Qeyda kurtahiy di ziman me de
 
Mustefa Red
 

Em di Hejmara HWA ya derbasby de (hejmara 45an) li ser mijara kelijandin rawestiyabn. Me gotib, ku kelijandin ew diyarde ye, gava du tpn dengdr di peyvek de tn pey hev, hng bi gelemper tpa y dikeve navbera wan herdu dengdran di hin bjeyan de tpa w di hin bjeyn din de j tpa h dikarin v rol bilzin. Ji hla din ve, me hin awarteyn v qeyd j dabn xuyakirin, ku hin caran, tev hatina du tpn dengdr li pey hev, tpa kelijandin ne pwst e. Girday v mijara kelijandin, em dixwazin hinek li ser qeyda kurtah yan j sivikahiy, bi taybet di veqetandin tewang de, rawestin. Gava bjeyek ku bi tpeke dengdr diqede t vediqetandin yan j tewandin, hng wek akam, du tpn dengdr tn pey hev ji lew re j kelijandin pkt(*). Ka dsa, wek her car, em hin nimneyan bidin, daku ev mijara me ba b ronahkirin. Nimne:
 
bje - mamoste - pmerge - gerlla - netewe - pile - mase - perde  hwd.
 

Veqetandin-binavkir
:

bjeya pn, bjeyn ziman kurd, mamostey me, mamosteyn ziman kurd, pmergey dilr, pmergeyn Kurdistan, gerllay hja, gerllayn Kurdistan, neteweya bindest, neteweyn bindest, pileya pn, pileyn pn, maseya mezin, maseyn mezin, perdeya bk, perdeyn wan.
 

Veqetandin-nebinavkir
:

bjeyeke n, bjeyine n, mamosteyek jr, mamosteyine jr, pmergeyek dilr, pmergeyine dilr, gerllayek alak, gerllayine alak, neteweyeke bindest, neteweyine bindest, pileyeke bilind, pileyine bilind, maseyeke nizim, maseyine nizim, perdeyeke rengn, perdeyine rengn.
 

Tewang-binavkir
:
 
mana bjey, mana bjeyan, pergala mamoste(b tewang), civna mamosteyan, kincn pmerge(b tewang), kincn pmergeyan, kincn gerlla, kincn gerllayan, rewa netewey, koma neteweyan, kjan piley?, kjan pileyan?, li ser masey, li ser maseyan, li pit perdey, li pit perdeyan.
 

Tewang-nebinavkir
:
 
mana bjeyek, mana bjeyina, pergala mamosteyek, pergala mamosteyina, kincn pmergeyek, kincn pmergeyina, kincn gerllayek, kincn gerllayina, pirsa neteweyek, pirsa neteweyina, di pileyek de, di pileyina de, li ser maseyek, li ser maseyina, li pit perdeyek, li pit perdeyina.
 
Niha wek nimne:
Li cih ku em di veqetandin de dibjin : mamostey me, mamosteyn ziman kurd, em bi kurtah yan j bi sivikah dibjin:  mamost me, mamostn ziman kurd wisa di
tewang de, li cih ku em dibjin: civna mamosteyan, kincn pmergeyan, em bi kurtah dibjin: civna mamostan, kincn pmergan. Di veqetandina nebinavkir de, li cih ku em dibjin: pmergeyek dilr, pmergeyine dilr, em bi kurtah dibjin: pmergek dilr, pmergene dilr yn din j wek van.
 
Yan kurtah di bjeyan de bi v away pkt:
 
Tpa dengdr ya ku bje p diqede ji dawiya bjey t avtin ew bje wisa t veqetandin yan j tewandin, wek ku ew tp qet tine be. Wek awarteya v qeyd, di gelejimariya nebinavkir de kta yi ji bjey tn avtin.
 
Gelo ev qeyda kurtahiy herdem gengaz rewa ye yan na?
 
Ka em hewl bidin, hin nimneyn li jor(ten yn binavkir) li gor qeyda kurtahiy binivsnin, hng divt wisa be:
 

Veqetandin bi kurtah
:
 
bja pn, bjn ziman kurd, mamost me, mamostn ziman kurd,
pmerg dilr, pmergn Kurdistan, gerll hja, gerllen Kurdistan, netewa bindest, netewn bindest, pila pn, piln pn, masa mezin, masn mezin, perda bk, perdn wan.
 

