Mijara Veqetandek

 

Mustefa Red

 

Ber her tit, ka em bidin xuyakirin veqetandek i ye awa ye; di pey re em li ser rol peywira w di hevok de rawestin. Em p du hevokn gelek sade binivsnin:

1)      Destmala Snem sor e.

2)      Sola Azad re e.
 

Hevokn (1) (2), her yek ji wan, ji ar bjeyan pkhatiye. Ew j ev in:

Hevoka (1): destmal (navdr, hevenav), Snem (navdr, serenav), sor (rengdr), e (lkera bn ji bo kes shem).

Hevoka (2): sol (navdr, hevenav), Azad (navdr, serenav), re (rengdr), e (lkera bn ji bo kes shem).

Di hevoka (1) de navdr destmal, ji ber ku m ye, bi veqetandeka a hatiye veqetandin; yan bingeha navdr destmal e ew tpa a, ku li dawiya bjey hatiye veqetandeka m ye, ji bo yekejimariy ye binavkir ye. L bel bjeya Snem bi tpa hatiye tewandin. Tewandin yan j tewang babeteke din e em di gotareke din de li ser mijara tewang rawestin. Veqetandek j t tewandin em pit tewang li ser w j rawestin. Niha em dixwazin ten li ser veqetandek gengeiy bikin. Di hevoka (2) de j navdr sol avdrek m ye , ji lew re, ew j bi veqetandeka a hatiye veqetandin.

Gelo ima mamostay me y mezin Mr Celadet Bedirxan ji v yek re veqetandek gotiye?

W bjeya veqetandek bi kar aniye, ji ber ku di hevoka (1) de desmala Snem ji nav hem destmaln ku li ser ry chan hene hatiye veqetandin me xwestiye em bjin, ku ew destmal ya Snem ye ne ya kesek din e.  Di hevoka (2) de j bjeya sol wisa hatiye veqetandin me xwestiye em bjin, ku ew sol ya Azad e ne ya kesek din e.
 

Gava bjeya ku t veqetandin nr be, hng veqetandeka nr t bikarann. Nimne:
 

3)      Heval Snem die Wan.
 

Ji ber ku mebesta me ji navdr heval kurikek e, ji lew re ew nr e. Ji hla mjer naskirin de ew yekejimar binavkir ye; wisa bi veqetandeka hatiye veqetandin. Yan me xwestiye em bjin, ku ew heval y Snem ye ne y kesek din e. Heke mebesta me ji hevlal keikek be, em bjin:

4)      Hevala Snem die Wan.
 

Gava bjeya ku t veqetandin bi dengdrek biqede, hng dsa li gor zayend xwe t veqetandin. L bel, ji ber ku du dengdr di bjey de digihin hev, tpeke kelijandin dikeve navbera herdu dengdran. Nimne:

5)      Biray Snem die Wan.
 

Ji ber ku bjeya bira nr e, dsa bi tpa hatiye veqetandin, l bel ji bo kelijandin tpa y ketiye navbera herdu dengdran.

Gav bjeya ku t veqetandin gelejimar be, hng ji bo herdu zayendan - yan nr dibe yan m dibe - veqetandeka n t bikarann. Nimne:

6)      Xwkn Snem diin Amed.

7)      Birayn Snem diin Amed.
 

Em di hevokn (6) (7) de dibnin, ku bjeyn xwk bira di gelejimariy de tev ku yek m yek nr e herdu j bi veqetandeka n hatine veqetandin. Ji bo bjeya bira tpa y ya kelijandin hatiye bikarann.

Gava ew navdr ku t veqetandin nebinavkir be, hng em hevokn (1) heya (7) bi v away dibjin:
 

1N) Destmaleke Snem sor e.

2N) Soleke Azad re e.

3N) Hevalek Snem die Wan.

4N) Hevaleke Snem die Wan.

5N) Biray Snem die Wan.

6N) Xwkine Snem diin Amed.

7N) Birayine Snem diin Amed


Ka em dsa vegerin ser hevoka pn bjin, ku ne ten destmaleke Snem heye, l bel destmaln w pir in yek ji wan bi reng sor e. Gava em bixwazin ji nav hem destmaln Snem ten ewa sor veqetnin, hng em near dimnin, ku bjaya destmal du caran veqetnin. Carek, ku ew destmal ya Snem ye cara din, ku ew destmal ya sor e ne yeke din e. Nimne:
 

11) Destmala Snem a sor di girfana Gurgn de ye.
 

