Mustefa Red

  

REWA ZIMAN KURD LI BAR-ROJAVAY KURDISTAN *

 

 

By ku em tkevin nava heyamn drok, em bjin ku pit dabekirina Kurdistan ya duyem sala 1916-an, be bar-rojavay Kurdistan di war siyas da b beek ji komara Sriyay ku w hng bi dest dewletn ewropay hate avakirin. Snor navbera bakur bar-rojavay Kurdistan wisa hate dann, ku hermn kurd li hin cihan ji hevdu tn birn. Ev hermn kurd ro bi navn Cizra Jrn (Binxet), herma iyay Kurmnc (Efrn) herma Kobaniy tne binavkirin. Ji aliy ziman va, li v be welat me tenha zaravay Kurmanciya Bakur t axaftin. Helbet mna li seranser Kurdistan li v b j bikaranna Kurmanc di war ferm da bend qedexe ye. Ne ku tenha xwendegeh dibistan qedexe ne, dewleta Sriyay ji 50-sal da siyaseteka erebkirin piaftina kurdan birva dibe. Di v nivsa kurt da em nikaribin li ser v siyaset encamn w bi fereh rawestin.

Bi derbasbna salan bi taybet j bi encama v siyaseta erebkirin nkarkirin, gelek mirovn Kurd hatine piaftin asmle kirin, l li van hermn ku piraniya wan hn j Kurdin ji bil war ferm ziman kurd di jiyana rojane ya kurdan da hn j serdar zind ye. Kurd ji ber van sedeman tne piaftin asmlekirin:  

-      Siyaseta dewlet bi bendkirin qedexekirina Kurd di warn ferm perwerdey da, hebna xwendegeh zanngehan tenha bi ziman ereb, peywendiyn abor, ku Kurd li gel Ereban li dar dixin.

-      Mixabin li v be welat me j - mna be Bakur hezn siyas xebata xwe ya ferheng bi gelemper bi ziman serdestan bi r va dibin wisa dibin gunehkarn pkhatina xwe-asmlekirin. Kesn ku li v be dikevin nava xebata siyas, li cih ku hn xwendin nivsandina Kurd bibin, near dibin ku ber her tit hn ziman ereb bibin.  

Li hember v pvajoy piaftin iqas bi snor be j berxwedaneka proz ji bo parastin gekirina nirxn netewey yn proz wek ziman, wje, folklor bi git zargotina gelr heye. Ev herdu opn dijber opa piaftin opa berxwedan ji bo parastina nirxn netewey di gelek waran da mna hevdu xurtin wisa herdu rexn teraziy yeksan dikin.

 

Cudahiya di navbera devokan da

Heger em bi hrbn li devokn van herman temae bikin radeyek dakevin nava devokn Kurmanciya Bakur, em dikarin bjin:

Devok herma Cizra Jrn bi gelemper li nziya zaravay Botan zaravay herma Mrdn ye. Heger em radeyeke din dakevin xwar, em dikarin li v herm, li gor hin taybetmendiyan, devoka Atan devoka Xerbiyan ji hev cuda bikin. iqas devoka Atan bhtir li nz Botan be ya Xerbiyan li nz devoka Mrdn be, taybetmendiyeka devoka Atan ya serbixwe heye, ku di kesandina lkern hevedudan da xwe dide der, wek nimne lkern mna vexwarin, rakirin, hilkirin hwd,

Piraniya kurmancan

Devoka Atan

Min vedixwar, ez vedixwim

Min radikir, ez radikim

Min hildikir, ez hildikim.

Min divexwar, ez divexwim

Min dirakir, ez dirakim

Min dihilkir, ez dihilkim


Li herma Cizra Jrn, mna hin hermn Kurmanc yn din j, di kesandina lkeran da ji bo kesn duyem syem yekejimar, mirov rast s weyan t.

we (1)

we (2)

we (3)

Tu di, ew die

Tu dibn, ew dibne

Tu di, ew di

Tu dibn, ew dibn

Tu dii, ew dii

Tu dibni, ew dibni


wey yekem, ku wek wey ferm hatiye pejirandin, di ziman nivsk da serdeste, l bel di ziman devk da ev hers we tne bihstin.

Devoka herma Kobaniy ji 100 % mn devoka herma Sirc yan j bi git mna ya Rihay ye. Devoka herma iyay Kurmnc (Efrn) j, bi hin taybetmendiyn xwe, mna devoka Rihay Wranehir ye bi hin taybetmendiyn din j mna ya Dlok (Entab) ye. Li hin devern bik devoka Mera j peyda dibe. Ji nav hin l hozn iyay Kurmnc yn mna ikakan, Robaran, rewiyan, Heytiyan, Xerziyan, Rojkiyan gundn wek Behdnan Xaltan ba t xuyakirin, ku peywendiya wan bi kjan hermn Kurdistan ra heye. Em li herma Efrn j rast hers weyn bilvkirin ji bo kesn duyem syem yekejimar tn. Wek nimne li herma Heytiyan wey (1) dibjin, li herma Xastiyan wey (2) dibjin li gund Mabetan wey (3) dibjin. L bel mirov nikare van weyan bi temam bi herm gundan va girbide.

