Raman ziman

 

Mustefa Red

 

Di destpk de ka em bipirsin, gelo i pwend di navbera ziman raman de heye? Gava em nexwezin tkevin gengeiyeke flosof li bersiveke sade ji v pirs re bigerin, hng em dikarin bjin, ku ziman weyek wergerandina raman ye. Yan p di mjiy mirov de ramanek dibe; ew raman j yan daxwaz e, yan hv ye, yan biryar e, yan j titek din e daku mirov v ramana xwe bigihne mirovine din, ew v raman werdigerne w ziman ku ew mirovn din tdigihnin. Di wergerandina raman de divt ew mirov rz rzikn w ziman (giramra w ziman, i syntax i semantik) li ber av bigire. By w, dibe ku ew mirovn din mebesta w, yan ramana w, qet tnegihnin yan j bi weyek ewt tbigihnin. L bel, ji ber ku her mirovek ji zarotiya xwe de bi zimanek t perwerdekirin, ku em jre ziman dayk yan j zikmak dibjin, ew mirov rz rzikn ziman xwe ba nasdike bi weyek sirut ramann xwe rast werdigerne. L di v heyama me de, mirov, ji near yan j bi daxwaza dil xwe, hn hin zimann din j dibe. Gava ew ba hnbibe, hng dikare bi wan zimanan j ramann xwe rasterast wergerne. L gava hn ba hn nebbe, hng nikare rz rzikn w ziman biyan rasterast pkbne di bin bandora ziman xwe y zikmak de hevokan bi ziman biyan bi awayek ewt dirse.

Li gor gel neteweyn din, rewa me Kurdan awarte ye taybetiyn me yn cida hene. Ji ber ku perwerdeya bi ziman zikmak ji bo piraniya me Kurdan bend qedexe ye ciwann me bi zimann biyan tn perwerdekirin, rewa ziman me j d dikeve bin bandora v rastiya tal. Hinek ji me heya bi temen 6-7 saliy di koka mal malbat de bi ziman zikmak perwerde dibin, l bel pit w, bi zimanek biyan perwerdeya xwe ya dibistan berdewam dikin. Hinn din, di bin bandora nixumandin (asmlasiyon) hin bandorn din de, ji destpk de bi zimanek biyan perwerde dibin. Beek ji van bi temam t nixumandin nema xwe li Kurd kurdtiy dike xwed beek din, di bin bandora tevgera me ya rizgar netewey de, xwe nasdike, li xwe hay dibe hewl dide, ku vegere ser rah damarn xwe yn netewey. ro yn ku bi Kurmanciya me ya Bakur dinivsnin, ji van herdu bean pktn. iqas rewa be yekem ji y duwem batir be j, l ew j xwed gelek km kurtiyan e heya bi pileyek di bin bandora zimann biyan de ye. Ev li jrekiya mirov radiweste, ku xwe bi hza xwe di war ziman zikmak de pve bibe, rz rzikan bi awayek rast durist bi kar bne.

Wek mijara v car, em dixwazin li ser hin pirsgirkn ziman me rawestin.
 

I. Pirsgirka sazkirina hevoka Kurmanc.
 

Di ziman me de du weyn sazkirina hevokan hene:
 

a)      wey gelemper
     

KIRAR(subjekt)          BIRESER(objekt)        LKER(prdikat)

 

Nimne-1:                   Em                              rew                          dizanin

Nimne-2:                   Ez                               dara sv                   dibnim

 

Ka em bi kurtah ji v wey re KBL bjin.

 

b)      wey awarte           

KIRAR(subjekt)          LKER(prdikat)        BIRESER(objekt)

 

Nimne-1:                   Em                              diin                            Amed

            Nimne-2:                   Ez                               diim                           bin dara sv

           

Ka em bi kurtah ji v wey re j KLB bjin.

B guman, gava hevok wisa sade bin, ti etinah zehmet peyda nabin. L gava hat hevok dirj b, em dibnin, ku pir nivskarn me d ji bin v bar dernakevin. Em bala xwe bidin v hevoka jrn:

Dema mr di mehn havn de li zozann Serhed di nr, herdem leker amade b, li ser snoran mna polsn ji bo parastina navxwey.
 

Bel em v hevok ba fhm dikin, l gelo i kmasiya w heye?

Ev hevoka dirj, di rastiy de, ji du hevokan pkhatiye. Ka em hin bjeyn zde, ewn ku ten ji bo zelalkirina rew hatine nivsn, ji nava hevok bavjin bi v wey sade binivsin:
 

Dema mr di nr, herdem leker amade b li ser snoran.

