Mustefa Reşîd

REWŞA ZIMANÊ KURDÎ LI BAŞÛR-ROJAVAYÊ KURDISTANÊ ^*

Bêyî ku em têkevin nava heyamên dîrokî, emê bêjin ku piştî dabeşkirina Kurdistanê ya duyem sala 1916-an, beşê başûr-rojavayê Kurdistanê di warê siyasî da bû beşek ji komara Sûriyayê ku wê hîngê bi destê dewletên ewropayî hate avakirin. Sînorê navbera bakur û başûr-rojavayê Kurdistanê wisa hate danîn, ku herêmên kurdî li hin cihan ji hevdu tên birîn. Ev herêmên kurdî îro bi navên Cizîra Jêrîn (Binxetê), herêma Çiyayê Kurmênc (Efrîn) û herêma Kobaniyê têne binavkirin. Ji aliyê zimanî va, li vî beşê welatê me tenha zaravayê Kurmanciya Bakur tê axaftin. Helbet – mîna li seranserê Kurdistanê – li vî bêşî jî bikaranîna Kurmancî di warê fermî da bend û qedexe ye. Ne ku tenha xwendegeh û dibistan qedexe ne, dewleta Sûriyayê ji 50-salî da siyaseteka erebkirin û pişaftina kurdan birêva dibe. Di vê nivîsa kurt da emê nikaribin li ser vê siyasetê û encamên wê bi ferehî rawestin. Bi derbasbûna salan û bi taybetî jî bi encama vê siyaseta erebkirin û înkarkirinê, gelek mirovên Kurd hatine pişaftin û asîmîle kirin, lê li van herêmên ku piraniya wan hên jî Kurdin – ji bilî warê fermî – zimanê kurdî di jiyana rojane ya kurdan da hên jî serdar û zindî ye. Kurd ji ber van sedeman têne pişaftin û asîmîlekirin:   -      Siyaseta dewletê bi bendkirin û qedexekirina Kurdî di warên fermî û perwerdeyê da, hebûna xwendegeh û zanîngehan tenha bi zimanê erebî, peywendiyên aborî, ku Kurd li gel Ereban li dar dixin.

-      Mixabin li vî beşê welatê me jî - mîna beşê Bakur – hezên siyasî xebata xwe ya ferhengî bi gelemperî bi zimanê serdestan bi rê va dibin û wisa dibin gunehkarên pêkhatina xwe-asîmîlekirinê. Kesên ku li vî beşî dikevin nava xebata siyasî, li cihê ku hînî xwendin û nivîsandina Kurdî bibin, neçar dibin ku berî her tiştî hînî zimanê erebî bibin.  

Li hember vî pêvajoyê pişaftinê – çiqas bi sînor be jî – berxwedaneka pîroz ji bo parastin û geşkirina nirxên neteweyî yên pîroz wek ziman, wêje, folklor û bi giştî zargotina gelêrî heye. Ev herdu şopên dijber – şopa pişaftinê û şopa berxwedanê ji bo parastina nirxên neteweyî di gelek waran da mîna hevdu xurtin û wisa herdu rexên teraziyê yeksan dikin.

Cudahiya di navbera devokan da

Heger em bi hûrbînî li devokên van herêman temaşe bikin û radeyekê dakevin nava devokên Kurmanciya Bakur, em dikarin bêjin:

Devokê herêma Cizîra Jêrîn bi gelemperî li nêziya zaravayê Botanî û zaravayê herêma Mêrdînê ye. Heger em radeyeke din dakevin xwarê, em dikarin li vê herêmê, li gor hin taybetmendiyan, devoka Aşîtan û devoka Xerbiyan ji hev cuda bikin. Çiqas devoka Aşîtan bêhtir li nêzî Botanî be û ya Xerbiyan li nêzî devoka Mêrdînê be, taybetmendiyeka devoka Aşîtan ya serbixwe heye, ku di kesandina lêkerên hevedudanî da xwe dide der, wek nimûne lêkerên mîna „vexwarin, rakirin, hilkirin û hwd“,

Li herêma Cizîra Jêrîn, mîna hin herêmên Kurmancî yên din jî, di kesandina lêkeran da ji bo kesên duyem û sêyem – yekejimar, mirov rastî sê şêweyan tê.

Şêweyê yekem, ku wek şêweyê fermî hatiye pejirandin, di zimanê nivîskî da serdeste, lê belê di zimanê devkî da ev hersê şêwe têne bihîstin.