Ji ber ku ev hers hermn Baur-Rojava bi kurmanciya Bakur diaxivin, ti are pirsgirkn jihevtgihtin nne. L bel gava em bi hrbn li cudahiyan bigerin, em dikarin bjin:

 

A Di war peyvan da

Hin peyvn taybet hene, ku li hermek bhtir tn bikarann li hember wan li herma din hin peyvn din tn gotin. Tenha hin nimne:

Cizra Jrn

Efrn

Koban  

Em dipeyivin.

Em ditexilin.

Tu awan, tu away

Bje!

Rabike, rahje!

Wilo

Nig

Hem

Em deng dikin.

Em oran dikin.

Tu oy, tu oyi.

Bib!

Rake!

We, Werg, Wenak

Ling

Git

Em deng dikin.

Em or dikin.

Tu iton

Bib!

Rake!

Werga, wan.

Nig

G

Gencneya peyvan li ba kurdn herma Cizra Jrn ji ya hermn din dewlemendtire yan j bo gotineka din ferhenga wan ya peyvan ji ya hermn din hinek strtire.

 

B Di war dengdaniy da

Herma Cizra Jrn peyvan bi temam bilvdikin hinek dirj dikin, li herdu hermn din peyvan sivik bilvdikin wisa hin caran nvqur dikin. Ji hla din va Herma Cizra Jrn padaekan sivik dikin (de, re, ve), l herdu hermn din bi away (da, ra, va) bilvdikin. Cudahiyeka balk di bilvkirina dengdra "" da heye. Ev dengdra ku di bingeha xwe da ji dengdn "w" pkhatiye, li hin herman t guhartin. Hin nimne:

Cizra Jrn

Efrn

Koban

xwn, xwk

bn, n

xn, xk (xn, xk)

bn, n (bn, n)

xn, xk

bn, n

 

Li ser cudahiya zayend navdran (nr me) di navbera herman da ne pwste ku em rawestin. Lihevkirineka bi temam li ser zayend navdran, ne tenha di navbera hem hermn Kurmanc da tineye, di navbera kesan da j peyda nabe. Min heya niha hn du nivskarn Kurd nedtine, ku li ser zayend hem navdran li hev bikin.

Kurmanciya kurdn am Libnan yn ku hn asmle nebne bi awayek git mna kurmanciya herma Cizra Jrne. Kurmanciya herma iyay Kurd, ku li nziya Laziqiy ye heger hinek j mabin mna ya herma Efrn ye ya kurdn Bab, Minbij mna ya Kobaniy y herwisa ya bajar Hemay j heger hinek j mabin mna ya Kobaniy ye.

 

Rewa ziman nivsk li Bar-Rojava

Beek ji rewenbrn Bar-Rojava bi Kurmanc dinivsne. Gava em hinek bi qerf henek rew bidin xuyakirin, em bjin, ku ji 60% ji wan helbestvanin, ji 30% pexanan dinivsnin 10% lkolner zimanzanin. Di war peyvan da ziman wan dewlemende, l bel di war estetka nivsn parastina qeydn vekt nuxteaniy da piraniya nivsn wan gelek berbatin; nizanin tpn mezin bik li k tn nivsandin, nizanin awa hevok (cumle) dest pdike, li k bihnok t dann li k hevok temam dibe. Pexann hin kesan ji wan, b bihnok b nuxte ne. Mirov bawer dike, ku pexan ji ser heya bin tenha ji yek hevok pkhatiye.

Di war wergirtina peyvan da ji zimann biyan wek awa kurdn Bakur wan peyvan li gor vekta tirk dinivsnin wisa kurdn Bar-Rojava j li gor bilvkirina ereb wan peyvan dinivsnin.  Hin nimne:

nglz

Bakur

Bar-Rojava

Bourgeois

Strategy

Montage

Tragedy

Sociologie

brjiwaz

stratej

montaj

trajd

sosyoloj

birciwaz

stratc

montac

tracd

sosiyloc

 

 


* Me di v nivs da lkera BN ya ku pit tpa dengdar t bi peyva p w va nivsadiye ya ku pit tpa dengdr t cuda nivsandiye. Ev nivs di konferansa ziman kurd da li Berln roja 14.05.2008 hate pkkirin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org