Hevoka pn ji wey KLB ye, l bel hevoka pan tev ku ji wey KBL ye, bi awayek ne durist bi wey KLB hatiye nivsandin. Ka em hevok sererast bikin bjin:

Dema mr di nr, herdem leker li ser snoran amade b.
 

Niha di pileya duwem de, ka em dsa xemil xzn hevok l vegernin:
 

Dema mr di mehn havn de li zozann Serhed di nr, herdem leker li ser snoran, mna polsn ji bo parastina navxwey amade b.
 

Niha nimneyeke din:
 

Di pvajoyeke wisa de, em wek Kongreya Netewey ya Kurdistan, ji bo espandina stratejiyeke hevbe, bi bedarbna part, rxistin, saz kesayetiyan, lidarxistina konferansa at, demokras areseriya netewey wek wezfeyek dibnin li ser xwe.
 

Em v hevok j ba fhm dikin, l i kmasiya w heye?

Ka em dsa hin bjeyn zde, ewn ku ten ji bo zelalkirina rew hatine nivsn, ji nava hevok bavjin bi v wey sade binivsin:
 

Em lidarxistina konferans wek wezfeyek dibnin li ser xwe.
 

Ev hevoka me j, ji wey KBL ye, l bel cih lker hinek pde anne. Ev ne bi wey KLB j hatiye nivsandin. Heke ew bi wey KLB bya, diviyab bi v away bihata nivsandin:
 

 Em dibnin lidarxistina konferans wek wezfeyek li ser xwe.
 

L bel ya rast ew e, ku hevok bi wey KBL b nivsandin, yan:
 

Em lidarxistina konferans wek wezfeyek li ser xwe dibnin.
 

Niha di pileya dawn de, hevok bi git divt bi v away be:

Di pvajoyeke wisa de, em wek Kongreya Netewey ya Kurdistan, ji bo espandina stratejiyeke hevbe, bi bedarbna part, rxistin, saz kesayetiyan, lidarxistina konferansa at, demokras areseriya netewey wek wezfeyek li ser xwe dibnin.
 

II. Pirsgirka sazkirina sernivsan.
 

Sernivsn wek li xwar bala mirov gelek dikinin:

Wek nimne:    Di zimn de hermt yan j Di sedsala 21an de pirsgirka kurd

Em hem, her roj rast sernivsn wisa tn d ji bo pir kesan ev we bye sweyek rast durist nema bala wan dikine.
 

Gava em bjin, ev herdu sernivsn li jor divt bi v away bin:

Hrmt di zimn de Pirsgirka kurd di sedsala 21an de

hng pir kes d bipirsin: Gelo ima?! nema dizanin, ka kjan ji van herdu weyan rast e.

Bi dtina min, wey pn din bin bandora ziman tirk de pk hatiye wey duwem li gor ziman me ye. Em awa v yek biespnin(spat bikin)?.
 

Ziman me zimanek hindo-ewrop ye. Ka em bi hin zimann hindo-ewrop re bidin ber hev.
 

a) Bi ziman nglz d ev serniv awa bn gotin?:
           

            Dialect in the language              The Kurdish question in 21. century

            Gelo bi ziman nglz 
           

            In the language dialect               In 21. century the Kurdish question
 

            t gotin? Nexr!
 

b) Bi ziman alman d ev sernivs awa bn gotin?:
           

            Dialekt in der Sprache               Die kurdische Frage im 21. Jahrhundert

            Gelo bi ziman alman 
           

            In der Sprache dialekt                Im 21. Jahrhundert die kurdische Frage
 

            t gotin? Nexr!

c) Bi ziman frans d ev sernivs awa bn gotin?:
 

            Dialecte dans le langage           La question Kurde en 21, sicle

d) Bi ziman tal d ev sernivs awa bn gotin ?:
 

            Dialetto nel linguaggio   La domanda kurdish 21, nel secolo
 

e) Bi ziman span d ev sernivs awa bn gotin ?:
 

            Dialecto en el lenguaje               La pregunta kurda en 21, el siglo
 

Em bi kjan ziman hindo-ewrop van nimneyn me bjin, encam yek e. Yan rzkirina peyvan wek me li jor j gotib her dimne. Di koma zimann TURK de rza peyvan li gor zimann hindo-ewrop bi berevajk t gotin. Ev dide xuyakirin, ku gelek hevaln me, di bin bandora ziman tirk de van weyn berevajk di ziman me de bi kar tnin.