»Paşeroj« yan »pêşeroj«

Mustefa Reşîd

Birêz SIDQIYÊ HIRORÎ di kovara NEFEL de (www.nefel.com/nivisar/paseroj.htm) gengeşiyeke gelek balkêş li ser peyvên „paşeroj“ û „pêşeroj“ kiriye. Lê mixabin tenê ev pirsgirêk ji aliyekî ve temaşe kiriye û hewldaye, belgeyan ji bo rastiya peyva „paşeroj“ peyda bike û peyva „pêşeroj“ çewt derêxe. Xuya ye, ku ev peyvên „paşeroj“ û „pêşeroj“ ji bo pir kesan bûne asteng û dixwazin – ji bo standardkirina zimanê kurdî – çareyekê ji vê pirsê re bibînin. Ez bixwe vê gengeşiyê wek karekî pîrz dibînim û hêvîdar im, ku em li ser pirsgirêkên din jî vê gengeşiyê pêkbînin û berdewam bikin. Bi dîtina min, ev gengeşî dê hên xweştir be û ji aliyê zanistî ve hên rasttir be, gava em li vê pirsê û her pirseke din jî ji hemû aliyan ve temaşe bikin. Yanê li ser mijara „paşeroj” û “pêşeroj”-ê, diviyabû birêz S. Hirorî sedemên bikaranîna peyva „pêşeroj“-ê jî bidana xuyakirin. Bila ez li vir bi awayekî şaş û çewt neyêm fêhmkirin, ku ez piştgiriya peyva „pêşeroj“ dikim; na xêr. Tenê dibêjim, divêt em belgeyên aliyê din jî bibihîsin. Gelo evên ku ji ayendê re „pêşeroj“ dibêjin çi belgeyên wan hene û çima ew wisa dibêjin? Gelo ew dixwazin tenê serê me biêşînin û zimanê me tev li hev bikin! Ez bawer nakim, ku wisa be?

Ka em bi kêmanî hewl bidin, em belgeyên wan jî nasbikin, daku gengeşiya me li ser vê pirsê ne yekalî be. Wek min li jor jî got, ez xwe bi ti awayî nadim aliyê ku „pêşeroj“ dibêjin û li dijî aliyê ku „paşeroj“ dibêjin ranawestim. Tenê dixwazim herdu dîtinan bidim ber hev.

Bi bawriya min, dîtina aliyê din (yên “pêşeroj” dibêjin) ev e:

Gelo peyvên “pêş” û “paş” çi maneyê didin û bi çi ve girêdayî ne? 

Gava mirovek rawestiyayî be yan jî rûniştî be, hîngê em bi aliyê ku ew temaşe dike re “pêşiya wî” dibêjin, yanê ew aliyê ku ew mirov dibîne, bêyî ku serê xwe bi aliyê çepê yan jî aliyê rastê de bade. Ev alî, li gor rawestandina fîzîkî ya wî mirovî, aliyê “pêş” e. Ew aliyê din yê ku ew nabîne, em jêre aliyê “paş” dibêjin. Yanê “pêş” û “paş” bi mana xwe ya cih û semt têgihîstineke rêlativ e û rûyê mirov bi kû de be, bi rawestandina wî ve girêdayî ye; û li gor wê ye. Gava ez li hembera wî mirovî rawestim, li rûyê wî temaşe bikim, hîngê ew aliyê ku li gor wî “paş” e, li gor min, aliyê pêşiya min e û ew aliyê ku li gor wî “pêş” e, li gor min, aliyê “paş” min e. Ka em nimûneyeke din bînin û bêjin: Gava serê sibehê roj hiltê û em lê temaşe dikin, hîngê roj li “pêş” me ye, lê gava em yekser pişta xwe bidim rojê û li aliyê rojava temaşe bikin, hîngê roj li “paş” me ye.

Gava serbazek rawestiyayî be û serheng jêre bêje: “Pêşve biçe”, hîngê ewê bi aliyê ku ew temaşe dike de biçe, lê gava serheng bixwaze, ku serbaz “paşve” biçe, hîngê, di pileya yekem de, dibêje: “li paş xwe bizivire” û di pileya duwem de dibêje: “pêşve biçe”, hîngê bi rastî jî serbaz bi aliyê din de diçe, ku cidahî li gor aliyê berê 180 rade ye.

Pêşiya otomobîlê (erebê) ew alî ye, ku gava ew bi rê ket bi wî alî ve diçe. Aliyê paş ew alî ye, ku otomobîl, tenê gava pêwîst be, bi enerê hinekê paşve diçe, lê bi gelemperî otomobîl ji bo wê hatiye duristkirin, ku ew bi aliyê pêş ve bê ajotin.

Ez bawer dikim, her mêjiyekî, ku li gor logîk dixebite vê rastiyê dipejirîne.