Em dibnin, ku destmal du caran hatiye veqetandin. Li cih ku em bjin, Destmala Snem, destmala sor di girfana Gurgn de ye, me bi away hevoka (11) gotiye, daku em bjeya destmal dubare nekin. Yan ew veqetandeka a ya ku di hevoka (11) de di navbera bjeya Snem bjeya sor de bi weyek serbixwe hatiye nivsandin, careke din bjeya destmal vediqetne. Ji lew re, divt ev veqetandek hergav wek ya pn be. Heke ya pn m be, binavkir be yekejimar be, hng divt ev j m, binavkir yekejimar be. Heke ya pn nr, binavkir yekejimar be, divt eva din j wisa be. Yn ku giramr nizanin, di vir de dikevin atiyan veqetandeka duwem , heke hebe ya shem, ji aliy zayend, mjer naskirin de, ne li gor ya yekem dinivsnin. Bi sedema hatina veqetandeka duwem wek bjeyeke serbixwe mamostay mezin Mr Celadet Bedirxan veqetandek ji birn qiset, yan ji texltn bjeyan hejmartiye. Ew dibje: Di ziman me de birn qiset deh in: navdr, veqetandek, rengdr, pronav, lker, jimarnav, hoker, daek, gihanek banean. W nann tewang nexistine nav birn qiset, ji ber ku tewandin aksiyonek e wisa j nann tewang ji texltn bjeyan nayn hejmartin.

L bel ka em gengeiya xwe li ser veqetandek berdewam bikin. Gava em bjin,
 

12) Destmala Snem ya sor di girfana Gurgn de ye,
 

hng ev hevoka me rewa ye, ji ber ku me her taybetiyeke veqetandek parastiye me ten tpa y xistiye piya veqetandeka duwem, daku hevoka me di war ahengiy de xwetir bibe. L ev ne merc e, ev vedigere ser nazikiya nivskar. Yan heke bjeya ber veqetandeka serbixwe bi dengdrek biqede (li vir bjeya Snem), mirov dikare ji bo ahengiy tpa y txe p veqetandek.  Hin kes hene bi gelemper tpa y dixin piya veqetandeka serbixwe. L bel bi dtina me, heke em nivsandina tpa y li gor bjeya p veqetandek bikarbnin batir e.
 

Ka v car em hevokn (2) heya (5) wisa binivsnin, ku navdr du caran b veqetandin:
 

2D) Sola Azad a re iriya.

3D) Hevalek Snem y jr die Wan.

4D) Hevaleke Snem ye eleng die Wan.

5D) Biray Snem y mezin die Wan.

Hevokn (6) (7), li gor Mr Celadet Bedirxan, divt bi v away bin:

6D) Xwkine Snem n ji daykeke din diin Amed.

7D) Birayine Snem n ji daykeke din diin Amed.
 

Wek me li jor j got, em dikarin li vir j, ji bo ahengiy, tpa y txin piya veqetandeka duwem bjin:
 

6.1D) Xwkine Snem yn ji daykeke din diin Amed.

7.1D) Birayine Snem yn ji daykeke din diin Amed.
 

L bel, em li vir dibnin, ku veqetandeka duwem taybetiya xwe neparast. Ew cara pn nebinavkir ye cara duwem binavkir hatiye nivsandin. B guman, gava hin xwk birayn Snem cara pn tn veqetandin, em dikarin bjin, ku d ew bi me hatin nasandin ji ber wilo em dikarin wan cara duwem wek binavkir veqetnin. L bel, heke em bixwazin bi her away xwk birayn Snem nebinavkir bihlin, divt em bi awayek din bikin. Ka p em hinek li veqetandeka nebinavkir ya ji bo gelejimariy bikolin bipirsin gelo ew ji k hatiye?

Gava em dibjin:

6.2) Kurdin hene bi ziman xwe napeyivin.
 

Em ji aliy giramr de dibjin, ku bjeya Kurd li vir nebinavkir gelejimar hatiye em parkta in, ku bi bjeya Kurd ve hatiye nivsandin wek nana nebinavkirin dihejmrin. Ev rast e, l bel, ev hevoka me di bingeh de bi v away ye:
 

6.2.0) Hin Kurd hene bi ziman xwe napeyivin.
 

Em dibnin, ku nana nebinavkirin in di bingeh de ji pronav nebinavkir hin hatiye. Tpa h ji pronav hatiye avtin herdu tpn in wek parkt hatine pa navdr. Niha gava em dsa li hevokn (6.1D) (7.1D) temae bikin, em dibnin, ku navdrn xwk bira nebinavkir gelejimar hatine bi ser de j hatine veqetandin. Yan hevokn (6N) (7N) di bingeh de bi v away ne:
 

6.0N) Hin xwkn Snem diin Amed.

7.0N) Hin birayn Snem diin Amed.