Tewang bi kurtah
:
 
mana bj, mana bjan, civna mamostan, kincn pmergan, kincn gerllan, rewa netew, koma netewan, kjan pil?,kjan pilan,  li ser mas, li ser masan, li pit perd, li pit perdan
 
L bel em dibnin, ku her kurtahiyek ne ewqas serkevt ye ji lew re j ne rewa ye. Li cih ku
bi kurtah away: mamostn ziman kurd, pmergn Kurdistan, netewa bindest, masa mezin, perda bk, civna mamostan, kincn pmergan, koma netewan, li ser mas, li ser masan, li pit perd, li pit perdan; di ziman de tn gotin bikarann, l kurtahiyn wek: bja pn, bjn ziman kurd, gerlln Kurdistan, pila pn, piln pn, mana bj, mana bjan, kincn gerllan, kjan pil?, kjan pilan nayn gotin yan j nayn bikarann.
 
Gelo ima di veqetandin tewanga hin bjeyan de kurtah rewa ye li guh me xwe t di hinn din de ne wisa ye?
 
Du sedemn v diyardey hene:
a) Bje ji end ktan** pkt?
b) Bje di ziman de iqas naskir ye?
 
Bjeyn ku ji du ktan btir pktn bjeyn ku di ziman de ba tn naskirin, qeyda kurtahiy ji bo wan bjeyan di veqetandin tewang de li guh me xwe ked t. L ew bjeyn ku ji s ktan kmtir pktn di ziman de hn ewqas ba nayn naskirin, kurtahiya wan j li guh me ne xwe kov t. Di v war de peyva netewe nimneyek e, ku di navbera nivskarn me de hergav guft go li ser dibe. Gava kesek li gor qeyda kurtahiy dibje: pirsa netew y din dibje: ev ne rast e, divt em bjin: pirsa netewey. Tev ku peyva netewe ji s ktan pkt, l ew hn di ziman gel de ne ewqas belavby ye. Ji lew re, kurtahiya v peyv li guh hin kesan ked t li guh hinn din kov t.
 
Ka em bala xwe bidin van bjeyan j:
 
iya - derya - giya - peya hwd.
 

Veqetandin-binavkir
:

iyay bilind, deryaya dr, giyay ol, peyay hja, iyayn bilind, deryayn dr, giyayn ol, peyayn hja hwd.
( ji van ten pey hja, peyn hja wek kurtah di ziman de tn gotin)
 

Veqetandin-nebinavkir
:

iyayek bilind, iyayine bilind, deryayeke dr, deryayine dr, giyayek tal, giyayine tal, peyayek hja, peyayine hja.
(Kurtah: iyak bilind, iyane bilind, deryake dr, deryane dr, peyak hja, peyane hja. Kurtahiya giyak tal giyane tal li guh me hinek kov t.)
 

Tewang-binavkir
:
 
li ser iya(b tewang), li ber deryay, civandina giya(b tewang), kes
peya(b tewang), li ser iyayan, li ber deryayan, civandina giyayan, lek peyayan.
(li vir j ten lek peyan wek kurtah li guh me ked t.)
 

Tewang-nebinavkir
:
 
li ser iyayek, li ser iyayina, li ber deryayek, li ber deryayina, tama giyayek, tama giyayina, pjna peyayek, pjna peyayina.
(Kurtah: li ser iyak pjna peyak li guh me ked tn, l ewn mayn kov ne.)
 
Ji lew re, ka em dsa bipirsin: Gelo keng kurtah gengaz rewa ye? Gelo hema kjan peyva li guh k xwe ked hat dikare qeyda kurtahiy bikarbne li guh k ne xwe kov hat nabe ku kurtahiy bikarbne? Na xr!
 
Ji bo pkanna zimanek standard divt em qeyd rzikn vekt(mlay) deynin areyek ji kurtahiy re bibnin. Bi dtina me, wey kurtahiy j ji qeydn ziman devk hatiye. Heya ji me t, divt em di ziman nivsk de - bi gotineke din di pexan de - wey temam; yan peyvan b kurtah binivsnin. L bel, di helbest stran de divt kurtah her rewa serbest bimne.
 
 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
*) Kurtah ne ten di veqetandin tewang de pkt. Gav em ji navdrek ku bi dengdrek diqede rengdrek pk bnin dsa j r ji kelijandin kurtahiy re vedibe. Wek nimne:
Ji navdre netewe rengdr netewey pkt. Li vir j bi kurtah netew t gotin.
 
**) Kt ew be bjey ye, ku bi carek ji dev me derdikeve. Wek nimne: Bjeya Kurdistan ji s ktan pkt (Kur-dis-tan). Bjeya netewe j ji s ktan pkt (ne-te-we).