 

Li gor vê rastiya fîzîkî, mirovan di xeyalên xwe de ji demê re jî vêktor bi kar anîne. Li gor wê, dem ji dîrokê ber bi ayendê ve diçe. Dem pêşve diçe, dem ti car paşve naçe. Tiştê ku çûye ti car venagere. Li gor vê dahûrandinê, vêktorê demê bi awayê jêrîn e:

Gava em dibêjin: Dem pêşve diçe û em jî bi demê re diçin, hîngê bi şêweyekî siruştî divêt rûyê me ber bi ayendê be û pişta me ber bi dema bihurî be. Gava wisa be, hîngê ayend li pêş me ye û dema bihurî li paş me ye. Yanê rojên ayendê ew roj in, ewên ku hên li pêşiya me ne û rojên derbasbûyî ew roj in, ewên ku êdî li paş me mane.

 

Ez bawer dikim, em niha gihîştin encamekê, ku em êdî dikarin têbigihînin, çima hin Kurd ji rojên ayendê re, ji rojên ku hên li pêş me ne re pêşeroj dibêjin. Yanê li gor vê gengeşiya li jor û li gor logîka wê, em nikarin bêjin, ku ev mirovên peyva pêşeroj ji bo ayendê bi kar tînin mirovên şêt in, yan jî ne mafdar in.

 

Birêz S. Hirorî di gotara xwe de dibêje:

„Bi dîtina min »paşeroj« û »pêşeroj« li gor du rêdaran hatine afirandin:

1. Li gor dabeşkirina wextî (zeman) bi xwe:

Dema pêşiya niha > Dema niha > Dema piştî niha
Roja pêşiya roja îro > Roja îro > Roja piştî roja îro“

Ez li vir lêborînê ji birêz S. Hirorî dixwazim û dibêjim, ku ew di vê dabeşkirina demê de ne mafdar e. Ew bawer dike, em dikarin di dema bihurî de rawestin û li tîrêjê demê wisa temaşe bikin. Lê belê ev ne gengaz e (ne mimkun e). Gava mirov diaxive, ew herdem xwe di dema niha de dibîne, yanê em hergav di îro de ne û bi ti awayî ne di dema bihurî de ne. Loma jî “roja pêşiya roja îro” ne gotineke rast e. Em di îro de ne û rûyê me ber bi ayendê ye. Birêz S. Hirorî di dabeşkirina duwem de dibêje:

“2. Li gor peywendiya wextî bi tişt, cih û kesan re:

> Rojên ko mirovî li paş xwe hiştine (rojên ko derbasbûne)
> Rojên mirovî yên niha
> Rojên ko li pêşiya mirovî ne (yên ko dê bihên)“

Ev dabeşkirina duwem rast e. Mirovan bi mecazî tîrêjê demê (yê temporal) danîne ser tîrêjê cih (yê lokal) û ew pozîsiyona ku em bi fîzîkî lê rawestiyane, di tîrêjê demê de, dema niha ye, îro bi xwe ye. Wisa jî, birêz S. Hirorî, di vê dabeşkirina duwem de dibêje: „Rojên ko li pêşiya mirovî ne (yên ko dê bihên)“ yanê nexwe „pêşerojên“ mirov in. Ew bi vî awayî, bê hemdî xwe, avê dibe ser aşê yên ku „pêşeroj“ dibêjin.

 

Piştî ku me dît, birêz S. Hirorî di dabeşkirina yekem de ne mafdar e û di ya duwem de ew jî dibêje, ku rojên li pêşiya mirov ew roj in, ewên ku hên nehatine, hîngê li gor vê logîkê û li gor vê dîntinê ti rê li pêşiya me namîne, ku em peyva „pêşeroj“ ji bo rojên ayendê qedexe bikin.

 

Niha ka em bipirsin: Gelo “pêşveçûn” çi ye û “paşveçûn” çi ye?

 

Çiqas peyvên “pêş” û “paş” bi cih û semtê ve (lokal û vêktor) girêdayî bin, lê bi gelemperî peyvên “pêşveçûn” û “paşveçûn” bi du maneyan tên bi kar anîn.

a)    Cih (lokal): Pêşveçûn ew liv e (hereket e), ku li ser vêktorê lokal bi aliyê pêşve diçe û paşveçûn ew liv e, ku li ser vêktorê lokal bi aliyê paşve diçe.

b)    Dem (temporal) : Di rastiyê de peyvên “pêşveçûn” û “paşveçûn” bi maneya temporal bi mecazî ji maneya lokal hatine wergirtin. Ji ber ku bi gelemperî bi bihurîna demê re rewşa mirov baştir dibe, wisa jî peyva “pêşveçûn” ji guhartinên erênî (pozîtîv) re tê bi kar anîn û peyva “paşveçûn” ji guhartinên neyînî (nêgatîv) re tê gotin. Em dibînin, ku ev peyv bi vê maneya temporal ji vêktorê lokal bi temamî bi dûr ketine. Pêşveçûn bûyê guhartina ber bi başiyê ve û paşveçûn bûye guhartina ber bi nebaşiyê ve; tevî ku dem bi herdu bûyeran (guhartinan) re ber bi pêş diçe; dem bi ti awayî ranaweste û paşve naçe; çerxa felekê ti car venagere. 

