Hevoka sêhem jî ne durist e. Gelo di hevoka sêhem de veqetandeka duwem “a” ya ku di navbera bêjeyên “bingehîn” û “civakê” de hatiye vediger ser kîjan bêjeyê, yanê divêt ew kîjan navdêrî veqetîne? Bê guman, ew vedigere ser navdêrê „ziman“ û divêt wek veqetandeka duwem bêjeya “ziman veqetîne. Lê belê “ziman” bêjeyeke nêr e û bi rastî jî cara yekem bi veqetandeka “ê”, ya ji bo zayendê nêr, hatiye veqetandin. Cara din veqetandeka “a”, ya ku ji bo zayendê mê ye, hatiye nivîsandin. Ev ne rast û durist e. Ya rast ew e, ku cara duwem jî veqetandeka « ê » bê nivîsandin û hevok bibe « Çi ferq di navbera zimanê dayikê û zimanê bingehîn ê civakê de heye?”.
 

Li dawiya vê gengeşiyê, ka em bala xwe bidin vê hevokê jî:
 

18) Destmala keça xwîşka Zîna Temo ya xweşik winda bû.
 

Gelo di vê hevokê de çi yan kî xweşik e?

Gelo “destmal” xweşik e? Yan „keç“ xweşik e? Yan „xwîşk“ xweşik e? Yan „Zîn“ xweşik e?

Bê guman, heke em wisa, wek li jor hatiye binivîsînin, bi rastî jî ne diyar e, ka çi yan kî xweşik e?. Hevokeke bi vî rengî ne yekwate ye û ji lew re, divêt ew bi awayekî din bê nivîsandin. Heke em bixwazin destmalê xweşik bikin, divêt em bêjin:

19) Destmala xweşik ya keça xwîşka Zîna Temo winda bû.

Heke em bixwazin keçikê xweşik bikin, divêt em bêjin:
 

20) Destmala keça xweşik ya xwîşka Zîna Temo winda bû.
 

Heke em bixwazin xwîşkê xweşik bikin, divêt em bêjin:
 

21) Destmala keça xwîşka xweşik ya Zîna Temo winda bû.
 

Heke em bixwazin Zînê xweşik bikin, divêt em bêjin:
 

22) Destmala keça xwîşka Zîna xweşik ya (mala) Temo winda bû.