Raman û ziman

Mustefa Reşîd

Di destpêkê de ka em bipirsin, gelo çi pêwendî di navbera ziman û ramanê de heye? Gava em nexwezin têkevin gengeşiyeke fîlosofî û li bersiveke sade ji vê pirsê re bigerin, hîngê em dikarin bêjin, ku ziman şêweyekî wergerandina ramanê ye. Yanê pêşî di mêjiyê mirov de ramanek çêdibe; ew raman jî yan daxwaz e, yan hêvî ye, yan biryar e, yan jî tiştekî din e û daku mirov vê ramana xwe bigihîne mirovine din, ew vê ramanê werdigerîne wî zimanê ku ew mirovên din têdigihînin. Di wergerandina ramanê de divêt ew mirov rêz û rêzikên wî zimanî (giramêra wî zimanî, çi „syntax“ û çi „semantik“) li ber çav bigire. Bêyî wê, dibe ku ew mirovên din mebesta wî, yanê ramana wî, qet tênegihînin yan jî bi şêweyekî çewt têbigihînin. Lê belê, ji ber ku her mirovek ji zarotiya xwe de bi zimanekî tê perwerdekirin, ku em jêre zimanê dayîkî yan jî zikmakî dibêjin, ew mirov rêz û rêzikên zimanê xwe baş nasdike û bi şêweyekî siruştî ramanên xwe rast „werdigerîne“. Lê di vê heyama me de, mirov, ji neçarî yan jî bi daxwaza dilê xwe, hînî hin zimanên din jî dibe. Gava ew baş hînbibe, hîngê dikare bi wan zimanan jî ramanên xwe rasterast „wergerîne“. Lê gava hên baş hîn nebûbe, hîngê nikare rêz û rêzikên wî zimanê biyanî rasterast pêkbîne û di bin bandora zimanê xwe yî zikmakî de hevokan bi zimanê biyanî bi awayekî çewt dirêse.

Li gor gel û neteweyên din, rewşa me Kurdan awarte ye û taybetiyên me yên cida hene. Ji ber ku perwerdeya bi zimanê zikmakî ji bo piraniya me Kurdan bend û qedexe ye û ciwanên me bi zimanên biyanî tên perwerdekirin, rewşa zimanê me jî êdî dikeve bin bandora vê rastiya tal. Hinek ji me heya bi temenê 6-7 saliyê di koşka mal û malbatê de bi zimanê zikmakî perwerde dibin, lê belê piştî wê, bi zimanekî biyanî perwerdeya xwe ya dibistanî berdewam dikin. Hinên din, di bin bandora nixumandin (asîmîlasiyon) û hin bandorên din de, ji destpêkê de bi zimanekî biyanî perwerde dibin. Beşek ji van bi temamî tê nixumandin û nema xwe li Kurd û kurdîtiyê dike xwedî û beşekî din, di bin bandora tevgera me ya rizgarî û neteweyî de, xwe nasdike, li xwe hay dibe û hewl dide, ku vegere ser rah û damarên xwe yên neteweyî. Îro yên ku bi Kurmanciya me ya Bakur dinivîsînin, ji van herdu beşan pêktên. Çiqas rewşa beşê yekem ji yê duwem baştir be jî, lê ew jî xwedî gelek kêm û kurtiyan e û heya bi pileyekê di bin bandora zimanên biyanî de ye. Ev li jîrekiya mirov radiweste, ku xwe bi hêza xwe di warê zimanê zikmakî de pêşve bibe, rêz û rêzikan bi awayekî rast û durist bi kar bîne.

Wek mijara vê carê, em dixwazin li ser hin pirsgirêkên zimanê me rawestin.
 

I. Pirsgirêka sazkirina hevoka Kurmancî.
 

Di zimanê me de du şêweyên sazkirina hevokan hene:
 

a)      Şêweyê gelemper
     

KIRAR(subjekt)          BIRESER(objekt)        LÊKER(prädikat)

Nimûne-1:                   Em                              rewşê                          dizanin

Nimûne-2:                   Ez                               dara sêvê                   dibînim

Ka em bi kurtahî ji vî şêweyî re „KBL“ bêjin.

b)      Şêweyê awarte           

KIRAR(subjekt)          LÊKER(prädikat)        BIRESER(objekt)

Nimûne-1:                   Em                              diçin                            Amedê

            Nimûne-2:                   Ez                               diçim                           bin dara sêvê

Ka em bi kurtahî ji vî şêweyî re jî „KLB“ bêjin.

Bê guman, gava hevok wisa sade bin, ti çetinahî û zehmetî peyda nabin. Lê gava hat û hevok dirêj bû, em dibînin, ku pir nivîskarên me êdî ji bin vî barî dernakevin. Em bala xwe bidin vê hevoka jêrîn:

Dema mîr di mehên havînê de li zozanên Serhedê diçû nêçîrê, herdem leşker amade bû, li ser sînoran mîna polîsên ji bo parastina navxweyî.
 

Belê em vê hevokê baş fêhm dikin, lê gelo çi kêmasiya wê heye?

Ev hevoka dirêj, di rastiyê de, ji du hevokan pêkhatiye. Ka em hin bêjeyên zêde, ewên ku tenê ji bo zelalkirina rewşê hatine nivîsîn, ji nava hevokê bavêjin û bi vî şêweyê sade binivîsin:
 

Dema mîr diçû nêçîrê, herdem leşker amade bû li ser sînoran.