Pit v lkolna bik, em vegerin ser hevokn (6.1D) (7.1D) hewl bidin, wan bi her away, yan veqetandina duwem j nebinavkir bikin, em bjin:
 

6.2D) Xwkine Snem hine ji daykeke din diin Amed.

7.2D) Birayine Snem hine ji daykeke din diin Amed.
 

Em dibnin, ku me di veqetandina duwem de pronav nebinavkir hin bikaran. Bel wisa ye. Divt em ji aliy giramr de veqetandina duwem wek pronav rlatv bibnin.
 

Niha em herin ser aliyek din y v mijar. Mr Celadet Bedirxan li ser veqetandeka cara duwem, wek nimne gotiye, ku ew di piya rengdran de t; wek nimneya me hevoka (11), ku veqetandeka a di piya rengdr sor de hatiye. L bel, veqetandeka duwem dikare bikeve piya navdr j. Nimne:
 

13) Kongireya netewey a Kurdistan.

Heke em dsa ji bo ahengiy tpa y txin pya veqetandeka a hng hevoka me dibe:

            14) Kongireya netewey ya Kurdistan.

Li gor qeyda kurtah sivikahiy, em dikarin v hevok bi v away j binivsnin:

            15) Kongira netew ya Kurdistan.
 

Heke em bixwazin Kongira netew ya Kurdistan wek sernivs binivsnin, hng em dikarin bi v away j bjin:
 

            16) Kongira Netew ya Kurdistan.
 

Ev her ar hevok j, ji aliy giramr de, rewa gengaz in. Em dikarin nav kongir git bi tpn gir j binivsnin. Ji hla din ve, em dikarin ten bjeya kongireya sivik bikin bjeya netewey sivik nekin; ev j rewa gengaz e, yan bi away:
 

            17) Kongira Netewey ya Kurdistan.

L bel hevokn wek(nimne ji hin rojnameyan):
 

rn Emerkay ya li dij Afganistan berdewam dikin.

Bernameya Netewiya xwe dsa di ber avan re derbas bikin.

i ferq di navbera ziman dayik ziman bingehn a civak de heye?
 

Bi ti away ne rast durist in. Di hevoka pn de, ji ber ku bjeya rin bi gelejimar hatiye, hng veqetandeka duwem j, ku rola pronav rlativ biriye, divt ew j bi gelejimar b gotin, yan hevok bibe rn Emerkay yn li dij Afganistan berdewam dikin. Di hevoka duwem de veqetandeka duwem bi bjeya Netew ve hatiye nivsandin. L bel, divt bjeya bername b veqetandin ne bjeya netew, yan veqetandeka duwem vedigere ser bjeya bername ji lew re nabe ku ew bi bjeya netew ve b nivsandin. Hevoka duwem divt bi v away be Bernameya netew ya xwe dsa di ber avan re derbas bikin. Hevoka shem j ne durist e. Gelo di hevoka shem de veqetandeka duwem a ya ku di navbera bjeyn bingehn civak de hatiye vediger ser kjan bjey, yan divt ew kjan navdr veqetne? B guman, ew vedigere ser navdr ziman divt wek veqetandeka duwem bjeya ziman veqetne. L bel ziman bjeyeke nr e bi rast j cara yekem bi veqetandeka , ya ji bo zayend nr, hatiye veqetandin. Cara din veqetandeka a, ya ku ji bo zayend m ye, hatiye nivsandin. Ev ne rast durist e. Ya rast ew e, ku cara duwem j veqetandeka    b nivsandin hevok bibe i ferq di navbera ziman dayik ziman bingehn civak de heye?.
 

Li dawiya v gengeiy, ka em bala xwe bidin v hevok j:
 

18) Destmala kea xwka Zna Temo ya xweik winda b.
 

Gelo di v hevok de i yan k xweik e?

Gelo destmal xweik e? Yan ke xweik e? Yan xwk xweik e? Yan Zn xweik e?

B guman, heke em wisa, wek li jor hatiye binivsnin, bi rast j ne diyar e, ka i yan k xweik e?. Hevokeke bi v reng ne yekwate ye ji lew re, divt ew bi awayek din b nivsandin. Heke em bixwazin destmal xweik bikin, divt em bjin:

19) Destmala xweik ya kea xwka Zna Temo winda b.

Heke em bixwazin keik xweik bikin, divt em bjin:
 

20) Destmala kea xweik ya xwka Zna Temo winda b.
 

Heke em bixwazin xwk xweik bikin, divt em bjin:
 

21) Destmala kea xwka xweik ya Zna Temo winda b.
 

Heke em bixwazin Zn xweik bikin, divt em bjin:
 

22) Destmala kea xwka Zna xweik ya (mala) Temo winda b.