Paeroj yan peroj

 

Mustefa Red

 

Birz SIDQIY HIROR di kovara NEFEL de (www.nefel.com/nivisar/paseroj.htm) gengeiyeke gelek balk li ser peyvn paeroj peroj kiriye. L mixabin ten ev pirsgirk ji aliyek ve temae kiriye hewldaye, belgeyan ji bo rastiya peyva paeroj peyda bike peyva peroj ewt derxe. Xuya ye, ku ev peyvn paeroj peroj ji bo pir kesan bne asteng dixwazin ji bo standardkirina ziman kurd areyek ji v pirs re bibnin. Ez bixwe v gengeiy wek karek prz dibnim hvdar im, ku em li ser pirsgirkn din j v gengeiy pkbnin berdewam bikin. Bi dtina min, ev genge d hn xwetir be ji aliy zanist ve hn rasttir be, gava em li v pirs her pirseke din j ji hem aliyan ve temae bikin. Yan li ser mijara paeroj peroj-, diviyab birz S. Hiror sedemn bikaranna peyva peroj- j bidana xuyakirin. Bila ez li vir bi awayek a ewt neym fhmkirin, ku ez pitgiriya peyva peroj dikim; na xr. Ten dibjim, divt em belgeyn aliy din j bibihsin. Gelo evn ku ji ayend re peroj dibjin i belgeyn wan hene ima ew wisa dibjin? Gelo ew dixwazin ten ser me binin ziman me tev li hev bikin! Ez bawer nakim, ku wisa be?

Ka em bi kman hewl bidin, em belgeyn wan j nasbikin, daku gengeiya me li ser v pirs ne yekal be. Wek min li jor j got, ez xwe bi ti away nadim aliy ku peroj dibjin li dij aliy ku paeroj dibjin ranawestim. Ten dixwazim herdu dtinan bidim ber hev.

Bi bawriya min, dtina aliy din (yn peroj dibjin) ev e:

Gelo peyvn p pa i maney didin bi i ve girday ne? 

Gava mirovek rawestiyay be yan j rnit be, hng em bi aliy ku ew temae dike re piya w dibjin, yan ew aliy ku ew mirov dibne, by ku ser xwe bi aliy ep yan j aliy rast de bade. Ev al, li gor rawestandina fzk ya w mirov, aliy p e. Ew aliy din y ku ew nabne, em jre aliy pa dibjin. Yan p pa bi mana xwe ya cih semt tgihstineke rlativ e ry mirov bi k de be, bi rawestandina w ve girday ye; li gor w ye. Gava ez li hembera w mirov rawestim, li ry w temae bikim, hng ew aliy ku li gor w pa e, li gor min, aliy piya min e ew aliy ku li gor w p e, li gor min, aliy pa min e. Ka em nimneyeke din bnin bjin: Gava ser sibeh roj hilt em l temae dikin, hng roj li p me ye, l gava em yekser pita xwe bidim roj li aliy rojava temae bikin, hng roj li pa me ye.

Gava serbazek rawestiyay be serheng jre bje: Pve bie, hng ew bi aliy ku ew temae dike de bie, l gava serheng bixwaze, ku serbaz pave bie, hng, di pileya yekem de, dibje: li pa xwe bizivire di pileya duwem de dibje: pve bie, hng bi rast j serbaz bi aliy din de die, ku cidah li gor aliy ber 180 rade ye.

Piya otomobl (ereb) ew al ye, ku gava ew bi r ket bi w al ve die. Aliy pa ew al ye, ku otomobl, ten gava pwst be, bi ener hinek pave die, l bi gelemper otomobl ji bo w hatiye duristkirin, ku ew bi aliy p ve b ajotin.

 

  

 

Ez bawer dikim, her mjiyek, ku li gor logk dixebite v rastiy dipejirne.