Devoka herêma Kobaniyê ji 100 % mîn devoka herêma Sirûcê yan jî bi giştî mîna ya Rihayê ye. Devoka herêma Çiyayê Kurmênc (Efrîn) jî, bi hin taybetmendiyên xwe, mîna devoka Rihayê û Wêranşehirê ye û bi hin taybetmendiyên din jî mîna ya Dîlokê (Entabê) ye. Li hin deverên biçûk devoka Meraşê jî peyda dibe. Ji navê hin êl û hozên Çiyayê Kurmênc yên mîna Şikakan, Robaran, Şêrewiyan, Heyştiyan, Xerziyan, Rojkiyan û gundên wek Behdînan û Xaltan baş tê xuyakirin, ku peywendiya wan bi kîjan herêmên Kurdistanê ra heye. Em li herêma Efrînê jî rastî hersê şêweyên bilêvkirinê ji bo kesên duyem û sêyem yekejimar tên. Wek nimûne li herêma Heyştiyan şêweyê (1) dibêjin, li herêma Xastiyan şêweyê (2) dibêjin û li gundê Mabetan şêweyê (3) dibêjin. Lê belê mirov nikare van şêweyan bi temamî bi herêm û gundan va girêbide.

Ji ber ku ev hersê herêmên Başur-Rojava bi kurmanciya Bakur diaxivin, ti arîşe û pirsgirêkên jihevtêgihîştinê nîne. Lê belê gava em bi hûrbînî li cudahiyan bigerin, em dikarin bêjin:

A – Di warê peyvan da

Hin peyvên taybet hene, ku li herêmekê bêhtir tên bikaranîn û li hember wan li herêma din hin peyvên din tên gotin. Tenha hin nimûne:

Gencîneya peyvan li ba kurdên herêma Cizîra Jêrîn ji ya herêmên din dewlemendtire yan jî bo gotineka din ferhenga wan ya peyvan ji ya herêmên din hinekê stûrtire.

B – Di warê dengdaniyê da

Herêma Cizîra Jêrîn peyvan bi temamî bilêvdikin û hinekê dirêj dikin, li herdu herêmên din peyvan sivik bilêvdikin û wisa hin caran nîvqurçî dikin. Ji hêla din va Herêma Cizîra Jêrîn paşdaçekan sivik dikin (de, re, ve), lê herdu herêmên din bi awayê (da, ra, va) bilêvdikin. Cudahiyeka balkêş di bilêvkirina dengdêra "û" da heye. Ev dengdêra ku di bingeha xwe da ji dengdên "wî" pêkhatiye, li hin herêman tê guhartin. Hin nimûne:

Li ser cudahiya zayendê navdêran (nêr û me) di navbera herêman da ne pêwîste ku em rawestin. Lihevkirineka bi temamî li ser zayendê navdêran, ne tenha di navbera hemû herêmên Kurmancî da tineye, di navbera kesan da jî peyda nabe. Min heya niha hên du nivîskarên Kurd nedîtine, ku li ser zayendê hemû navdêran li hev bikin.

Kurmanciya kurdên Şamê û Libnanê yên ku hên asîmîle nebûne bi awayekî giştî mîna kurmanciya herêma Cizîra Jêrîne. Kurmanciya herêma Çiyayê Kurd, ku li nêziya Laziqiyê ye – heger hinek jê mabin – mîna ya herêma Efrînê ye û ya kurdên Babê, Minbijê mîna ya Kobaniyê yê û herwisa ya bajarê Hemayê jî – heger hinek jê mabin – mîna ya Kobaniyê ye.

Rewşa zimanê nivîskî li Başûr-Rojava

Beşek ji rewşenbîrên Başûr-Rojava bi Kurmancî dinivîsîne. Gava em hinekê bi qerf û henek rewşê bidin xuyakirin, emê bêjin, ku ji 60% ji wan helbestvanin, ji 30% pexşanan dinivîsînin û 10% lêkolîner û zimanzanin. Di warê peyvan da zimanê wan dewlemende, lê belê di warê estetîka nivîsînê û parastina qeydên vekît û nuxteşaniyê da piraniya nivîsên wan gelek berbatin; nizanin tîpên mezin û biçûk li kû tên nivîsandin, nizanin çawa hevok (cumle) dest pêdike, li kû bihnok tê danîn û li kû hevok temam dibe. Pexşanên hin kesan ji wan, bê bihnok û bê nuxte ne. Mirov bawer dike, ku pexşan ji serî heya binî tenha ji yek hevokê pêkhatiye.

Di warê wergirtina peyvan da ji zimanên biyanî – wek çawa kurdên Bakur wan peyvan li gor vekîta tirkî dinivîsînin – wisa kurdên Başûr-Rojava jî li gor bilêvkirina erebî wan peyvan dinivîsînin.  Hin nimûne:

* Me di vê nivîsê da lêkera BÛN ya ku piştî tîpa dengdar tê bi peyva pêş wê va nivîsadiye û ya ku piştî tîpa dengdêr tê cuda nivîsandiye. Ev nivîs di konferansa zimanê kurdê da li Berlîn roja 14.05.2008 hate pêşkêşkirin.

çapkirin