Hevoka pêşîn ji şêweyê KLB ye, lê belê hevoka paşîn tevî ku ji şêweyê KBL ye, bi awayekî ne durist bi şêweyê KLB hatiye nivîsandin. Ka em hevokê sererast bikin û bêjin:

Dema mîr diçû nêçîrê, herdem leşker li ser sînoran amade bû.
 

Niha di pileya duwem de, ka em dîsa xemil û xêzên hevokê lê vegerînin:
 

Dema mîr di mehên havînê de li zozanên Serhedê diçû nêçîrê, herdem leşker li ser sînoran, mîna polîsên ji bo parastina navxweyî amade bû.
 

Niha nimûneyeke din:
 

Di pêvajoyeke wisa de, em wek Kongreya Neteweyî ya Kurdistan, ji bo çespandina stratejiyeke hevbeş, bi beşdarbûna partî, rêxistin, sazî û kesayetiyan, lidarxistina konferansa aştî, demokrasî û çareseriya neteweyî wek wezîfeyekê dibînin li ser xwe.
 

Em vê hevokê jî baş fêhm dikin, lê çi kêmasiya wê heye?

Ka em dîsa hin bêjeyên zêde, ewên ku tenê ji bo zelalkirina rewşê hatine nivîsîn, ji nava hevokê bavêjin û bi vî şêweyê sade binivîsin:
 

Em lidarxistina konferansê wek wezîfeyekê dibînin li ser xwe.
 

Ev hevoka me jî, ji şêweyê KBL ye, lê belê cihê lêkerê hinekê pêşde anîne. Ev ne bi şêweyê KLB jî hatiye nivîsandin. Heke ew bi şêweyê KLB bûya, diviyabû bi vî awayî bihata nivîsandin:
 

 Em dibînin lidarxistina konferansê wek wezîfeyekê li ser xwe.
 

Lê belê ya rast ew e, ku hevok bi şêweyê KBL bê nivîsandin, yanê:
 

Em lidarxistina konferansê wek wezîfeyekê li ser xwe dibînin.
 

Niha di pileya dawîn de, hevok bi giştî divêt bi vî awayî be:

Di pêvajoyeke wisa de, em wekî Kongreya Neteweyî ya Kurdistan, ji bo çespandina stratejiyeke hevbeş, bi beşdarbûna partî, rêxistin, sazî û kesayetiyan, lidarxistina konferansa aştî, demokrasî û çareseriya neteweyî wek wezîfeyekê li ser xwe dibînin.
 

II. Pirsgirêka sazkirina sernivîsan.
 

Sernivîsên wek li xwarê bala mirov gelek dikişînin:

Wek nimûne:    „Di zimên de herêmtî” yan jî „Di sedsala 21an de pirsgirêka kurdî”

Em hemî, her roj rastî sernivîsên wisa tên û êdî ji bo pir kesan ev şêwe bûye sêweyekî rast û durist û nema bala wan dikişîne.
 

Gava em bêjin, ev herdu sernivîsên li jor divêt bi vî awayî bin:

„Hêrêmtî di zimên de” û „Pirsgirêka kurdî di sedsala 21an de”

hîngê pir kes dê bipirsin: Gelo çima?! Û nema dizanin, ka kîjan ji van herdu şêweyan rast e.

Bi dîtina min, şêweyê pêşîn din bin bandora zimanê tirkî de pêk hatiye û şêweyê duwem li gor zimanê me ye. Emê çawa vê yekê biçespînin(îspat bikin)?.
 

Zimanê me zimanekî hindo-ewropî ye. Ka emê bi hin zimanên hindo-ewropî re bidin ber hev.
 

a) Bi zimanê înglîzî dê ev sernivî çawa bên gotin?:
           

            „Dialect in the language”     û          “The Kurdish question in 21. century”

            Gelo bi zimanê înglîzî 
           

            „In the language dialect”      û          “In 21. century the Kurdish question”
 

            tê gotin? Nexêr!
 

b) Bi zimanê almanî dê ev sernivîs çawa bên gotin?:
           

            „Dialekt in der Sprache”      û          “Die kurdische Frage im 21. Jahrhundert”

            Gelo bi zimanê almanî 
           

            „In der Sprache dialekt”       û          “Im 21. Jahrhundert die kurdische Frage”
 

            tê gotin? Nexêr!

c) Bi zimanê fransî dê ev sernivîs çawa bên gotin?:
 

            “Dialecte dans le langage“   û         “La question Kurde en 21, siècle“

d) Bi zimanê îtalî dê ev sernivîs çawa bên gotin ?:
 

            “Dialetto nel linguaggio“  û  “La domanda kurdish 21, nel secolo“
 

e) Bi zimanê spanî dê ev sernivîs çawa bên gotin ?:
 

            “Dialecto en el lenguaje“  û              “La pregunta kurda en 21, el siglo“
 

Em bi kîjan zimanê hindo-ewropî van nimûneyên me bêjin, encam yek e. Yanê rêzkirina peyvan wek me li jor jî gotibû her dimîne. Di koma zimanên TURK de rêza peyvan li gor zimanên hindo-ewropî bi berevajkî tê gotin. Ev dide xuyakirin, ku gelek hevalên me, di bin bandora zimanê tirkî de van şêweyên berevajkî di zimanê me de bi kar tînin.