 

Li gor v rastiya fzk, mirovan di xeyaln xwe de ji dem re j vktor bi kar anne. Li gor w, dem ji drok ber bi ayend ve die. Dem pve die, dem ti car pave nae. Tit ku ye ti car venagere. Li gor v dahrandin, vktor dem bi away jrn e:

 

 

Gava em dibjin: Dem pve die em j bi dem re diin, hng bi weyek sirut divt ry me ber bi ayend be pita me ber bi dema bihur be. Gava wisa be, hng ayend li p me ye dema bihur li pa me ye. Yan rojn ayend ew roj in, ewn ku hn li piya me ne rojn derbasby ew roj in, ewn ku d li pa me mane.

 

Ez bawer dikim, em niha gihtin encamek, ku em d dikarin tbigihnin, ima hin Kurd ji rojn ayend re, ji rojn ku hn li p me ne re peroj dibjin. Yan li gor v gengeiya li jor li gor logka w, em nikarin bjin, ku ev mirovn peyva peroj ji bo ayend bi kar tnin mirovn t in, yan j ne mafdar in.

 

Birz S. Hiror di gotara xwe de dibje:

Bi dtina min paeroj peroj li gor du rdaran hatine afirandin:

1. Li gor dabekirina wext (zeman) bi xwe:

Dema piya niha > Dema niha > Dema pit niha
Roja piya roja ro > Roja ro > Roja pit roja ro

Ez li vir lborn ji birz S. Hiror dixwazim dibjim, ku ew di v dabekirina dem de ne mafdar e. Ew bawer dike, em dikarin di dema bihur de rawestin li trj dem wisa temae bikin. L bel ev ne gengaz e (ne mimkun e). Gava mirov diaxive, ew herdem xwe di dema niha de dibne, yan em hergav di ro de ne bi ti away ne di dema bihur de ne. Loma j roja piya roja ro ne gotineke rast e. Em di ro de ne ry me ber bi ayend ye. Birz S. Hiror di dabekirina duwem de dibje:

2. Li gor peywendiya wext bi tit, cih kesan re:

> Rojn ko mirov li pa xwe hitine (rojn ko derbasbne)
> Rojn mirov yn niha
> Rojn ko li piya mirov ne (yn ko d bihn)

Ev dabekirina duwem rast e. Mirovan bi mecaz trj dem (y temporal) danne ser trj cih (y lokal) ew pozsiyona ku em bi fzk l rawestiyane, di trj dem de, dema niha ye, ro bi xwe ye. Wisa j, birz S. Hiror, di v dabekirina duwem de dibje: Rojn ko li piya mirov ne (yn ko d bihn) yan nexwe perojn mirov in. Ew bi v away, b hemd xwe, av dibe ser a yn ku peroj dibjin.

 

Pit ku me dt, birz S. Hiror di dabekirina yekem de ne mafdar e di ya duwem de ew j dibje, ku rojn li piya mirov ew roj in, ewn ku hn nehatine, hng li gor v logk li gor v dntin ti r li piya me namne, ku em peyva peroj ji bo rojn ayend qedexe bikin.

 

Niha ka em bipirsin: Gelo pven i ye paven i ye?

 

iqas peyvn p  pa bi cih semt ve (lokal vktor) girday bin, l bi gelemper peyvn pven paven bi du maneyan tn bi kar ann.

a)    Cih (lokal): Pven ew liv e (hereket e), ku li ser vktor lokal bi aliy pve die paven ew liv e, ku li ser vktor lokal bi aliy pave die.

b)    Dem (temporal) : Di rastiy de peyvn pven paven bi maneya temporal bi mecaz ji maneya lokal hatine wergirtin. Ji ber ku bi gelemper bi bihurna dem re rewa mirov batir dibe, wisa j peyva pven ji guhartinn ern (poztv) re t bi kar ann peyva paven ji guhartinn neyn (ngatv) re t gotin. Em dibnin, ku ev peyv bi v maneya temporal ji vktor lokal bi temam bi dr ketine. Pven by guhartina ber bi baiy ve paven bye guhartina ber bi nebaiy ve; tev ku dem bi herdu byeran (guhartinan) re ber bi p die; dem bi ti away ranaweste pave nae; erxa felek ti car venagere. 