 

 

Niha em vegerin aliyê din yê vê pirsgirêkê û bêjin, heke wisa ye, gelo çima bav û kalên me ji ayendê re „paşeroj“ gotine. Gelo ew paşkunkî li hespan siwar dibûn!? Na xêr. Gelo gava ew dimeşiyan, ew bi paş ve dimeşiyan!? Na xêr. Gelo rewş wek siwarbûna tirên û mêtro ye, ku hin mirov berê wan bi aliyê lokomotîvê ve ye û yên din jî bi aliyê din ve ye; û bav û kalên me, ew kes bûne, ku herdem pişta wan ber bi lokomotîvê bû!? Na xêr. Gelo bav û kalên me herdem ber bi dema bihurî ve, ber bi dîrokê ve temaşe kirine û wisa ayend herdem li paş xwe dîtine!? Na xêr.

 

Bi dîtina min, ev peyva me, ne li gor vê gengeşiya ku me li jor kir pêkhatiye.

 

a)    Bav û kalên me di her kar û çalakiyekê de di pêş me de çûne, em li paş wan çûne, em her tiştî ji wan fêrbûne. Ji lew re, ew pêşiyên me ne. Em li paş wan meşiyane û gava ew mirine, em li paş wan mane, em bûne paşmayên wan. Me gava wan ya pêşîn (li pêş xwe) wek destpêk dîtiye û gava wan ya paşîn wek dawî dîtiye. Wisa tê xuyakirin, ku dema gava wan a pêşîn bi mana destpêkê ye û dema gava wan a paşîn bi mana dawiyê ye (dibe ku “duwaroj” di Kurmanciya Navîn de ji vê hatibe. Heke “duwa” ji “dû“ (pey, paş) hatibe yan jî ji “dawî” hatibe, encam yek e). Me di destpêkê de bav û kalên xwe li pêş xwe dîtine, me herdem gava xwe li paş wan avêtiye û gava mirine em li paş wan mane. Ew rojên ku law û dotên me jî dê li paş me bimînin, ew roj paşerojên in.  

b)    Gava tiştek li pêşiya me diqewime û, li paş wê, bûyereke din pêktê, em dibêjin ew bûyer li paş ya pêşîn qewimiye; piştî wê ye. Yanê li ser tîrêjê demê bûyera yekem ya pêşîn e û bûyera duwem, ku piştî wê qewimiye, ya paşîn e. Gava em dibêjin: “pêşî tu here, ezê paşê bêm” mana xwe pêşî divêt çûyîna te pêk bê û paşê dê hatina min pêk were. Em li vir dibînin, ku peyvên “pêşî” û “paşê” bi vê maneya temporal bi temamî berevajî maneyên “pêş” û “paş” yên bi maneya lokal in.

 

 

Wisa em digihînin encamekê, ku peyva “paşeroj” ji rojên paşê hatiye. Xwezî jêre “paşêroj” hatibûya gotin. Em bawer in, gava “paşêroj” yan jî “rojên paşê” bê gotin, hîngê baştir jî tê fêhmkirin, lê belê ji bo sivikahiyê “paşeroj” hatiye gotin. Ji lew re, em dibînin, ew Kurdên ku di zarotiya xwe de bi zimanê xwe perwerde bûne peyva “paşeroj” bi mana “paşêroj, rojên paşê” fehmdikin û wisa vê peyvê ji bo ayendê (serinc: Peyva “ayend” di nav gel de baş nayê naskirin) bi kar tînin. Lê ew kesên ku di zarotiya xwe de bi zimanekî din perwerde bûne û paşê hînî zimanê kurdî bûne û hên hemû rêz û rêzikên zimanê me baş nizanin, ji ayendê re “pêşeroj” bi maneya “rojên ku hên li pêşiya me ne” dibêjin. Niha baş hat xuyakirin, ku ew (ev beşê dawî ji mirovên me) peyvên “pêş” û “paş” tenê bi maneya lokal nasdikin, lê peyvên “pêşî” û “paşê” bi maneya temporal hên nas nakin. Ew stranan jî dihûnin û dibêjin: “Ew rôjên pêş yên me ne!”. Bê guman, em ji wan fêhmdikin, ku mebesta wan çi ye û gava ew “pêşeroj” jî dibêjin, em dizanin, ku mebesta wan “paşeroj” e.

 

Çare çi ye? Ev pirsa han, careke din ji me re dide xuyakirin, ku avakirina saziyekê ji bo zimanê kurdî çiqas pêwîst e. Tenê ev dezgeh, ev sazî dikare van pirsgirêkan çareser bike.