 

 

Niha em vegerin aliy din y v pirsgirk bjin, heke wisa ye, gelo ima bav kaln me ji ayend re paeroj gotine. Gelo ew pakunk li hespan siwar dibn!? Na xr. Gelo gava ew dimeiyan, ew bi pa ve dimeiyan!? Na xr. Gelo rew wek siwarbna tirn mtro ye, ku hin mirov ber wan bi aliy lokomotv ve ye yn din j bi aliy din ve ye; bav kaln me, ew kes bne, ku herdem pita wan ber bi lokomotv b!? Na xr. Gelo bav kaln me herdem ber bi dema bihur ve, ber bi drok ve temae kirine wisa ayend herdem li pa xwe dtine!? Na xr.

 

Bi dtina min, ev peyva me, ne li gor v gengeiya ku me li jor kir pkhatiye.

 

a)    Bav kaln me di her kar alakiyek de di p me de ne, em li pa wan ne, em her tit ji wan frbne. Ji lew re, ew piyn me ne. Em li pa wan meiyane gava ew mirine, em li pa wan mane, em bne pamayn wan. Me gava wan ya pn (li p xwe) wek destpk dtiye gava wan ya pan wek daw dtiye. Wisa t xuyakirin, ku dema gava wan a pn bi mana destpk ye dema gava wan a pan bi mana dawiy ye (dibe ku duwaroj di Kurmanciya Navn de ji v hatibe. Heke duwa ji d (pey, pa) hatibe yan j ji daw hatibe, encam yek e). Me di destpk de bav kaln xwe li p xwe dtine, me herdem gava xwe li pa wan avtiye gava mirine em li pa wan mane. Ew rojn ku law dotn me j d li pa me bimnin, ew roj paerojn in.  

b)    Gava titek li piya me diqewime , li pa w, byereke din pkt, em dibjin ew byer li pa ya pn qewimiye; pit w ye. Yan li ser trj dem byera yekem ya pn e byera duwem, ku pit w qewimiye, ya pan e. Gava em dibjin: p tu here, ez pa bm mana xwe p divt yna te pk b pa d hatina min pk were. Em li vir dibnin, ku peyvn p pa bi v maneya temporal bi temam berevaj maneyn p pa yn bi maneya lokal in.

 

 

Wisa em digihnin encamek, ku peyva paeroj ji rojn pa hatiye. Xwez jre paroj hatibya gotin. Em bawer in, gava paroj yan j rojn pa b gotin, hng batir j t fhmkirin, l bel ji bo sivikahiy paeroj hatiye gotin. Ji lew re, em dibnin, ew Kurdn ku di zarotiya xwe de bi ziman xwe perwerde bne peyva paeroj bi mana paroj, rojn pa fehmdikin wisa v peyv ji bo ayend (serinc: Peyva ayend di nav gel de ba nay naskirin) bi kar tnin. L ew kesn ku di zarotiya xwe de bi zimanek din perwerde bne pa hn ziman kurd bne hn hem rz rzikn ziman me ba nizanin, ji ayend re peroj bi maneya rojn ku hn li piya me ne dibjin. Niha ba hat xuyakirin, ku ew (ev be daw ji mirovn me) peyvn p pa ten bi maneya lokal nasdikin, l peyvn p pa bi maneya temporal hn nas nakin. Ew stranan j dihnin dibjin: Ew rjn p yn me ne!. B guman, em ji wan fhmdikin, ku mebesta wan i ye gava ew peroj j dibjin, em dizanin, ku mebesta wan paeroj e.

 

are i ye? Ev pirsa han, careke din ji me re dide xuyakirin, ku avakirina saziyek ji bo ziman kurd iqas pwst e. Ten ev dezgeh, ev saz dikare van pirsgirkan areser bike.